اون برنجى حجّتِ ايمانيه
(يگرمى ايكنجى سوزڭ برنجى مقامى)
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَيَضْرِبُ اللّٰهُ الْاَمْثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ۞
وَتِلْكَ الْاَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ۞﴾
بر زمان ايكى آدم، بر حوضده ييقانديلر. فوق العاده بر تأثير آلتنده كنديلرندن گچديلر. گوزلرينى آچدقلرى وقت گورديلر كه؛ عجيب بر عالمه گوتورولمشلر. اويله بر عالم كه، كمالِ إنتظامندن بر مملكت حكمنده، بلكه بر شهر حكمنده، بلكه بر سراى حكمندهدر. كمالِ حيرتلرندن أطرافلرينه باقديلر. گورديلر كه: بر جهتده باقيلسه عظيم بر عالم گورونويور. بر جهتده باقيلسه، منتظم بر مملكت... بر جهتده باقيلسه، مكمّل بر شهر... ديگر بر جهتده باقيلسه، غايت محتشم بر عالمى ايچنه آلمش بر سرايدر. شو عجائب عالمده گزهرك سيران ايتديلر. گورديلر كه: بر قسم مخلوقلر وار؛ بر طرز ايله قونوشويورلر، فقط بونلر اونلرڭ ديللرينى بيلمييورلر. يالڭز إشارتلرندن آڭلاشيلييور كه، مهمّ ايشلر گورويورلر و أهمّيتلى وظيفهلر ياپييورلر.
او ايكى آدمدن بريسى، آرقداشنه ديدى كه: «شو عجيب عالمڭ ألبتّه بر مدبّرى و شو منتظم مملكتڭ بر مالكى، شو مكمّل شهرڭ بر صاحبى، شو مصنّع سرايڭ بر اوستهسى واردر. بز چاليشملىيز، اونى طانيمالىيز. چونكه آڭلاشيلييور كه، بزى بورايه گتيرن اودر. اونى طانيمازسهق كيم بزه مدد ويرهجك؟ ديللرينى بيلمديگمز و اونلر بزى ديڭلهمدكلرى شو عاجز مخلوقلردن نه بكلهيهبيليرز؟ هم قوجه بر عالمى بر مملكت صورتنده، بر شهر طرزنده، بر سراى شكلنده ياپان و باشدن باشه خارقه شيلرله طولديران و مزيّناتڭ أنواعيله تزيين ايدن و عبرتنما معجزاتلرله دوناتان بر ذات، ألبته بزدن و بورايه گلنلردن بر ايستديگى واردر. اونى طانيمالىيز. هم نه ايستديگنى بيلمكلگمز لازمدر.»
اوتهكى آدم ديدى: «اينانمام، بويله بحث ايتديگڭ گبى بر ذات بولونسون و بتون بو عالمى تك باشيله إداره ايتسين.»
آرقداشى جوابًا ديدى كه: «بونى طانيمازسهق، لاقيد قالسهق، منفعتى هيچ يوق؛ ضررى اولسه پك عظيمدر. أگر طانيماسنه چاليشسهق، مشقّتى پك خفيفدر، منفعتى اولورسه پك عظيمدر. اونڭ ايچون اوڭا قارشى لاقيد قالمق، هيچ كارِ عقل دگلدر.»
او سرسرى آدم ديدى: «بن بتون راحتمى، كيفمى؛ اونى دوشونمهمكده گورويورم. هم بويله عقلمه صيغيشميان شيلرله اوغراشميهجغم. بتون بو ايشلر، تصادفى و قارمهقاريشيق ايشلردر، كندى كندينه دونويور؛ بنم نهمه لازم.»
عقللى آرقداشى اوڭا ديدى: «سنڭ بو تمرّدڭ بنى ده، بلكه چوقلرى ده بلايه آتاجقدر. بر أدبسزڭ يوزندن، بعضًا اولور كه، بر مملكت خراب اولور.»
ينه او سرسرى دونوب ديدى كه: «يا قطعيًا بڭا إثبات ايت كه؛ بو قوجه مملكتڭ تك بر مالكى، تك بر صانعى واردر. ياخود بڭا ايليشمه.»
جوابًا آرقداشى ديدى: «مادام عنادڭ ديوانهلك درجهسنه چيقمش؛ او عنادڭله بزى و بلكه مملكتى بر قهره گرفتار ايدهجكسڭ. بن ده سڭا اون ايكى برهان ايله گوسترهجگم كه: بر سراى گبى شو عالمڭ، بر شهر گبى شو مملكتڭ، تك بر اوستهسى واردر و او اوسته، هر شيئى إداره ايدن يالڭز اودر. هيچ بر جهتده نقصانيتى يوقدر. بزه گورونمهين او اوسته، بزى و هر شيئى گورور و سوزلرينى ايشيتير. بتون ايشلرى معجزه و خارقهدر. بتون بو گورديگمز و ديللرينى بيلمديگمز شو مخلوقلر اونڭ مأمورلريدر.»
برنجى برهانگل هر طرفه باق، هر شيئه دقّت ايت! بتون بو ايشلر ايچنده گيزلى بر أل ايشلهيور. چونكه باق، بر درهم (حاشيه-١) قدر قوّتى اولميان بر چكردك كوچكلگنده بر شى، بيڭلر بطمان يوكى قالديرييور. ذرّه قدر شعورى اولميان (حاشيه-٢)، غايت حكيمانه ايشلر گورويور. ديمك بونلر كندى كنديلرينه ايشلهمييورلر. اونلرى ايشلتديرن گيزلى بر قدرت صاحبى واردر. أگر كندى باشنه اولسه، بتون باشدن باشه بو گورديگمز مملكتده هر ايش معجزه، هر شى معجزهكار بر خارقه اولمق لازم گلير. بو ايسه، بر سفسطهدر.
___
(حاشيه-١): آغاجلرى باشلرنده طاشييان چكردكلره إشارتدر.
