اوچنجى حجّتِ ايمانيه
طبيعت رسالهسى
(طبيعتدن گلن فكرِ كفرىيى ديريلميهجك بر صورتده ئولديرييور؛ كفرڭ تمل طاشنى زير و زبر ايدييور.)
إخطارشو نوطهده، طبيعيّونڭ منكِر قسمنڭ گيتدكلرى يولڭ ايچ يوزى نه قدر عقلدن اوزاق و نه قدر چركين و نه درجه خرافه اولديغى، لا أقل طقسان محالى تضمّن ايدن طوقوز محال ايله بيان ايديلمش. سائر رسالهلرده او محاللر قسمًا ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده غايت مختصر اولمق حيثيتيله، بعض باصامقلر طىّ ايديلمشدر. اونڭ ايچون، بردن بره، بو قدر ظاهر و آشكاره بر خرافهيى ناصل بو مشهور عاقل فيلسوفلر قبول ايتمشلر، او يولده گيدييورلر، خاطره گلييور. أوت اونلر، مسلكلرينڭ ايچ يوزينى گورهمهمشلر. هم حقيقتِ مسلكلرى و مسلكلرينڭ لازمى و مقتضاسى اودر كه؛ يازيلمش هر بر محالڭ اوجنده بيان ايديلن او چركين و مستكره و غيرِ معقول(حاشيه) خلاصۀِ مذهبلرى، مسلكلرينڭ لازمى و ضرورى مقتضاسى اولديغنى غايت بديهى و قطعى برهانلرله شبههسى اولانلره تفصيلًا بيان و إثبات ايتمگه حاضرم.
___
(حاشيه): بو رسالهنڭ سببِ تأليفى؛ غايت متجاوزانه و غايت چركين بر طرز ايله حقائقِ ايمانيهيى تزييف ايدوب، بوزولمش عقلى يتيشمديگى شيئه خرافه دييوب، دينسزلگى طبيعته باغلايهرق، قرآنه هجوم ايديلمسيدر. او هجوم ايسه، شدّتلى بر حدّتى (قلبه) قلمه ويردى كه، شدّتلى و غليظ طوقاتلرى او ملحدلره و حقدن يوز چويرن باطل مذهبليلره ييديردى. يوقسه رسالۀِ نورڭ مسلگى، نزيهانه و نازكانه و قَولِ ليّندر.
___
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ﴾
شو آيتِ كريمه، إستفهامِ إنكارى ايله «جنابِ حق حقّنده شكّ اولماز و اولماملى» ديمكله؛ وجود و وحدانيتِ إلٰهيه، بداهت درجهسنده اولديغنى گوسترييور.
شو سرّى ايضاحدن أوّل بر إخطار:
١٣٣٨ ده آنقرهيه گيتدم. إسلام اوردوسنڭ يونانه غلبهسندن نشئه آلان أهلِ ايمانڭ قوّتلى أفكارى ايچنده، غايت مدهش بر زندقه فكرى، ايچنه گيرمك و بوزمق و زهرلنديرمك ايچون دسّاسانه چاليشديغنى گوردم. أيواه ديدم، بو أژدرها ايمانڭ أركاننه ايليشهجك! او وقت، شو آيتِ كريمه بداهت درجهسنده وجود و وحدانيتى إفهام ايتديگى جهتله اوندن إستمداد ايدوب، او زندقهنڭ باشنى طاغيدهجق درجهده قرآنِ حكيمدن آلينان قوّتلى بر برهانى، عربى رسالهسنده يازدم. آنقرهده، يڭى گون مطبعهسنده طبع ايتديرمشدم. فقط مع التأسّف عربى بيلن آز و أهمّيتله باقانلر ده نادر اولمقله برابر، غايت مختصر و مجمل بر صورتده او قوّتلى برهان تأثيرينى گوسترمدى. مع التأسّف، او دينسزلك فكرى هم إنكشاف ايتدى، هم قوّت بولدى. بِالمجبوريه، او برهانى توركجه اولارق بر درجه بيان ايدهجگم. او برهانڭ بعض پارچهلرى، بعض رسالهلرده تام ايضاح ايديلديگندن؛ بوراده إجمالًا يازيلاجقدر. سائر رسالهلرده إنقسام ايتمش اولان متعدّد برهانلر، بو برهانده قسمًا إتّحاد ايدييور؛ هر برى بونڭ بر جزئى حكمنه گچييور.
مقدّمه
أى إنسان! بيل كه، إنسانلرڭ آغزندن چيقان و دينسزلگى إشمام ايدن دهشتلى كلمهلر وار. أهلِ ايمان، بيلميهرك إستعمال ايدييورلر. مهملرندن اوچ دانهسنى بيان ايدهجگز:
برنجيسى: «اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ» يعنى، «أسباب بو شيئى ايجاد ايدييور.»
ايكنجيسى: «تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ» يعنى، «كندى كندينه تشكّل ايدييور، اولويور، بيتييور.»
اوچنجيسى: «اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖيعَةُ» يعنى، «طبيعيدر، طبيعت إقتضا ايدوب ايجاد ايدييور.»
أوت مادام موجودات وار و إنكار ايديلمز. هم هر موجود صنعتلى و حكمتلى وجوده گلييور. هم مادام قديم دگل، يڭيدن اولويور. هر حالده أى ملحد! بو موجودى، مثلا بو حيوانى يا دييهجكسڭ كه، أسبابِ عالم اونى ايجاد ايدييور؛ يعنى أسبابڭ إجتماعنده او موجود وجود بولويور.. وياخود او كندى كندينه تشكّل ايدييور.. وياخود طبيعت مقتضاسى اولارق، طبيعتڭ تأثيريله وجوده گلييور.. وياخود بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتيله ايجاد ايديلير. مادام عقلًا بو درت يولدن باشقه يول يوقدر، أوّلكى اوچ يول محال، بطّال، ممتنع، غيرِ قابل اولدقلرى قطعى إثبات ايديلسه؛ بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان طريقِ وحدانيت، شكسز شبههسز ثابت اولور.
امّا برنجى يول كه:
أسبابِ عالمڭ إجتماعيله تشكيلِ أشيا و وجودِ مخلوقاتدر. پك چوق محالاتندن يالڭز اوچ دانهسنى ذكر ايدييورز.