(حاشيه-٢): كندى كندينه يوكسلمهين و ميوهلرڭ ثقلتنه طايانميان اوزوم چوبوقلرى گبى نازنين نباتاتڭ، باشقه آغاجلره لطيف أللر آتوب صارمهلرينه و اونلره يوكلنمهلرينه إشارتدر.
___
ايكنجى برهان
گل بتون بو اووالرى، بو ميدانلرى، بو منزللرى سوسلنديرن شيلر اوستنه دقّت ايت. هر بريسنده او گيزلى ذاتدن خبر ويرن ايشلر وار. عادتا هر برى برر طرّه، برر سكّه گبى، او غيبى ذاتدن خبر ويرييورلر. ايشته گوزيڭڭ اوڭنده، باق؛ بر درهم پاموقدن (حاشيه-١) نه ياپييور. باق، قاچ طوپ چوخه و پاتيسقه و چيچكلى قوماش چيقدى. باق، اوندن نه قدر شكرلمهلر، يووارلاق طاتلى كوفتهلر ياپيلييور كه؛ بزم گبى بيڭلر آدم گيسه و يهسه، كافى گلير. هم ده باق، بو دميرى، طوپراغى، صويى، كومورى، باقيرى، گوموشى، آلتونى غيبى آووجنه آلدى، بر أت پارچهسى (حاشيه-٢) ياپدى؛ باق گور... ايشته أى عقلسز آدم! بو ايشلر اويله بر ذاته مخصوصدر كه؛ بتون بو مملكت، بتون أجزاسيله اونڭ معجزۀِ قوّتى آلتنده طورييور، هر آرزوسنه رام اولويور.
___
(حاشيه-١): تخمه إشارتدر. مثلا: ذرّه گبى بر آفيون بذرى، بر درهم گبى بر زردالى نواتى، بر قاوون چكردگى، ناصل چوخهدن داها گوزل طوقونمش ياپراقلر، پاتيسقهدن داها بياض و صارى چيچكلر، شكرلمهدن داها طاتلى و كوفتهلردن و قونسروه قوطولرندن داها لطيف، داها لذيذ، داها شيرين ميوهلرى خزينۀِ رحمتدن گتيرييورلر، بزه تقديم ايدييورلر.
(حاشيه-٢): عنصرلردن جسمِ حيوانىيى خلق و نطفهدن ذىحياتى ايجاد ايتمگه إشارتدر.
___
اوچنجى برهانگل، بو متحرّك آنتيقه (حاشيه) صنعتلرينه باق! هر بريسى اويله بر طرزده ياپيلمش؛ عادتا بو قوجه سرايڭ بر كوچك نسخهسيدر. بتون بو سرايده نه وارسه، او كوچوجك متحرّك ماكينهلرده بولونويور. هيچ ممكن ميدر كه، بو سرايڭ اوستهسندن باشقه بريسى گلوب، بو عجيب سرايى كوچك بر ماكينهده درج ايتسين؟ هم هيچ ممكن ميدر كه، بر قوطو قدر بر ماكينه بتون بر عالمى ايچنه آلديغى حالده، تصادفى وياخود عبث بر ايش ايچنده بولونسون؟ ديمك بتون گوزڭ گورديگى نه قدر آنتيقه ماكينهلر وار، او گيزلى ذاتڭ برر سكّهسى حكمندهدرلر. بلكه برر دلاّل، برر إعلاننامه حكمندهدرلر. لسانِ حاللريله ديرلر كه: «بز اويله بر ذاتڭ صنعتىيز كه؛ بتون بو عالممزى، بزى ياپديغى و سهولتله ايجاد ايتديگى گبى قولايلقله ياپابيلير بر ذاتدر.»
___
(حاشيه): حيوانلره و إنسانلره إشارتدر. زيرا حيوان، شو عالمڭ كوچك بر فهرستهسى و ماهيتِ إنسانيه، شو كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى اولديغندن؛ عادتا عالمده نه وارسه، إنسانده نمونهسى واردر.
___
دردنجى برهانأى معنّد آرقداش! گل، سڭا داها عجيبنى گوسترهجگم. باق، بو مملكتده بتون بو ايشلر، بو شيلر دگيشدى، دگيشييور، بر حالتده طورمييور. دقّت ايت كه، بو گورديگمز جامد جسملر، حسسز قوطولر؛ برر حاكمِ مطلق صورتنى آلديلر؛ عادتا هر بر شى، بتون أشيايه حكم ايدييور. ايشته بو يانمزدهكى بو ماكينهيه باق (حاشيه-١)؛ گويا أمر ايدييور. ايشته اونڭ تزييناتنه و ايشلهمسنه لازم لوازمات و مادّهلر، اوزاق يرلردن قوشوب گلييورلر. ايشته اورايه باق: او شعورسز جسم (حاشيه-٢) گويا بر إشارت ايدييور، أڭ بيوك بر جسمى، كندينه خدمتكار ايدييور، كندى ايشلرنده چاليشديرييور. داها باشقه شيلرى بونلره قياس ايت. عادتا هر بر شى، بتون بو عالمدهكى خلقتلرى مسخّر ايدييور.
___
(حاشيه-١): ماكينه، ميوهدار آغاجلره إشارتدر. چونكه يوزر تزگاهلرى، فابريقهلرى اينجهجك داللرنده طاشييور گبى؛ حيرتنما ياپراقلرى، چيچكلرى، ميوهلرى طوقويور، سوسلنديرييور، پيشيرييور، بزلره اوزاتييور. حالبوكه چام و قطران گبى محتشم آغاجلر، قورو بر طاشده تزگاهنى آتمش، چاليشوب طورويورلر.
(حاشيه-٢): حبوباته، تخملره، سينكلرڭ تخمجقلرينه إشارتدر. مثلا بر سينك بر قره آغاجڭ ياپراغنده يمورطهسنى بيراقير. بردن او قوجه قره آغاج، ياپراقلرينى او يمورطهلره بر رحمِ مادر، بر بشيك و بال گبى بر غدا ايله طولو بر مخزنه چويرييور. عادتا او ميوهسز آغاج، او صورتده ذىروح ميوهلر ويرييور.
___
أگر او گيزلى ذاتى قبول ايتمزسهڭ، بتون بو مملكتدهكى طاشنده، طوپراغنده، حيواننده، إنسانه بڭزر مخلوقلرده؛ او ذاتڭ بتون هنرلرينى، صنعتلرينى، كمالاتلرينى، برر برر (او شيلره) ويرهجكسڭ. ايشته عقلڭ اوزاق گورديگى بر تك معجزنما ذاتڭ بدلنه، ميليارلر اونڭ گبى معجزنما، هم بربرينه ضد، هم بربرينه مِثل، هم بربرى ايچنده بولونسون؛ بو إنتظام بوزولماسين، اورتهلغى قاريشديرماسينلر. حالبوكه بو قوجه مملكتده ايكى پارمق قاريشسه، قاريشديرر. چونكه بر كويده ايكى مدير، بر شهرده ايكى والى، بر مملكتده ايكى پادشاه بولونسه، قاريشديرر. نرهده قالدى، حدسز حاكمِ مطلق برابر بولونسون!
بشنجى برهانأى وسوسهلى آرقداش! گل، بو عظيم سرايڭ نقشلرينه دقّت ايت و بتون بو شهرڭ زينتلرينه باق و بتون بو مملكتڭ تنظيماتنى گور و بتون بو عالمڭ صنعتلرينى تفكّر ايت! ايشته باق: أگر نهايتسز معجزهلرى و هنرلرى اولان گيزلى بر ذاتڭ قلمى ايشلهمزسه، بو نقشلرى سائر شعورسز سببلره، كور تصادفه، صاغير طبيعته ويريلسه، او وقت يا بو مملكتڭ هر بر طاشى، هر بر اوتى، اويله معجزنما نقّاش، اويله بر خارق العاده كاتب اولماسى لازم گلير كه، بر حرفده بيڭ كتابى يازهبيلسين، بر نقشده ميليونلر صنعتى درج ايدهبيلسين. چونكه باق بو طاشلردهكى نقشه (حاشيه) هر بريسنده بتون سرايڭ نقشلرى وار، بتون شهرڭ تنظيمات قانونلرى وار، بتون مملكتڭ تشكيلات پروغراملرى وار. ديمك بو نقشلرى ياپمق، بتون مملكتى ياپمق قدر خارقهدر. اويله ايسه هر بر نقش، هر بر صنعت، او گيزلى ذاتڭ بر إعلاننامهسيدر، بر خاتميدر.
___
(حاشيه): شجرۀِ خلقتڭ ميوهسى اولان إنسانه و كندى آغاجنڭ پروغرامنى و فهرستهسنى طاشييان ميوهيه إشارتدر. زيرا قلمِ قدرت، عالمڭ كتابِ كبيرنده نه يازمش ايسه، إجمالنى ماهيتِ إنسانيهده يازمشدر. قلمِ قدر، طاغ گبى بر آغاجده نه يازمش ايسه، طيرناق گبى ميوهسنده دخى درج ايتمشدر.
___
مادام بر حرف، كاتبنى گوسترمكسزين اولماز. صنعتلى بر نقش، نقّاشنى بيلديرمهمك اولماز. ناصل اولور كه؛ بر حرفده قوجه بر كتابى يازان، بر نقشده بيڭ نقشى نقش ايدن نقّاش، كندى كتابيله و نقشيله بيلينمسين؟
آلتنجى برهانگل، بو گنيش اووايه چيقهجغز (حاشيه). ايشته او اووا ايچنده يوكسك بر طاغ وار. اوستنه چيقهجغز، تا بتون أطرافى گورولسون. هم هر شيئى ياقينلاشديرهجق گوزل دوربينلرى ده برابر آلاجغز. چونكه بو عجيب مملكتده، عجيب ايشلر اولويور. هر ساعتده هيچ عقلمزه گلمهين ايشلر اولويور. ايشته باق! بو طاغلر و اووالر و شهرلر، بردن دگيشييور. هم ناصل دگيشييور.. اويله بر طرزده كه، ميليونلرله بربرى ايچنده ايشلر غايت منتظم صورتده دگيشييور. عادتا ميليونلر متنوّع قوماشلر بربرى ايچنده برابر طوقونويور گبى، پك عجيب تحوّلات اولويور. باق، او قدر اُنسيت ايتديگمز و طانيديغمز چيچكلى ميچكلى شيلر غائب اولديلر. منتظمًا يرلرينه و ماهيتجه اونلره بڭزر، فقط صورتجه آيرى، باشقهلرى گلديلر. عادتا شو اووا، طاغلر برر صحيفه؛ يوز بيڭلرله آيرى آيرى كتابلر ايچنده يازيلييور. هم خطاسز، نقصانسز اولارق يازيلييور. ايشته، بو ايشلر يوز درجه محالدر كه؛ كندى كندينه اولسون.
___
(حاشيه): بهار و ياز موسمنده زمينڭ يوزينه إشارتدر. زيرا يوز بيڭلر مختلف مخلوقاتڭ طائفهلرى، بربرى ايچنده برابر ايجاد ايديلير، روىِ زمينده يازيلير. غلطسز، قصورسز، كمالِ إنتظامله دگيشديريلير. بيڭلر سفرۀِ رحمٰن آچيلير، قالديريلير، تازه تازه گلير. هر بر آغاج برر طابلهجى، هر بر بوستان برر قزغان حكمنه گچر.