برنجيسى:
بر أجزاخانهده، غايت مختلف مادّهلرله طولو، يوزر قاوانوز شيشهلر بولونويور. او أدويهلردن، ذىحيات بر معجون ايستهنيلدى. هم حياتدار خارقه بر ترياق اونلردن ياپيلمق ايجاب ايتدى. گلدك، او أجزاخانهده، ذىحيات معجونى و حياتدار ترياقى چوقلقله أفرادينى گوردك. او معجونلردن هر بريسنى تدقيق ايتدك. گورويورز كه: او قاوانوز شيشهلردن هر بريسندن، بر ميزانِ مخصوصله، بر ايكى درهم بوندن، اوچ درت درهم اوتهكندن، آلتى يدى درهم باشقهسندن و هكذا.. مختلف مقدارلرده أجزالر آلينمش. أگر برندن، بر درهم يا نقصان ويا فضله آلينسه او معجون ذىحيات اولاماز، خاصيتنى گوسترهمز. هم او حياتدار ترياقى ده تدقيق ايتدك. هر بر قاوانوزدن بر ميزانِ مخصوصله بر مادّه آلينمش كه، ذرّه مقدارى نقصان ويا زياده اولسه، ترياق خاصّهسنى غائب ايدر. او قاوانوزلر ألليدن زياده ايكن، هر بريسندن آيرى بر ميزان ايله آلينمش گبى، آيرى آيرى مقدارده أجزالرى آلينمش. عجبا هيچ بر جهتده إمكان و إحتمال وار مى كه، او شيشهلردن آلينان مختلف مقدارلر، شيشهلرڭ غريب بر تصادف ويا فورطنهلى بر هوانڭ چارپماسيله دوريلمهسندن، هر بريسندن آلينان مقدار قدر يالڭز او مقدار آقسين، برابر گيتسينلر و طوپلانوب او معجونى تشكيل ايتسينلر؟ عجبا بوندن داها خرافه، محال، باطل بر شى وار مى؟ أشك مضاعف بر أشكلگه گيرسه، صوڭره إنسان اولسه، «بو فكرى قبول ايتمهم» دييه قاچاجقدر.
ايشته بو مثال گبى؛ هر بر ذىحيات، ألبته ذىحيات بر معجوندر و هر بر نبات، حياتدار بر ترياق گبيدر كه؛ چوق متعدّد أجزالردن، چوق مختلف مادّهلردن، غايت حسّاس بر ئولچو ايله آلينان مادّهلردن تركيب ايديلمشدر. أگر أسبابه، عناصره إسناد ايديلسه و «أسباب ايجاد ايتدى» دينيلسه؛ عينًا أجزاخانهدهكى معجونڭ، شيشهلرڭ دوريلمهسندن وجود بولماسى گبى، يوز درجه عقلدن اوزاق، محال و باطلدر.
الحاصل: شو أجزاخانۀِ كبراىِ عالمده، حكيمِ أزلينڭ ميزانِ قضا و قدريله آلينان موادِّ حياتيه، حدسز بر حكمت و نهايتسز بر علم و هر شيئه شامل بر إراده ايله وجود بولابيلير. «كور، صاغير، حدودسز، سيل گبى آقان كلّى عناصر و طبايع و أسبابڭ ايشيدر» ديين بدبخت، «او ترياقِ عجيب، كندى كندينه شيشهلرڭ دوريلمهسندن چيقوب اولمشدر» ديين ديوانه بر هذيانجى، سرخوش بولونان بر أحمقدن داها زياده أحمقدر. أوت او كفر؛ أحمقانه، سرخوشانه، ديوانهجه بر هذياندر.
ايكنجى محال:
أگر هر شى، واحدِ أحد اولان قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه، بلكه أسبابه إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ عالمڭ پك چوق عناصر و أسبابى، هر بر ذىحياتڭ وجودنده مداخلهسى بولونسون. حالبوكه سينك گبى بر كوچك مخلوقڭ وجودنده، كمالِ إنتظام ايله غايت حسّاس بر ميزان و تام بر إتّفاق ايله، مختلف و بربرينه ضد، مباين أسبابڭ إجتماعى، او قدر ظاهر بر محالدر كه، سينك قنادى قدر شعورى بولونان، «بو محالدر، اولاماز!» دييهجكدر.
أوت بر سينگڭ كوچوجك جسمى، كائناتڭ أكثر عناصر و أسبابى ايله علاقهداردر؛ بلكه بر خلاصهسيدر. أگر قدرتِ أزليهيه ويريلمزسه، او أسبابِ مادّيه اونڭ وجودى ياننده بِالذّات حاضر بولونمق لازم؛ بلكه اونڭ كوچوجك جسمنه گيرمك گركدر. بلكه جسمنڭ كوچك بر نمونهسى اولان گوزندهكى بر حجيرهسنه گيرمهلرى ايجاب ايدييور. چونكه سبب مادّى ايسه، مسبَّبڭ ياننده و ايچنده بولونماسى لازم گلييور. شو حالده، ايكى سينگڭ ايگنه اوجى گبى پارمقلرى يرلشمهين او حجيرهجكده أركانِ عالم و عناصر و طبايعڭ، مادّةً ايچنده بولونوب، اوسته گبى ايچنده چاليشدقلرينى قبول ايتمك لازم گلييور.
ايشته، سوفسطائينڭ أڭ أبلهلرى دخى، بويله بر مسلكدن اوتانييور.
اوچنجى محال:
«اَلْوَاحِدُ لَا يَصْدُرُ اِلَّا عَنِ الْوَاحِدِ» قاعدۀِ مقرّرهسيله: «بر موجودڭ وحدتى وارسه، ألبته بر واحددن، بر ألدن صدور ايدهبيلير.» خصوصًا او موجود، غايت مكمّل بر إنتظام و حسّاس بر ميزان ايچنده و جامع بر حياته مظهر ايسه، بِالبداهه سببِ إختلاف و كشماكش اولان متعدّد أللردن چيقمديغنى؛ بلكه غايت قدير، حكيم اولان بر تك ألدن چيقديغنى گوسترديگى حالده؛ حدسز و جامد و جاهل، متجاوز، شعورسز، قارمهقاريشيقلق ايچنده، كور، صاغير أسبابِ طبيعيهنڭ قارمهقاريشيق أللرينه، حدسز إمكانات يوللرى ايچنده و إجتماع و إختلاط ايله، او أسبابڭ كورلگى، صاغيرلغى زيادهلشديگى حالده؛ او منتظم و موزون و واحد بر موجودى اونلره إسناد ايتمك، يوز محالى بردن قبول ايتمك گبى عقلدن اوزاقدر.