___
أوت نهايت درجهده صنعتلى، دقّتلى شو ايشلر، كندى كندينه اولمق بيڭ درجه محالدر كه؛ كنديلرندن زياده، صنعتكارلرينى گوسترييورلر. هم بونلرى ايشلهييجى اويله معجزنما بر ذاتدر كه؛ هيچ بر ايش، اوڭا آغير گلمز. بيڭ كتاب يازمق، بر حرف قدر اوڭا قولاى گلير. بونڭله برابر هر طرفه باق كه، هم اويله بر حكمتله هر شيئى يرلى يرينه قويويور و اويله مكرمانه هركسه لايق اولدقلرى لطفلرى ياپييور؛ هم اويله إحسانپرورانه عمومى پردهلر و قپولر آچييور كه، هركسڭ آرزولرينى تطمين ايدييور. هم اويله سخاوتپرورانه سفرهلر قورويور كه؛ بتون بو مملكتڭ خلقلرينه، حيوانلرينه، هر بر طائفهسنه خاص و لايق، بلكه هر بر فردينه مخصوص إسميله و رسميله بر طبلۀِ نعمت ويريلييور. ايشته دنياده بوندن محال بر شى وار مى كه، بو گورديگمز ايشلر ايچنده تصادفى ايشلر بولونسون ويا عبث و فائدهسز اولسون ويا متعدّد أللر قاريشسين ويا اوستهسى هر شيئه مقتدر اولماسين ويا هر شى اوڭا مسخّر اولماسين؟ ايشته أى آرقداش! حدّڭ وارسه بوڭا قارشى بر بهانه بول!
يدنجى برهانأى آرقداش گل! شيمدى بو جزئياتى بيراقوب، سراى شكلندهكى بو عجيب عالمڭ أجزالرينڭ بربرينه قارشى اولان وضعيتلرينه دقّت ايدهجگز. ايشته باق: بو عالمده او درجه إنتظام ايله كلّى ايشلر ياپيلييور و عمومى إنقلابلر اولويور كه، عادتا بتون بو سرايدهكى موجود طاشلر، طوپراقلر، آغاجلر، هر بر شى، برر فاعلِ مختار گبى بتون عالمڭ نظاماتِ كلّيهسنى گوزهتوب، اوڭا گوره توفيقِ حركت ايدييور. بربرندن أڭ اوزاق شيلر، بربرينڭ إمدادينه قوشييور.
ايشته باق: غائبدن عجيب بر قافله (حاشيه-١) چيقوب گلييور. مركبلرى آغاجلره، نباتلره، طاغلره بڭزرلر. باشلرنده برر طبلۀِ أرزاق طاشييورلر. ايشته باق: بو طرفده بكلهين مختلف حيواناتڭ أرزاقلرينى گتيرييورلر. هم ده باق: بو قبّهده او عظيم ألكتريق لامباسى (حاشيه-٢) اونلره ايشيق ويرديگى گبى، بتون طعاملرينى اويله گوزل پيشيرييور؛ يالڭز، پيشيريلهجك طعاملر بر دستِ غيبى طرفندن برر ايپه طاقيلوب (حاشيه-٣) اوڭا قارشى طوتولويور. بو طرفه ده باق: بو بيچاره ضعيف، نحيف، قوّتسز حيوانجقلر... ناصل اونلرڭ باشى اوڭنده، لطيف غدا ايله طولو ايكى طولومبهجق (حاشيه-٤) طاقيلمش، ايكى چشمه گبى؛ يالڭز او قوّتسز مخلوق، اونى آغزينه ياپيشديرمسى كافيدر.
___
(حاشيه-١): عموم حيواناتڭ أرزاقنى طاشييان، نباتات و أشجار قافلهلريدر.
(حاشيه-٢): او عظيم ألكتريق لامباسى، گونشه إشارتدر.
(حاشيه-٣): ايپ و ايپه طاقيلان طعام ايسه، آغاجڭ اينجه داللرى و لذيذ ميوهلريدر.
(حاشي-٤): ايكى طولومبهجق ايسه، والدهلرڭ ممهلرينه إشارتدر.
___
الحاصل: بتون بو عالمڭ بتون أشياسى، بربرينه باقار گبى، بربرينه يارديم ايدر. بربرينى گورور گبى، بربرينه أل أله ويرر. بربرينڭ ايشينى تكميل ايچون، بربرينه اوموز اوموزه ويرييور. بل بله ويروب برابر چاليشييورلر. هر شيئى بوڭا قياس ايت؛ تعداد ايله بيتمز... ايشته بتون بو حاللر، ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده قطعى گوسترر كه؛ شو سراىِ عجيبڭ اوستهسنه يعنى شو غريب عالمڭ صاحبنه هر شى مسخّردر. هر شى اونڭ حسابنه چاليشير. هر شى اوڭا بر أمربر نفر حكمندهدر. هر شى اونڭ قوّتيله دونر. هر شى اونڭ أمريله حركت ايدر. هر شى اونڭ حكمتيله تنظيم اولور. هر شى اونڭ كرميله معاونت ايدر. هر شى اونڭ مرحمتيله باشقهسنڭ إمدادينه قوشار، يعنى قوشديريلير. أى آرقداش! حدّڭ وارسه بوڭا قارشى بر سوز سويله!
سكزنجى برهانگل، أى نفسم گبى كندينى عاقل ظن ايدن عقلسز آرقداش! شو سراىِ محتشمڭ صاحبنى طانيمق ايستهمييورسڭ! حالبوكه هر شى اونى گوسترييور، اوڭا إشارت ايدييور، اوڭا شهادت ايدييور. بتون بو شيلرڭ شهادتنى ناصل تكذيب ايدييورسڭ! اويله ايسه، بو سرايى ده إنكار ايت و «عالم يوق، مملكت يوق» دى، كنديڭى ده إنكار ايت، اورتهدن چيق. ياخود عقلڭى باشڭه آل، بنى ديڭله! ايشته باق: شو سراى ايچنده بولونان و مملكتى إحاطه ايدن يكنسق عنصرلر، معدنلر وار (حاشيه). عادتا مملكتدن چيقان هر شى، او مادّهلردن ياپيلييور. ديمك او مادّهلر كيمڭ ملكى ايسه، بتون اوندن ياپيلان شيلر ده اونڭدر. تارلا كيمڭ ايسه، محصولات ده اونڭدر. دڭز كيمڭ ايسه، ايچندهكيلر ده اونڭدر.
___
(حاشيه): عنصرلر، معدنلر ايسه پك چوق منتظم وظيفهلرى بولونان و إذنِ ربّانى ايله هر محتاجڭ إمدادينه قوشان و أمرِ إلٰهى ايله هر بر يره گيرن، مدد ويرن و حياتڭ لوازماتنى يتيشديرن و ذىحياتى أمزيرن و مصنوعاتِ إلٰهيهنڭ نسجنه، نقشنه منشأ و مولد و بشيك اولان هوا، صو، ضيا، طوپراق عنصرلرينه إشارتدر.
___
هم باق، بو طوقونان شيلر، بو نسج اولنان منقّش قوماشلر، بر تك مادّهدن ياپيلييور. او مادّهيى گتيرن، إحضار ايدن و ايپ حالنه گتيرن، ألبته بِالبداهه بردر. چونكه او ايش، إشتراك قبول ايتمز. اويله ايسه بتون نسج اولنان صنعتلى شيلر، اوڭا مخصوصدر. هم ده باق، بو طوقونان، ياپيلان شيلرڭ هر بر جنسى، بتون مملكتڭ هر طرفنده بولونويور؛ بتون أبناىِ جنسلريله اويله إنتشار ايتمش؛ برابر اولارق بربرى ايچنده، بر طرزده، بر آنده ياپيلييور، نسج ايديلييور. ديمك تك بر ذاتڭ ايشيدر، تك بر أمرله حركت ايدييور. يوقسه بويله بر آنده، بر طرزده، بر كيفيتده، بر هيئتده إتّفاق و موافقت، محالدر. اويله ايسه بو صنعتلى شيلرڭ هر بريسى، او گيزلى ذاتڭ بر إعلاننامهسى حكمنده، اونى گوسترييور.
گويا هر بر چيچكلى قوماش، هر بر صنعتلى ماكينه، هر بر طاتلى لقمه، او معجزنما ذاتڭ برر سكّهسى، برر خاتمى، برر نشانى، برر طرّهسى حكمنده؛ لسانِ حال ايله هر بريسى دير:
«بن كيمڭ صنعتىيم، بولونديغم صندوقلر و دكّانلر ده اونڭ ملكيدر.» و هر بر نقش دير: «بنى كيم طوقودى ايسه، بولونديغم طوپ ده اونڭ طوقومهسيدر.» هر بر طاتلى لقمه دير: «بنى كيم ياپييور، پيشيرييورسه، بولونديغم قزغان دخى اونڭدر.» هر بر ماكينه دير: «بنى كيم ياپمش ايسه، مملكتده إنتشار ايدن بتون أمثالمى ده او ياپييور و بتون مملكتڭ هر طرفنده بزى يتيشديرن، اودر. ديمك مملكتڭ مالكى ده اودر. اويله ايسه، بتون بو مملكته، بو سرايه مالك كيم ايسه، او بزه مالك اولابيلير.» مثلا، ناصل ميرىيه مخصوص تك بر پالاسقه وياخود بر تك دوگمهيه مالك اولمق ايچون، اونلرى ياپان بتون فابريقهلره مالك اولمق لازمدر كه، اونلره حقيقى مالك اولسون. يوقسه او بوش بوغاز باشى بوزوقدن، «ميرى ماليدر» دييه ألندن آلينوب، تجزيه ايديلير.
الحاصل: ناصل بو مملكتڭ عناصرى، مملكته محيط برر مادّهدر. اونلرڭ مالكى ده، بتون مملكته مالك بر تك ذات اولابيلير. اويله ده، بتون مملكتده إنتشار ايدن صنعتلر، بربرينه بڭزهديگى و بر تك سكّه إظهار ايتدكلرى ايچون، بتون مملكت يوزنده إنتشار ايدن مصنوعلر، هر بر شيئه حكم ايدن تك بر ذاتڭ صنعتلرى اولديغنى گوسترييورلر.
ايشته أى آرقداش! مادام شو مملكتده، يعنى شو سراىِ محتشمده بر برلك علامتى واردر؛ بر وحدت سكّهسى وار. چونكه بر قسم شيلر، بر ايكن؛ إحاطهسى وار. بر قسم، متعدّد ايسه (فقط بربرينه بڭزهديگى و هر طرفده بولونديغى ايچون) بر وحدتِ نوعيه گوسترييور. وحدت ايسه، بر واحدى گوسترر. ديمك اوستهسى ده، مالكى ده، صاحبى ده، صانعى ده بر اولمق لازم گلير.
بونڭله برابر سن بوڭا دقّت ايت كه، بر پردۀِ غيبدن قالينجه بر ايپ چيقييور (حاشيه). باق، صوڭره بيڭلر ايپلر اوندن اوزانمش. هر بر ايپڭ باشنه باق: برر ألماس، برر نشان، برر إحسان، برر هديه طاقيلمش. هركسه گوره برر هديه ويرييور. عجبا بيلير ميسڭ كه، بويله غريب بر غيب پردهسندن، بويله عجيب إحساناتى، هدايايى شو مخلوقلره اوزاتان ذاتى طانيمهمق، اوڭا تشكّر ايتمهمك، نه قدر ديوانهجه بر حركتدر. چونكه اونى طانيمازسهڭ بِالمجبوريه دييهجكسڭ كه: «بو ايپلر؛ اوجلرندهكى ألماسلرى، سائر هديهلرى كنديلرى ياپييورلر، ويرييورلر.» او وقت هر ايپه، بر پادشاهلق معناسنى ويرمك لازم گلير. حالبوكه گوزيمزڭ اوڭنده بر دستِ غيبى، او ايپلرى دخى ياپوب او هدايايى اونلره طاقييور. ديمك بتون بو سرايده هر شى، كندى نفسندن زياده، او معجزنما ذاتى گوسترييور. اونى طانيمازسهڭ، بتون بو شيلرى إنكار ايتمكله، حيواندن يوز درجه آشاغى دوشهجكسڭ.