هايدى بو محالدن قطعِ نظر، أسبابِ مادّيهنڭ ألبته تأثيرلرى، مباشرتله و تماسله اولور. حالبوكه او أسبابِ طبيعيهنڭ تماسلرى، ذىحيات موجودلرڭ ظاهرلريلهدر. حالبوكه گورويورز كه؛ او أسبابِ مادّيهنڭ أللرى يتيشمديگى و تماس ايدهمدكلرى او ذىحياتڭ باطنى، اون دفعه ظاهرندن داها منتظم، داها لطيف، صنعتجه داها مكمّلدر. أسبابِ مادّيهنڭ أللرى و آلَتلريله هيچ بر جهتله يرلشهمدكلرى، بلكه تام ظاهرينه ده تماس ايدهمدكلرى كوچوجك ذىحيات، كوچوجك حيوانجقلر، أڭ بيوك مخلوقلردن داها زياده صنعتجه عجيب، خلقتجه بديع بر صورتده اولدقلرى حالده، او جامد، جاهل، قابا، اوزاق، بيوك و بربرينه ضد اولان صاغير، كور أسبابه إسناد ايتمك، يوز درجه كور، بيڭ درجه صاغير اولمقله اولور!..
امّا ايكنجى مسئله:
«تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ»در. يعنى: كندى كندينه تشكّل ايدييور. ايشته بو جملهنڭ دخى چوق محالاتى وار. چوق جهتله باطلدر، محالدر. نمونه ايچون محالاتندن اوچ دانهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:
أى معنّد منكِر! سنڭ أنانيتڭ سنى او قدر أحمقلاشديرمش كه، يوز محالى بردن قبول ايتمك درجهسنده حكم ايدييورسڭ. چونكه سن موجودسڭ و بسيط بر مادّه و جامد و تغيّرسز دگلسڭ. بلكه دائما تجدّدده اولارق، غايت منتظم بر ماكينه و خارقه و دائما تحوّلده بر سراى گبيسڭ. سنڭ وجودڭده هر وقت ذرّهلر چاليشييورلر. سنڭ وجودڭ كائناتله، خصوصًا رزق مناسبتيله، خصوصًا بقاءِ نوعى إعتباريله علاقهدار و آليش ويريشى واردر. سنڭ وجودڭده چاليشان ذرّهلر، او مناسباتى بوزمامق و او علاقهدارلغى قيرمامق ايچون دقّت ايدييورلر. اويلهجه إحتياطله آياقلرينى آتييورلر. گويا بتون كائناته باقييورلر، سنڭ مناسباتڭى كائناتده گوروب اويلهجه وضعيت آلييورلر. سن ظاهرى و باطنى طويغولرڭله، او ذرّهلرڭ، او خارقه وضعيتنه گوره إستفاده ايدرسڭ.
أگر سن وجودڭدهكى ذرّهلرى، قديرِ أزلينڭ قانونيله حركت ايدن كوچوجك مأمورلرى ويا بر اوردوسى ويا قلمِ قدرڭ اوجلرى، هر بر ذرّه بر قلم اوجى ويا قلمِ قدرتڭ نقطهلرى، هر بر ذرّه بر نقطه اولديغنى قبول ايتمزسهڭ؛ او وقت سنڭ گوزڭده چاليشان هر بر ذرّهيه اويله بر گوز لازم كه، سنڭ مجموعِ جسديڭڭ هر طرفنى گورمكله برابر، مناسبتدار اولديغڭ بتون كائناتى دخى گورهجك بر گوز و بتون سنڭ ماضى و مستقبل و نسل و أصلڭ و عناصريڭڭ منبعلرينى و رزقڭڭ معدنلرينى بيلهجك، طانييهجق يوز داهى قدر بر عقل ويرمك لازم گلييور. سنڭ گبى بو مسئلهلرده ذرّه قدر عقلى اولميانڭ بر ذرّهسنه بيڭ أفلاطون قدر بر علم و شعور ويرمك، بيڭ درجه ديوانهجه بر خرافهجيلكدر!..
ايكنجى محال:
سنڭ وجودڭ بيڭ قبّهلى خارقه بر سرايه بڭزر كه؛ هر قبّهسنده طاشلر، ديركسز بربرينه باش باشه ويروب، معلّقده طورديرلمش. بلكه سنڭ وجودڭ، بيڭ دفعه بو سرايدن داها عجيبدر. چونكه او سراىِ وجودڭ، دائما كمالِ إنتظامله تازهلنمكدهدر. غايت خارقه اولان روح، قلب و معنوى لطائفدن قطعِ نظر، يالڭز جسدڭدهكى هر بر أعضا، بر قبّهلى منزل حكمندهدر. ذرّهلر، او قبّهدهكى طاشلر گبى بربرلريله كمالِ موازنه و إنتظام ايله باش باشه ويروب، خارقه بر بنا، فوق العاده بر صنعت، گوز و ديل گبى عجيب برر معجزۀِ قدرت گوسترييورلر. أگر بو ذرّهلر، شو عالمڭ اوستهسنڭ أمرينه تابع برر مأمور اولماسهلر؛ او وقت هر بر ذرّه، عموم او جسددهكى ذرّهلره هم حاكمِ مطلق هم هر بريسنه محكومِ مطلق، هم هر بريسنه مِثل هم حاكميت نقطهسنده ضد، هم يالڭز واجب الوجوده مخصوص اولان أكثر صفاتڭ مصدرى، منبعى، هم غايت مقيّد هم غايت مطلق بر صورتده اولمقله برابر، سرِّ وحدتله يالڭز بر واحدِ أحدڭ أثرى اولابيلن غايت منتظم بر مصنوعِ واحدى او حدسز ذرّاته إسناد ايتمك؛ ذرّه قدر شعورى اولان، بونڭ پك ظاهر بر محال بلكه يوز محال اولديغنى درك ايدر.
اوچنجى محال:
أگر سنڭ وجودڭ، واحدِ أحد اولان قديرِ أزلينڭ قلميله مكتوب اولمازسه و طبيعته، أسبابه منسوب مطبوع ايسه؛ او وقت سنڭ وجودڭدهكى بر حجيرۀِ بدندن طوت، بربرى ايچنده دائرهلر مِثللو، بيڭلر مركّبلر عددنجه طبيعت قالبلرينڭ بولونماسى لازم گلير.
چونكه مثلا بو ألمزدهكى كتاب أگر مكتوب اولسه، بر تك قلم، كاتبنڭ علمنه إستناد ايدوب، بتون اونلرى يازار. أگر او، مكتوب اولمازسه و اونڭ قلمنه ويريلمزسه، كندى كندينه اولمش دينيلسه ويا طبيعته ويريلسه؛ او وقت مطبوع كتاب گبى، هر بر حرفى ايچون بر دمير قلم لازمدر كه طبع ايديلسين. ناصلكه مطبعهده حروفات عددنجه دمير حرفلر بولونور، صوڭره او حرفلر وجود بولور؛ او وقت بر تك قلمه بدل، او حروفات عددنجه قلملر بولونماسى لازم گلير. بلكه او حروفات ايچنده بعضًا اولديغى گبى، كوچك قلم ايله بر بيوك حرفده بر صحيفه (اينجه خطله) يازيلمش ايسه، بيڭلر قلم بر تك حرف ايچون لازم گلييور. بلكه بربرينڭ ايچنه گيروب منتظم بر وضعيتله، سنڭ جسدڭ گبى بر شكل آلييورسه، او وقت هر بر دائرهده، هر بر جزء ايچون، او مركّبات عددنجه قالبلر لازم گلييور. هايدى، يوز محال ايچنده بولونان بو طرزى، ممكن ديسهڭ دخى، بو منتظم صنعتلى دمير حرفلرى و مكمّل قالبلرى و قلملرى ياپمق ايچون، ينه بر تك قلمه ويريلمزسه، او قلملر، او قالبلر، او دمير حرفلرڭ ياپيلماسى ايچون، اونلرڭ عددلرنجه ينه قلملر، قالبلر و حرفلر لازم. چونكه اونلر ده ياپيلمشلر و اونلر ده منتظم صنعتليدرلر. و هكذا متسلسلًا گيتدكجه گيدهجك...
ايشته سن ده آڭلا! بو اويله بر فكردر كه؛ سنڭ ذرّاتڭ عددنجه محالات و خرافهلر، ايچنده بولونويور. أى معنّد معطّل! سن ده اوتان، بو ضلالتدن واز گچ!
اوچنجى كلمه:
«اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖيعَةُ» يعنى؛ طبيعت إقتضا ايدييور، طبيعت ياپييور. ايشته بو حكمڭ چوق محالاتى وار. نمونه ايچون اوچنى ذكر ايدييورز.
برنجيسى:
أگر موجوداتده، خصوصًا ذىحياتده گورونن بصيرانه، حكيمانه اولان صنعت و ايجاد، شمسِ أزلينڭ قلمِ قدر و قدرتنه ويريلمزسه، بلكه كور، صاغير، دوشونجهسز اولان طبيعته و قوّته إسناد ايديلسه لازم گلير كه؛ طبيعت، ايجاد ايچون هر شيده حدسز معنوى ماكينه و مطبعهلرى بولونديرسين؛ وياخود هر شيده، كائناتى خلق و إداره ايدهجك بر قدرت و حكمت درج ايتسين. چونكه ناصل شمسڭ جلوهلرى و عكسلرى، زمين يوزندهكى ذرّهجك جام پارچهلرنده و قطرهلرده گورونويور. أگر او مثالى و عكسى گونشجكلر، سمادهكى تك گونشه إسناد ايديلمهسه، لازم گلير كه؛ بر كبريت باشى يرلشمهين بر ذرّهجك جام پارچهسنده طبيعى، فطرى و گونشڭ خاصيتلرينه مالك، ظاهرًا كوچك، معنًا چوق درين بر گونشڭ خارجى وجودينى قبول ايدهرك، ذرّاتِ زجاجيه عددنجه طبيعى گونشلرى قبول ايتمك لازم گلديگى گبى.. (عينًا بو مثال گبى) موجودات و ذىحيات طوغريدن طوغرىيه شمسِ أزلينڭ جلوۀِ أسماسنه ويريلمزسه، هر بر موجودده، خصوصًا هر بر ذىحياتده حدسز بر قدرت و إراده و نهايتسز بر علم و حكمت طاشييهجق بر طبيعتى، بر قوّتى، عادتا بر إلٰهى ايچنده قبول ايتمك لازم گلير. بو طرزِ فكر ايسه، كائناتدهكى محالاتڭ أڭ باطلى، أڭ خرافهسيدر. خالقِ كائناتڭ صنعتنى، موهوم، أهمّيتسز، شعورسز بر طبيعته ويرن إنسان، ألبته يوز دفعه حيواندن داها حيوان، داها شعورسز اولديغنى گوسترر.
ايكنجى محال:
أگر غايت إنتظاملى، ميزانلى، صنعتلى، حكمتلى شو موجودات؛ نهايتسز قدير، حكيم بر ذاته ويريلمزسه، بلكه طبيعته إسناد ايديلسه، لازم گلير كه؛ طبيعت، هر بر پارچه طوپراقده، آوروپانڭ عموم مطبعهلرى و فابريقهلرى عددنجه ماكينهلرى، مطبعهلرى بولونديرسين.. تا، او پارچه طوپراق، منشأ و تزگاه اولديغى حدسز چيچكلر و ميوهلرڭ يتيشمهلرينه و تشكيللرينه مدار اولابيلسين.
چونكه چيچكلر ايچون صاقسيلق وظيفهسنى گورن بر كاسه طوپراق ايچنه تخملرى نوبتله آتيلان عموم چيچكلرڭ بربرندن چوق آيرى اولان شكل و هيئتلرينى تشكيل و تصوير ايدهبيلير بر قابليتى، بِالفعل گورولويور.
أگر قديرِ ذو الجلاله ويريلمزسه؛ او وقت، او كاسهدهكى طوپراقده، هر بر چيچك ايچون معنوى، آيرى، طبيعى بر ماكينه بولونمازسه، بو حال وجوده گلهمز. چونكه تخملر ايسه نطفهلر و يمورطهلر گبى، مادّهلرى بردر. يعنى مولّد الماء، مولّد الحموضه، قاربون، آزوتڭ إنتظامسز، شكلسز، خمور گبى خليطهسندن عبارت اولمقله برابر، هوا، صو، حرارت، ضيا دخى، هر برى بسيط و شعورسز و هر شيئه قارشى سيل گبى بر طرزده گيتديگندن، او حدسز چيچكلرڭ تشكيلاتلرى آيرى آيرى و غايت منتظم و صنعتلى اولارق او طوپراقدن چيقماسى، بِالبداهه و بِالضروره إقتضا ايدييور كه؛ او كاسهده بولونان طوپراقده، معنًا آوروپا قدر، معنوى و كوچك مقياسده مطبعهلرى و فابريقهلرى بولونديرسون. تا كه، بو قدر حياتدار قوماشلرى و بيڭلر آيرى آيرى نقشلى منسوجاتلرى طوقويهبيلسين.
ايشته طبيعيّونڭ فكرِ كفريلرى، نه درجه دائرۀِ عقلدن خارج صاپديغنى قياس ايت. و طبيعتى موجد ظن ايدن إنسان صورتندهكى أحمق سرخوشلر «متفنّن و عقللىيز» دييه دعوا ايتدكلرى، عقل و فندن نه قدر اوزاق دوشدكلرينى و ممتنع و هيچ بر جهتله ممكن اولميان بر خرافهيى كنديلرينه مسلك إتّخاذ ايتدكلرينى گور، گول و توكور!