___
(حاشيه): قالينجه بر ايپ، ميوهدار آغاجه؛ بيڭلر ايپلر ايسه، داللرينه؛ ايپلر باشندهكى ألماس، نشان، إحسان، هديهلر ايسه، چيچكلرڭ أقسامنه و ميوهلرڭ أنواعنه إشارتدر.
___
طوقوزنجى برهانگل، أى محاكمهسز آرقداش! سن شو سرايڭ صاحبنى طانيمييورسڭ و طانيمق ده ايستهمييورسڭ. چونكه إستبعاد ايدييورسڭ. اونڭ عجيب صنعتلرينى و حالاتنى، عقله صيغيشديرهمديغندن إنكاره صاپييورسڭ. حالبوكه أصل إستبعاد، أصل مشكلات و حقيقى صعوبتلر و دهشتلى كلفتلر، اونى طانيمامقدهدر. چونكه اونى طانيسهق، بتون بو سراى، بو عالم بر تك شى گبى قولاى گلير، راحت اولور؛ بو اورتهدهكى اوجوزلق و مبذوليته مدار اولور. أگر طانيمازسهق و او اولمازسه، او وقت هر بر شى، بتون بو سراى قدر مشكلاتلى اولور. چونكه هر شى، بو سراى قدر صنعتليدر. او وقت نه اوجوزلق و نه ده مبذوليت قالير. بلكه بو گورديگمز شيلرڭ بريسى، دگل ألمزه، هيچ كيمسهنڭ ألنه گچمزدى. سن، يالڭز شو ايپه طاقيلان طاتلى قونسروه قوطوسنه باق (حاشيه). أگر اونڭ گيزلى مطبخۀِ معجزنماسندن چيقماسه ايدى، شيمدى قرق پاره ايله آلديغمز حالده، يوز ليرايه آلامازدق.
___
(حاشيه): قونسروه قوطوسى؛ قدرت قونسروهلرى اولان قاوون، قارپوز، نار، سوت قوطوسى هندستان جويزى گبى رحمت هديهلرينه إشارتدر.
___
أوت بتون إستبعاد، مشكلات، صعوبت، هلاكت بلكه محاليت، اونى طانيمامقدهدر. چونكه ناصل بر آغاجه بر كوكده، بر قانونله، بر مركزده حيات ويريلييور. بيڭلر ميوهلرڭ تشكّلى، بر ميوه گبى سهولت پيدا ايدر. أگر او آغاجڭ ميوهلرى، آيرى آيرى مركزه و كوكه، آيرى آيرى قانونله ربط ايديلسه، هر بر ميوه بتون آغاج قدر مشكلاتلى اولور.
هم ناصل بتون اوردونڭ تجهيزاتى بر مركزده، بر قانونله، بر فابريقهدن چيقسه؛ كميتجه بر نفرڭ تجهيزاتى قدر قولايلاشير. أگر هر بر نفرڭ آيرى آيرى يرلرده تجهيزاتى ياپيلسه، آلينسه؛ هر بر نفرڭ تجهيزاتى ايچون، بتون اوردونڭ تجهيزاتنه لازم فابريقهلر بولونماسى لازمدر.
عينًا بو ايكى مثال گبى: شو منتظم سرايده، شو مكمّل شهرده، شو مترقّى مملكتده، شو محتشم عالمده، بتون بو شيلرڭ ايجادى بر تك ذاته ويريلديگى وقت او قدر قولاى اولور، او قدر خفّت پيدا ايدر كه؛ گورديگمز نهايتسز اوجوزلغه و مبذوليته و سخاوته سببيت ويرر. يوقسه هر شى او قدر بهالى، او قدر مشكلاتلى اولاجق كه، دنيا ويريلسه بريسى ألده ايديلهمز.
اوننجى برهانگل، أى بر پارچه إنصافه گلمش آرقداش! اون بش گوندر (حاشيه) بز بورادهيز. أگر شو عالمڭ نظاملرينى بيلمزسهك، پادشاهنى طانيمازسهق؛ جزايه مستحق اولورز. عذريمز قالمادى. زيرا اون بش گون (گويا بزه مهلت ويريلمش گبى) بزه ايليشمييورلر. ألبته بز باشى بوش دگلز. بو درجه نازك صنعتلى، ميزانلى، لطافتلى، عبرتلى مصنوعلر ايچنده حيوان گبى گزوب بوزامايز، بزه بوزديرمازلر. شو مملكتڭ حشمتلى مالكنڭ ألبته جزاسى ده دهشتليدر.
___
(حاشيه): اون بش گون، سنِّ تكليف اولان اون بش سنهيه إشارتدر.
___
او ذات نه قدر قدرتلى، حشمتلى بر ذات اولديغنى شونڭله آڭلايڭز كه: شو قوجه عالمى، بر سراى گبى تنظيم ايدييور، بر طولاب گبى چويرييور. شو بيوك مملكتى؛ بر خانه گبى، هيچ بر شى نقصان بيراقميهرق إداره ايدييور. ايشته باق، وقت بوقت بر قابى طولديروب بوشالتمق گبى؛ شو سرايى، شو مملكتى، شو شهرى كمالِ إنتظامله طولديروب، كمالِ حكمتله بوشالتديرييور. بر سفرهيى قالديروب اينديرمك گبى، قوجه مملكتى باشدن باشه، چشيد چشيد سفرهلر (حاشيه)، بر دستِ غيبى طرفندن قالديرر، اينديرر طرزنده متنوّع يمكلرى صيره ايله گتيروب يديرر. اونى قالديروب باشقهسنى گتيرر. سن ده گورييورسڭ و عقلڭ وارسه آڭلارسڭ كه، او دهشتلى حشمت ايچنده حدسز سخاوتلى بر كرم وار.