أگر ديسهڭ: موجودات، طبيعته إسناد ايديلسه بويله عجيب محاللر اولور، إمتناع درجهسنده مشكلات اولور؛ عجبا ذاتِ أحد و صمده ويريلديگى وقت، او مشكلات ناصل قالقييور؟ و او صعوبتلى إمتناع، او سهولتلى وجوبه ناصل إنقلاب ايدر؟
الجواب: برنجى محالده ناصلكه گونشڭ جلوۀِ إنعكاسى، كمالِ سهولتله، كلفتسز أڭ كوچك ذرّهجك جامدن طوت، تا أڭ بيوك بر دڭزڭ يوزينه قدر فيضنى و تأثيرينى مثالى گونشجكلرله غايت قولايلقله گوستردكلرى حالده، أگر گونشدن نسبتى كسيلسه؛ او وقت هر بر ذرّهجكده، طبيعى و بِالذّات بر گونشڭ خارجى وجودى إمتناع درجهسنده بر صعوبتله اولابيلمهسى، قبول ايديلمك لازم گلير.
اويله ده؛ هر بر موجود، طوغريدن طوغرىيه ذاتِ أحد و صمده ويريلسه؛ وجوب درجهسنده بر سهولت، بر قولايلق ايله و بر إنتساب و جلوه ايله، هر بر موجوده لازم اولان هر بر شيئى، اوڭا يتيشديريلهبيلير.
أگر او إنتساب كسيلسه و او مأموريت باشى بوزوقلغه دونسه و هر بر موجود كندى باشنه و طبيعته بيراقيلسه، او وقت إمتناع درجهسنده يوز بيڭ مشكلات و صعوبتله سينك گبى بر ذىحياتڭ، كائناتڭ كوچك بر فهرستهسى اولان و غايت خارقه ماكينۀِ وجودينى ايجاد ايدن ايچندهكى كور طبيعتڭ، بو كائناتى خلق و إداره ايدهجك بر قدرت و حكمت صاحبى اولديغنى فرض ايتمك لازم گلير. بو ايسه بر محال دگل، بلكه بيڭلر محالدر.
الحاصل: ناصلكه ذاتِ واجب الوجودڭ شريك و نظيرى ممتنع و محالدر. اويله ده: ربوبيتنده و ايجادِ أشياده باشقهلرينڭ مداخلهسى، شريكِ ذاتى گبى ممتنع و محالدر.
امّا ايكنجى محالدهكى مشكلات ايسه
متعدّد رسالهلرده إثبات ايديلديگى گبى، أگر بتون أشيا واحدِ أحده ويريلسه؛ بتون أشيا، بر تك شى گبى سهولتلى و قولاى اولور. أگر أسبابه و طبيعته ويريلسه، بر تك شى، عموم أشيا قدر مشكلاتلى اولديغى، متعدّد و قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش. بر برهانڭ خلاصهسى شودر كه:
ناصلكه بر آدم، بر پادشاهه عسكرلك ويا مأموريت جهتيله إنتساب ايتسه؛ او مأمور و او عسكر او إنتساب قوّتيله، يوز بيڭ دفعه قوّتِ شخصيهسندن فضله ايشلره مدار اولابيلير. و پادشاهى نامنه بعضًا بر شاهى أسير ايدر. چونكه گورديگى ايشلرڭ و ياپديغى أثرلرڭ جهازاتنى و قوّتنى كندى طاشيمييور و طاشيمغه مجبور اولمايور. او إنتساب مناسبتيله، پادشاهڭ خزينهلرى و آرقهسندهكى نقطۀِ إستنادى اولان اوردو؛ او قوّتى، او جهازاتى طاشييور. ديمك گورديگى ايشلر، شاهانه اولارق بر پادشاهڭ ايشى گبى؛ و گوسترديگى أثرلر، بر اوردو أثرى مِثللو خارقه اولابيلير.
ناصلكه قارينجه، او مأموريت جهتيله فرعونڭ سراينى خراب ايدييور. و سينك او إنتساب ايله، نمرودى گبرتييور. و او إنتساب ايله، بغداى دانهسى گبى بر چام چكردگى، قوجه چام آغاجنڭ بتون جهازاتنى يتيشديرييور. (حاشيه)
___
(حاشيه): أوت، أگر إنتساب اولسه؛ او چكردك، قدرِ إلٰهيدن بر أمر آلير، او خارقه ايشلره مظهر اولور. أگر او إنتساب كسيلسه؛ او چكردگڭ خلقتى، قوجه چام آغاجنڭ خلقتندن داها زياده جهازات و إقتدار و صنعتى إقتضا ايدر. چونكه طاغدهكى (قدرت أثرى اولان) مجسّم چام آغاجنڭ بتون أعضالرى و جهازاتيله، او چكردكدهكى قدر أثرى اولان معنوى آغاجده موجود بولونماسى لازم گلير. چونكه او قوجه آغاجڭ فابريقهسى، او چكردكدر. ايچندهكى قدرى آغاج، قدرتله خارجده تظاهر ايدر، جسمانى چام آغاجى اولور.
___
أگر او إنتساب كسيلسه، او مأموريتدن ترخيص ايديلسه، ياپاجغى ايشلرڭ جهازاتنى و قوّتنى، بلنده و بيلگنده طاشيمغه مجبوردر. او وقت، او كوچوجك بيلگندهكى قوّت مقدارنجه و بلندهكى جبخانه عددنجه ايش گورهبيلير. أوّلكى وضعيتده غايت قولايلقله گورديگى ايشلرى بو وضعيتده اوندن ايستهنيلسه، ألبته بيلگنده بر اوردو قوّتى و بلنده بر پادشاهڭ جهازاتِ حربيه فابريقهسنى يوكلهمك لازم گلير كه؛ گولديرمك ايچون عجيب خرافهلرى و ماصاللرى حكايه ايدن مسخرهلر دخى بو خيالدن اوتانيورلر!..
الحاصل: واجب الوجوده هر موجودى ويرمك، وجوب درجهسنده بر سهولتى وار. و طبيعته ايجاد جهتنده ويرمك، إمتناع درجهسنده مشكل و خارجِ دائرۀِ عقليهدر.
اوچنجى محال:
بو محالى ايضاح ايدهجك بعض رسالهلرده بيان ايديلن ايكى مثال:
برنجى مثال:
بتون آثارِ مدنيتله تكميل و تزيين ايديلمش، خالى بر صحراده قورولمش، ياپيلمش بر سرايه؛ غايت وحشى بر آدم گيرمش، ايچنه باقمش. بيڭلر منتظم صنعتلى أشيايى گورمش. وحشتندن، أحمقلغندن، خارجدن كيمسه مداخله ايتمهيوب، او سراى ايچنده او أشيادن بريسى، او سرايى مشتملاتيله برابر ياپمشدر دييه تحرّىيه باشلايور. هانگى شيئه باقييور؛ او وحشتلى عقلى دخى قابل گورمييور كه، او شى بونلرى ياپسين. صوڭره او سرايڭ تشكيلات پروغرامنى و موجودات فهرستهسنى و إداره قانونلرى ايچنده يازيلى اولان بر دفترى گورور. چندان ألسز و گوزسز و چكيجسز اولان او دفتر دخى، سائر ايچندهكى شيلر گبى، هيچ بر قابليتى يوقدر كه او سرايى تشكيل و تزيين ايتسين. فقط مضطر قالارق، بِالمجبوريه، أشياىِ آخَره نسبةً، قوانينِ علميهنڭ بر عنوانى اولمق جهتيله، او سرايڭ مجموعنه بو دفترى مناسبتدار گورديگندن، «ايشته بو دفتردر كه، او سرايى تشكيل، تنظيم و تزيين ايدوب بو أشيايى ياپمش، طاقمش، يرلشديرمش.» دييهرك وحشتنى؛ أحمقلرڭ، سرخوشلرڭ هذياننه چويرمش.
ايشته عينًا بو مثال گبى؛ حدسز درجهده مثالدهكى سرايدن داها منتظم، داها مكمّل و بتون أطرافى معجزانه حكمتله طولو شو سراىِ عالمڭ ايچنه، إنكارِ الوهيته گيدن طبيعيّون فكرينى طاشييان وحشى بر إنسان گيرر. دائرۀِ ممكنات خارجنده اولان ذاتِ واجب الوجودڭ أثرِ صنعتى اولديغنى دوشونميهرك و اوندن إعراض ايدهرك، دائرۀِ ممكنات ايچنده قدرِ إلٰهينڭ يازار بوزار بر لوحهسى حكمنده و قدرتِ إلٰهيهنڭ قوانينِ إجراآتنه تبدّل و تغيّر ايدن بر دفترى اولابيلن و پك ياڭليش و خطا اولارق «طبيعت» نامى ويريلن بر مجموعۀِ قوانينِ عاداتِ إلٰهيه و بر فهرستۀِ صنعتِ ربّانيهيى گورور. و دير كه: «مادام بو أشيا بر سبب ايستر، هيچ بر شيئڭ بو دفتر گبى مناسبتى گورونمييور. چندان هيچ بر جهتله عقل قبول ايتمز كه؛ گوزسز، شعورسز، قدرتسز بو دفتر، ربوبيتِ مطلقهنڭ ايشى اولان و حدسز بر قدرتى إقتضا ايدن ايجادى ياپاماز. فقط مادام صانعِ قديمى قبول ايتمييورم؛ اويله ايسه أڭ مناسبى، بو دفتر بونى ياپمش و ياپار دييهجگم» دير. بز ده ديرز:
أى أحمق الحُمَقَادن تحمّق ايتمش سرخوش أحمق! باشڭى طبيعت باتاقلغندن چيقار، آرقهڭه باق؛ ذرّاتدن، سيّاراته قدر بتون موجودات، آيرى آيرى لسانلرله (اونڭ) وجودينه شهادت ايتدكلرى و پارمقلريله إشارت ايتدكلرى بر صانعِ ذو الجلالى گور.. و او سرايى ياپان و او دفترده سرايڭ پروغرامنى يازان نقّاشِ أزلينڭ جلوهسنى مشاهده ايت، فرماننه باق، قرآننى ديڭله.. او هذيانلردن قورتول!..
ايكنجى مثال:
غايت وحشى بر آدم محتشم بر قيشله دائرهسنه گيرر. غايت منتظم بر اوردونڭ عمومى برابر تعليملرينى، منتظم حركتلرينى گورور. بر نفرڭ حركتيله؛ بر طابور، بر آلاى، بر فرقه قالقار، اوطورور، گيدر؛ بر آتش أمريله آتش ايتدكلرينى مشاهده ايدر. اونڭ قابا، وحشى عقلى، بر قوماندانڭ، دولتڭ نظاماتيله و قانونِ پادشاهى ايله قومانداسنى آڭلامايوب، إنكار ايتديگندن، او عسكرلرڭ ايپلرله بربرينه باغلى اولدقلرينى تخيّل ايدر. او خيالى ايپ، نه قدر خارقهلى بر ايپ اولديغنى دوشونوب حيرتده قالير.
صوڭره گيدر.. آياصوفيه گبى غايت معظّم بر جامعه، جمعه گوننده داخل اولور. او جماعتِ مسلمينڭ، بر آدمڭ سسيله قالقار، أگيلير، سجده ايدر، اوطوردقلرينى مشاهده ايدر. معنوى و سماوى قانونلرڭ مجموعندن عبارت اولان شريعتى و شريعت صاحبنڭ أمرلرندن گلن معنوى دستورلرينى آڭلاماديغندن، او جماعتڭ مادّى ايپلرله باغلانديغنى و او عجيب ايپلر اونلرى أسير ايدوب اويناتديغنى تخيّل ايدهرك أڭ وحشى إنسان صورتندهكى جاناوار حيوانلرى دخى گولديرهجك درجهده مسخرهلى بر فكرله چيقار، گيدر.
ايشته عين بو مثال گبى: سلطانِ أزل و أبدڭ حدسز جنودينڭ محتشم بر قيشلهسى اولان شو عالمه و او معبودِ أزلينڭ منتظم بر مسجدى اولان شو كائناته؛ محضِ وحشت اولان إنكارلى فكرِ طبيعتى طاشييان بر منكِر گيرييور. او سلطانِ أزلينڭ حكمتندن گلن نظاماتِ كائناتڭ معنوى قانونلرينى، برر مادّى مادّه تصوّر ايدهرك و سلطنتِ ربوبيتڭ قوانينِ إعتباريهسى و او معبودِ أزلينڭ شريعتِ فطريۀِ كبراسنڭ، معنوى و يالڭز وجودِ علميسى بولونان أحكاملرينى و دستورلرينى برر موجودِ خارجى و مادّى برر مادّه تخيّل ايدهرك، قدرتِ إلٰهيهنڭ يرينه، او علم و كلامدن گلن و يالڭز وجودِ علميسى بولونان او قانونلرى إقامه ايتمك و أللرينه ايجاد ويرمك، صوڭره ده اونلره «طبيعت» نامنى طاقمق و يالڭز بر جلوۀِ قدرتِ ربّانيه اولان قوّتى، قدرت و مستقل بر قدير تلقّى ايتمك؛ مثالدهكى وحشيدن بيڭ دفعه آشاغى بر وحشتدر!..
الحاصل: طبيعيّونلرڭ، موهوم و حقيقتسز طبيعت ديدكلرى شى، اولسه اولسه و حقيقتِ خارجيه صاحبى ايسه؛ آنجق بر صنعت اولابيلير، صانع اولاماز. بر نقشدر، نقّاش اولاماز. أحكامدر، حاكم اولاماز. بر شريعتِ فطريهدر، شارع اولاماز. مخلوق بر پردۀِ عزّتدر، خالق اولاماز. منفعل بر فطرتدر، فاطر بر فاعل اولاماز. قانوندر، قدرت دگلدر؛ قادر اولاماز. مسطردر، مصدر اولاماز.