___
(حاشيه): سفرهلر ايسه، يازده زمينڭ يوزينه إشارتدر كه؛ يوزر تازه تازه و آيرى آيرى اولارق مطبخۀِ رحمتدن چيقان رحمانى سفرهلر سريلير، دگيشيرلر. هر بر بوستان بر قزغان، هر بر آغاج بر طبلهجيدر.
___
هم ده باق كه، او غيبى ذاتڭ سلطنتنه، برلگنه بتون بو شيلر شهادت ايتديگى گبى؛ اويله ده قافله قافله آرقهسندن گلوب گچن، او حقيقى پرده پرده آرقهسندن آچيلوب قپانان بو إنقلابلر، بو تحوّلاتلر؛ او ذاتڭ دوامنه، بقاسنه شهادت ايدر. چونكه زوال بولان أشيا ايله برابر أسبابلرى دخى غيب اولويور. حالبوكه اونلرڭ آرقهسندن، اونلره إسناد ايتديگمز شيلر، تكرار اولويور. ديمك او أثرلر، اونلرڭ دگلمش؛ بلكه زوالسز برينڭ أثرلرى ايمش. ناصلكه بر ايرماغڭ قبارجقلرى گيدييور، آرقهسندن گلن قبارجقلر، گيدنلر گبى پارلاديغندن آڭلاشيلييور كه؛ اونلرى پارلاتديران، دائمى و يوكسك بر ايشيق صاحبيدر. اويله ده: بو ايشلرڭ سرعتله دگيشمسى، آرقهلرندن گلنلرڭ عين رنك آلماسى گوسترييور كه؛ زوالسز دائمى بر تك ذاتڭ جلوهلريدر، نقشلريدر، آيينهلريدر، صنعتلريدر.
اون برنجى برهانگل أى آرقداش! شيمدى سڭا گچمش اولان اون برهان قوّتنده قطعى بر برهان داها گوسترهجگم. گل، بر گمىيه بينهجگز (حاشيه)؛ شو اوزاقده بر جزيره وار، اورايه گيدهجگز. چونكه بو طلسملى عالمڭ آناختارلرى اوراده اولاجق. هم هركس او جزيرهيه باقييور، اورادن بر شيلر بكلهيور، اورادن أمرلر آلييورلر.
___
(حاشيه): گمى تاريخه و جزيره ايسه عصرِ سعادته إشارتدر. شو عصرڭ ظلماتلى ساحلنده، ميمسز مدنيتڭ گيديرديگى لباسدن صويونوب، زمانڭ دڭزينه گيروب، تاريخ و سِيَر سفينهسنه بينوب، عصرِ سعادت جزيرهسنه و جزيرة العرب ميداننه چيقوب، فخرِ عالمى (عصم) ايش باشنده زيارت ايتمكله بيليرز كه؛ او ذات او قدر پارلاق بر برهانِ توحيددر كه، زمينڭ باشدن باشه يوزينى و زمانڭ گچمش و گلهجك ايكى يوزينى ايشيقلانديرمش، كفر و ضلالت ظلماتنى طاغيتمشدر.
___
ايشته باق گيدييورز. شيمدى شو جزيرهيه چيقدق. باق پك بيوك بر إجتماع وار. شو مملكتڭ بتون بيوكلرى بورايه طوپلانمش گبى، مهمّ إحتفال گورونويور. ايى دقّت ايت. بو جمعيتِ عظيمهنڭ بر رئيسى وار. گل داها ياقين گيدهجگز. او رئيسى طانيمالىيز. ايشته باق نه قدر پارلاق و بيڭدن (حاشيه-١) زياده نشانلرى وار. نه قدر قوّتلى سويلهيور. نه قدر طاتلى بر صحبت ايدييور. شو اون بش گون ظرفنده، بونلرڭ ديدكلرينى بن بر پارچه اوگرندم. سن ده بندن اوگرن. باق او ذات، شو مملكتڭ معجزنما سلطانندن بحث ايدييور. او سلطانِ ذىشان، بنى سزلره گوندردى سويلهيور. باق، اويله خارقهلر گوسترييور كه؛ شبهه بيراقمييور كه، بو ذات او پادشاهڭ بر مأمورِ مخصوصيدر. سن دقّت ايت كه؛ بو ذاتڭ سويلهديگى سوزى، دگل يالڭز شو جزيرهدهكى مخلوقلر ديڭلهيورلر، بلكه خارق العاده صورتنده بتون مملكته ايشيتديرييور. چونكه اوزاقدن اوزاغه هركس بورادهكى نطقنى ايشتمگه چاليشييور. دگل يالڭز إنسانلر ديڭلهيور، بلكه حيوانلر ده حتّى باق طاغلر ده اونڭ گتيرديگى أمرلرينى ديڭلهيورلر كه، يرلرندن قيميلدانييورلر. شو آغاجلر، إشارت ايتديگى يره گيدييورلر. نرهده ايستهسه صو چيقارييور. حتّى پارمغنى ده بر آبِ كوثر ممهسى گبى ياپار؛ اوندن آبِ حيات ايچيرييور. باق، شو سرايڭ قبّۀِ عاليسنده مهمّ لامبا (حاشيه-٢)، اونڭ إشارتيله، بر ايكن ايكيلهشييور.
___
(حاشيه-١): بيڭ نشان ايسه، أهلِ تحقيق ياننده بيڭه بالغ اولان معجزاتِ أحمديهدر (عصم).
(حاشيه-٢): مهمّ لامبا قمردر كه، اونڭ إشارتيله ايكى پارچه اولمش. يعنى: مولانا جامىنڭ ديديگى گبى؛ «هيچ يازى يازمييان او اُمّى ذات، پارمق قلميله صحيفۀِ سماويده بر ألف يازمش؛ بر قرقى، ايكى أللى ياپمش.» يعنى؛ شقّدن أوّل، قرق اولان ميمه بڭزر؛ شقّدن صوڭره ايكى هلال اولدى، ألليدن عبارت اولان ايكى نونه بڭزهدى.