الحاصل: مادام موجودات وار. مادام اون آلتنجى نوطهنڭ باشنده دينيلديگى گبى؛ موجودڭ وجودينه، تقسيمِ عقلى ايله درت يولدن باشقه يول تخيّل ايديلمز. او درت جهتدن اوچينڭ هر برينڭ اوچ ظاهر محاللر ايله بطلانى، قطعى بر صورتده إثبات ايديلدى. ألبته بِالضروره و بِالبداهه دردنجى يول اولان وحدت يولى، قطعى بر صورتده إثبات اولونور. او دردنجى يول ايسه؛ باشدهكى (اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ) آيتى، شكسز و شبههسز بداهت درجهسنده ذاتِ واجب الوجودڭ الوهيتنى و هر شى طوغريدن طوغرىيه دستِ قدرتندن چيقديغنى و سماوات و أرض قبضۀِ تصرّفنده بولونديغنى گوسترييور.
أى أسبابپرست و طبيعته طاپان بيچاره آدم! مادام هر شيئڭ طبيعتى، هر شى گبى مخلوقدر؛ چونكه صنعتليدر و يڭى اولويور. هم هر مسبَّب گبى، ظاهرى سببى دخى مصنوعدر. و مادام هر شيئڭ وجودى، پك چوق جهازات و آلَتلره محتاجدر. او حالده، او طبيعتى ايجاد ايدن و او سببى خلق ايدن بر قديرِ مطلق وار. و او قديرِ مطلقڭ نه إحتياجى وار كه عاجز وسائطى، ربوبيتنه و ايجادينه تشريك ايتسين. حاشا! بلكه طوغريدن طوغرىيه مسبّبى، سبب ايله برابر خلق ايدهرك، جلوۀِ أسماسنى و حكمتنى گوسترمك ايچون، بر ترتيب و تنظيم ايله ظاهرى بر سببيت، بر مقارنت ويرمكله، أشيادهكى ظاهرى قصورلره، مرحمتسزلكلره و نقصانيتلره مرجع اولمق ايچون، أسباب و طبيعتى دستِ قدرتنه پرده ايتمش؛ عزّتنى او صورتله محافظه ايتمش.
عجبا بر ساعتجى، ساعتڭ چرخلرينى ياپسين؛ صوڭره ساعتى چرخلرله ترتيب ايدوب تنظيم ايتسين، داها مى قولايدر؟ يوقسه خارقه بر ماكينهيى، او چرخلر ايچنده ياپسين؛ صوڭره ساعتڭ ياپيلماسنى او ماكينهنڭ جامد أللرينه ويرسين، تا ساعتى ياپسين، داها مى قولايدر؟ عجبا إمكان خارجنده دگل ميدر؟ هايدى او إنصافسز عقلڭله سن سويله، سن حاكم اول! وياخود بر كاتب؛ مركّب، قلم، كاغدى گتيردى. اونڭله كندى بِالذّات او كتابى يازسه، داها مى قولايدر؟ يوقسه او كاغد، مركّب، قلم ايچنده او كتابدن داها صنعتلى، داها زحمتلى، يالڭز او تك كتابه مخصوص اولارق بر يازى ماكينهسى ايجاد ايتسين؛ صوڭره او شعورسز ماكينهيه «هايدى سن ياز» ديسين ده كندى قاريشماسين، داها مى قولايدر؟ عجبا يوز دفعه يازيدن داها مشكل دگل ميدر؟
أگر ديسهڭ:
أوت بر كتابى يازان ماكينهنڭ ايجادى، او كتابدن يوز دفعه داها مشكلدر. فقط او ماكينه، عين كتابڭ بر چوق نسخهلرينى يازماسنه واسطه اولمق جهتيله، بلكه بر قولايلق وار؟
الجواب:
نقّاشِ أزلى، حدسز قدرتيله نهايتسز جلوۀِ أسماسنى هر وقت تازهلنديرمكله، آيرى آيرى شكلده گوسترمك ايچون، أشيادهكى تشخّصلرى و خصوصى سيمالرى اويله بر صورتده خلق ايتمشدر كه؛ هيچ بر مكتوبِ صمدانى و هيچ بر كتابِ ربّانى، ديگر كتابلرڭ عين عيننه اولامييور. على كلّ حال، آيرى معنالرى إفاده ايتمك ايچون، آيرى بر سيماسى بولونهجق. أگر گوزڭ وارسه، إنسانڭ سيماسنه باق، گور كه؛ زمانِ آدمدن شيمدىيه قدر، بلكه أبده قدر، بو كوچك سيماده، أعضاىِ أساسيده إتّفاق ايله برابر، هر بر سيما، عموم سيمالره نسبةً، هر بريسنه قارشى برر علامتِ فارقهسى وار اولديغى قطعيًا ثابتدر. بونڭ ايچون هر بر سيما، آيرى بر كتابدر. يالڭز صنعتڭ تنظيمى ايچون آيرى بر يازى طاقمى و آيرى بر ترتيب و تأليف ايستر. و مادّهلرينى هم گتيرمك، هم يرلشديرمك و هم ده وجوده لازم اولان هر شيئى درج ايتمك ايچون، بتون بتون باشقه بر تزگاه ايستر. هايدى، فرضِ محال اولارق طبيعته بر مطبعه نظريله باقدق. فقط بر مطبعهيه عائد اولان تنظيم و باصمق، يعنى معيّن إنتظامنى قالبه صوقمقدن باشقه، او تنظيمڭ ايجادندن، ايجادلرى يوز درجه داها مشكل بر ذىحياتڭ جسمندهكى مادّهلرى، أقطارِ عالمدن ميزانِ مخصوصله و خاص بر إنتظامله ايجاد ايتمك و گتيرمك و مطبعه ألنه ويرمك ايچون، ينه او مطبعهيى ايجاد ايدن قديرِ مطلقڭ قدرت و إرادهسنه محتاجدر. ديمك بو مطبعهلق إحتمالى و فرضى، بتون بتون معناسز بر خرافهدر.