___
ديمك، بو مملكت بتون موجوداتيله اونڭ مأموريتنى طانييور. اونى «او غيبى ذاتِ معجزنمانڭ خاص و طوغرى بر ترجمانى، بر دلاّلِ سلطنتى و طلسمنڭ كشّافى و أوامرينڭ تبليغنه أمين بر ألچيسى» اولديغنى بيلييورلر گبى، اونى ديڭلهيوب إطاعت ايدييورلر.
ايشته بو ذاتڭ هر سويلهديگى سوزى، أطرافندهكى بتون عقلى باشنده اولانلر: «أوت، أوت طوغريدر» ديرلر، تصديق ايدرلر. بلكه شو مملكتده طاغلر، آغاجلر، بتون مملكتلرى ايشيقلانديران بيوك نور لامباسى (حاشيه)، اونڭ إشارت و أمرلرينه باش أگمهسيله، «أوت، أوت هر ديديگڭ طوغريدر» ديرلر.
___
(حاشيه): بيوك بر نور لامباسى گونشدر كه؛ أرضڭ شرقدن گرى دونمسيله يڭيدن گونشڭ گورونمسى، قوجاغنده پيغمبرڭ (عصم) ياتماسيله ايكندى نمازينى قيلميان إمامِ على (رض) او معجزهيه بناءً ايكندى نمازينى أداءً قيلمش.
___
ايشته أى سرسم آرقداش! شو پادشاهڭ خزينۀِ خاصّهسنه مخصوص بيڭ نشان طاشييان شو نورانى، محتشم و جدّى ذاتڭ بتون قوّتيله بتون مملكتڭ ايلرى گلنلرينڭ تحتِ تصديقنده بحث ايتديگى بر ذاتِ معجزنمادن و ذكر ايتديگى أوصافندن و تبليغ ايتديگى أوامرنده، هيچ بر وجهله خلاف و حيله بولونهبيلير مى؟ بونده خلافِ حقيقت قابلسه؛ شو سرايى، شو لامبالرى، شو جماعتى هم وجودلرينى، هم حقيقتلرينى تكذيب ايتمك لازم گلير. أگر حدّڭ وارسه بوڭا قارشى إعتراض پارمغڭى اوزات. گور، ناصل پارمغڭ برهان قوّتيله قيريلوب، سنڭ گوزيڭه صوقولهجق.
اون ايكنجى برهانگل، أى بر پارچه عقلى باشنه گلن برادر! بتون اون بر برهان قوّتنده بر برهان داها گوسترهجگم. ايشته باق: يوقاريدن اينن و هركس اوڭا حيرتندن ويا حرمتندن كمالِ دقّتله باقان، شو نورانى فرمانه (حاشيه) باق. او بيڭ نشانلى ذات، اونڭ ياننه طورمش، او فرمانڭ مئالنى عمومه بيان ايدييور. ايشته شو فرمانڭ اسلوبلرى اويله بر طرزده پارلايور كه، هركسڭ نظرِ إستحساننى جلب ايدييور و اويله جدّى، أهمّيتلى مسئلهلرى ذكر ايدييور كه، هركس قولاق ويرمگه مجبور اولويور. چونكه بتون بو مملكتى إداره ايدن و بو سرايى ياپان و بو عجائبى إظهار ايدن ذاتڭ شئوناتنى، أفعالنى، أوامرينى، أوصافنى برر برر بيان ايدييور. او فرمانڭ هيئتِ عموميهسنده بر طرّۀِ أعظم اولديغى گبى، باق هر بر سطرنده، هر بر جملهسنده تقليد ايديلمز بر طرّه اولديغى مِثللو، إفاده ايتديگى معنالر، حقيقتلر، أمرلر، حكمتلر اوستنده دخى، او ذاته مخصوص برر معنوى خاتم حكمنده اوڭا خاص بر طرز گورونويور.
___
(حاشيه): نورانى فرمان قرآنه و اوستندهكى طرّه ايسه إعجازينه إشارتدر.
___
الحاصل: او فرمانِ أعظم، گونش گبى او ذاتِ أعظمى گوسترر؛ كور اولميان گورور.
ايشته أى آرقداش! عقلڭ باشڭه گلمش ايسه، بو قدر كافى... أگر بر سوزڭ وارسه، شيمدى سويله.
او عنادجى آدم جوابًا ديدى كه: «بن، سنڭ بو برهانلريڭه قارشى يالڭز ديرم: «الحمد لِلّٰه ايناندم. هم گونش گبى پارلاق و گوندوز گبى آيدين بر طرزده ايناندم كه: شو مملكتڭ تك بر مالكِ ذو الكمالى، شو عالمڭ تك بر صاحبِ ذو الجلالى، شو سرايڭ تك بر صانعِ ذو الجمالى بولونديغنى قبول ايتدم. اللّٰه سندن راضى اولسون كه، بنى أسكى عنادمدن و ديوانهلگمدن قورتاردڭ. گتيرديگڭ برهانلرڭ هر بريسى تك باشيله بو حقيقتى گوسترمگه كافى ايدى. فقط هر بر برهان گلدكجه داها رونقدار، داها شيرين، داها خوش، داها نورانى، داها گوزل معرفت طبقهلرى، طانيمق پردهلرى، محبّت پنجرهلرى آچيلديغى ايچون بكلهدم، ديڭلهدم.»
توحيدڭ حقيقتِ عظماسنه و «آمنتُ بِاللّٰه» ايماننه إشارت ايدن حكايۀِ تمثيليه تمام اولدى. فضلِ رحمٰن، فيضِ قرآن، نورِ ايمان سايهسنده توحيدِ حقيقينڭ گونشندن، حكايۀِ تمثيليهدهكى اون ايكى برهانه مقابل، اون ايكى لمعه ايله بر مقدّمه گوسترهجگز (❊).
___
(❊): بو قسم، يگرمى ايكنجى سوزدهدر.
___
* * *