ايشته بو ساعت و كتاب مثاللرى گبى؛ صانعِ ذو الجلال، قادرِ كلّ شئ، أسبابى خلق ايتمش؛ مسبّباتى ده خلق ايدييور. حكمتيله، مسبّباتى أسبابه باغلايور. كائناتڭ حركاتنڭ تنظيمنه دائر قوانينِ عادت اللّٰهدن عبارت اولان شريعتِ فطريۀِ كبراىِ إلٰهيهنڭ بر جلوهسنى و أشيادهكى او جلوهسنه، يالڭز بر آيينه و بر معكس اولان طبيعتِ أشيايى، إرادهسيله تعيين ايتمشدر. و او طبيعتڭ وجودِ خارجىيه مظهر اولان وجهنى، قدرتيله ايجاد ايتمش و أشيايى او طبيعت اوزرنده خلق ايتمش، بربرينه مزج ايتمش. عجبا غايت درجهده معقول و حدسز برهانلرڭ نتيجهسى اولان بو حقيقتڭ قبولى مى داها قولايدر.. (عجبا وجوب درجهسنده لازم دگل ميدر؟) يوقسه جامد، شعورسز، مخلوق، مصنوع، بسيط اولان او سبب و طبيعت ديديگڭز مادّهلره، هر بر شيئڭ وجودينه لازم اولان حدسز جهازات و آلاتى ويروب حكيمانه، بصيرانه اولان ايشلرى كندى كنديلرينه ياپديرمق مى داها قولايدر؟ عجبا إمتناع درجهسنده، إمكان خارجنده دگل ميدر؟ سنڭ او إنصافسز عقلڭڭ إنصافنه حواله ايدييورز.
منكِر و طبيعتپرست دييور كه:
مادام بنى إنصافه دعوت ايدييورسڭ. بن ده دييورم كه: شيمدىيه قدر ياڭليش گيتديگمز يول، هم يوز درجه محال، هم غايت ضررلى و نهايت درجهده چركين بر مسلك اولديغنى إعتراف ايدييورم. سابق تحقيقاتڭزدن ذرّه مقدار شعورى بولونان آڭلايهجق كه؛ أسبابه، طبيعته ايجاد ويرمك ممتنعدر، محالدر. و هر شيئى طوغريدن طوغرىيه واجب الوجوده ويرمك واجبدر، ضروريدر. (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى الْاٖيمَانِ) دييوب ايمان ايدييورم.
يالڭز بر شبههم وار. جنابِ حقّڭ خالق اولديغنى قبول ايدييورم؛ فقط بعض جزئى أسبابڭ أهمّيتسز شيلرده ايجاده مداخلهلرى و بر پارچه مدح و ثنا قزانمالرى، سلطنتِ ربوبيتنه نه ضرر ويرر؟ سلطنتنه نقصانيت گلير مى؟
الجواب:
بعض رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايتديگمز گبى؛ حاكميتڭ شأنى، مداخلهيى ردّ ايتمكدر. حتّى أڭ أدنا بر حاكم، بر مأمور؛ دائرۀِ حاكميتنده اوغلنڭ مداخلهسنى قبول ايتمييور. حتّى حاكميتنه مداخله توهّميله، بعض ديندار پادشاهلر (خليفه اولدقلرى حالده) معصوم أولادلرينى قتل ايتمهلرى، بو «ردِّ مداخله قانونى»نڭ حاكميتده نه قدر أساسلى حكم ايتديگنى گوسترييور. بر ناحيهده ايكى مديردن طوت، تا بر مملكتده ايكى پادشاهه قدر، حاكميتدهكى إستقلاليتڭ إقتضا ايتديگى «منعِ إشتراك قانونى» تاريخِ بشرده چوق عجيب هرج و مرج ايله قوّتنى گوسترمش. عجبا عاجز و معاونته محتاج إنسانلردهكى آمريت و حاكميتڭ بر گولگهسى، بو درجه مداخلهيى ردّ ايتمگى و باشقهسنڭ مداخلهسنى منع ايتمگى و حاكميتنده إشتراك قبول ايتمهمگى و مقامنده إستقلاليتنى نهايت تعصّبله محافظهيه چاليشمايى گور؛ صوڭره حاكميتِ مطلقه ربوبيت درجهسنده و آمريتِ مطلقه الوهيت درجهسنده و إستقلاليتِ مطلقه أحديت درجهسنده و إستغناىِ مطلق قادريتِ مطلقه درجهسنده بر ذاتِ ذو الجلالده، بو ردِّ مداخله و منعِ إشتراك و طردِ شريك، نه درجه او حاكميتڭ ضرورى بر لازمى و واجب بر مقتضاسى اولديغنى قياس ايدهبيليرسهڭ ايت.
امّا ايكنجى شق شبههڭ كه:
بعض أسباب، بعض جزئياتڭ بعض عبوديتلرينه مرجع اولسه، او معبودِ مطلق اولان ذاتِ واجب الوجوده متوجّه ذرّاتدن سيّاراته قدر مخلوقاتڭ عبوديتلرندن نه نقصان گلير؟
الجواب:
شو كائناتڭ خالقِ حكيمى كائناتى بر آغاج حكمنده خلق ايدوب، أڭ مكمّل ميوهسنى ذىشعور و ذىشعورڭ ايچنده أڭ جامع ميوهسنى إنسان ياپمشدر. و إنسانڭ أڭ أهمّيتلى، بلكه إنسانڭ نتيجۀِ خلقتى و غايۀِ فطرتى و ثمرۀِ حياتى اولان شكر و عبادتى؛ او حاكمِ مطلق و آمرِ مستقل، كندينى سَوْديرمك و طانيتديرمق ايچون كائناتى خلق ايدن او واحدِ أحد، بتون كائناتڭ ميوهسى اولان إنسانى و إنسانڭ أڭ يوكسك ميوهسى اولان شكر و عبادتنى باشقه أللره ويرر مى؟ بتون بتون حكمتنه ضد اولارق، نتيجۀِ خلقتى و ثمرۀِ كائناتى عبث ايدر مى؟ حاشا و كلاّ... هم حكمتنى و ربوبيتنى إنكار ايتديرهجك بر طرزده مخلوقاتڭ عبادتلرينى باشقهلره ويرمگه رضا گوسترر مى، هيچ مساعده ايدر مى؟ هم حدسز بر درجهده كندينى سَوْديرمگى و طانيتديرمغى أفعاليله گوسترديگى حالده، أڭ مكمّل مخلوقاتنڭ شكر و منّتدارلقلرينى، تحبّب و عبوديتلرينى باشقه أسبابه ويرمكله كندينى اونوتديروب، كائناتدهكى مقاصدِ عاليهسنى إنكار ايتديرر مى؟ أى طبيعتپرستلكدن واز گچن آرقداش! هايدى سن سويله!
او دييور: الحمد للّٰه، بو ايكى شبههم حلّ اولمقله برابر، وحدانيتِ إلٰهيهيه دائر و معبودِ بِالحق او اولديغنه و اوندن باشقهلرى عبادته لايق اولماديغنه او قدر پارلاق و قوّتلى ايكى دليل گوستردڭ كه، اونلرى إنكار ايتمك، گونشى و گوندوزى إنكار ايتمك گبى بر مكابرهدر.
* * *