اوتوز ايكنجى سوزڭ برنجى موقفى
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا﴾
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيٖى وَيُمٖيتُ وَهُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ وَاِلَيْهِ الْمَصٖيرُ﴾
بر رمضان گيجهسنده، شو كلامِ توحيدينڭ اون بر جملهسنڭ هر برنده برر توحيد مرتبهسى و برر مژده بولونديغنى و او مرتبهلردن يالڭز (لَا شَرٖيكَ لَهُ) دهكى معنايى، بسيط عوامڭ فهمنه گلهجك بر محاورۀِ تمثيليه و بر مناظرۀِ فرضيه طرزنده و لسانِ حالى، لسانِ قال صورتنده سويلهمشدم. بڭا خدمت ايدن قيمتدار قارداشلريمڭ و مسجد آرقداشلريمڭ آرزولرى و ايستهملرى اوزرينه او محاورهيى يازييورم. شويله كه:
بتون طبيعتپرست، أسبابپرست و مشرك گبى عموم أنواعِ أهلِ شركڭ و كفرڭ و ضلالتڭ توهّم ايتدكلرى شريكلرڭ نامنه بر شخص فرض ايدييورز كه؛ او شخصِ فرضى، موجوداتِ عالمدن بر شيئه ربّ اولمق ايستهيور و حقيقى مالك اولمق دعوا ايتمكدهدر.
ايشته او مدّعى، أوّلا موجوداتڭ أڭ كوچگى اولان بر ذرّهيه راست گلير. اوڭا ربّ و حقيقى مالك اولمقده اولديغنى؛ ذرّهيه، طبيعت لسانيله، فلسفه ديليله سويلر. او ذرّه دخى، حقيقت لسانيله و حكمتِ ربّانى ديليله دير كه: «بن حدسز وظيفهلرى گورويورم. آيرى آيرى هر مصنوعه گيروب ايشلهيورم، بتون او وظائفى بڭا گورديرهجك، سنده علم و قدرت وارسه.. هم، بنم گبى حدّ و حسابه گلمهين ذرّات ايچنده برابر گزوب (حاشيه) ايش گورويورز. أگر بتون أمثالم او ذرّهلرى ده إستخدام ايدوب أمر تحتنه آلاجق بر حكم و إقتدار سنده وارسه.. هم كمالِ إنتظام ايله جزء اولديغم موجودلره، مثلا قاندهكى كريواتِ حمرايه حقيقى مالك و متصرّف اولابيليرسهڭ، بڭا ربّ اولمق دعوا ايت؛ بنى، جنابِ حقدن باشقهسنه إسناد ايت. يوقسه صوص! هم بڭا ربّ اولاماديغڭ گبى، مداخله دخى ايدهمزسڭ. چونكه وظائفمزده و حركاتمزده او قدر مكمّل بر إنتظام وار كه؛ نهايتسز بر حكمت و محيط بر علم صاحبى اولميان بزه پارمق قاريشديراماز. أگر قاريشسه، قاريشديرهجق. حالبوكه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور و ايكى ألى تصادف و طبيعت گبى ايكى كورڭ ألنده اولان بر شخص، هيچ بر جهتده پارمق اوزاتاماز.»
___
حاشيه): أوت متحرّك هر بر شى، ذرّاتدن سيّاراته قدر، كنديلرنده اولان سكّۀِ صمديت ايله وحدتى گوستردكلرى گبى؛ حركاتلريله دخى، گزدكلرى بتون يرلرى وحدت نامنه ضبط ايدرلر. كندى مالكنڭ ملكنه إدخال ايدرلر. حركت ايتمهين مصنوعات ايسه، نباتاتدن نجومِ ثوابته قدر، برر مُهرِ وحدانيت حكمندهدرلر كه؛ بولونديغى مكانى، كندى صانعنڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر. ديمك هر بر نبات، هر بر ميوه، برر مُهرِ وحدانيت، برر سكّۀِ وحدتدرلر كه؛ مكانلرينى و وطنلرينى، وحدت نامنه صانعلرينڭ مكتوبى اولديغنى گوستررلر. الحاصل: هر بر شى، حركتيله بتون أشيايى وحدت نامنه ضبط ايدر. ديمك بتون ييلديزلرى ألنده طوتميان، بر تك ذرّهيه ربّ اولاماز.
___
او مدّعى، مادّيونلرڭ ديدكلرى گبى ديدى كه: «اويله ايسه سن كندى كندينه مالك اول. نهدن باشقهسنڭ حسابنه چاليشماسنى سويلهيورسڭ؟» ذرّه اوڭا جوابًا دير: «أگر، گونش گبى بر دماغم و ضياسى گبى إحاطهلى بر علمم و حرارتى گبى شموللى بر قدرتم و ضياسندهكى يدى رنك گبى محيط طويغولرم و گزديگم هر يره و ايشلديگم هر موجوده متوجّه برر يوزم و باقار برر گوزم و گچر برر سوزم بولونسه ايدى، بلكه سنڭ گبى أحمقلق ايدوب كندى كنديمه مالك اولديغمى دعوا ايدردم. هايدى دفع اول گيت، سن بندن ايش بولامازسڭ!»
ايشته شريكلرڭ وكيلى، ذرّهدن مأيوس اولونجه، كريواتِ حمرادن ايش بولاجغم دييه، قاندهكى بر كريواتِ حمرايه راست گلير. اوڭا أسباب نامنه و طبيعت و فلسفه لسانيله دير كه: «بن سڭا ربّ و مالكم.» او كريواتِ حمرا، يعنى يووارلاق قيرمزى موجود، اوڭا حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديلى ايله دير: «بن يالڭز دگلم. أگر سكّهمز و مأموريتمز و نظاماتمز بر اولان قان اوردوسندهكى بتون أمثالمه مالك اولابيليرسهڭ، هم گزديگمز و كمالِ حكمتله إستخدام اولونديغمز بتون حجيراتِ بدنه مالك اولاجق بر دقيق حكمت و عظيم قدرت، سنده وارسه گوستر و گوسترهبيليرسهڭ بلكه سنڭ دعواڭده بر معنا بولونهبيلير. حالبوكه سنڭ گبى سرسم و سنڭ ألڭدهكى صاغير طبيعت و كور قوّتله، دگل مالك اولمق بلكه ذرّه مقدار قاريشهمازسڭ. چونكه بزدهكى إنتظام او قدر مكمّلدر كه، آنجق هر شيئى گورور و ايشيتير و بيلير و ياپار بر ذات بزه حكم ايدهبيلير. اويله ايسه صوص! وظيفهم او قدر مهمّ و إنتظام او قدر مكمّلدر كه؛ سنڭ ايله، سنڭ بويله قارمهقاريشق سوزلريڭه جواب ويرمگه وقتم يوق!» دير، اونى طرد ايدر.
صوڭره اونى قانديرهمديغى ايچون او مدّعى گيدر، بدندهكى حجيره تعبير ايتدكلرى منزلجگه راست گلير. فلسفه و طبيعت لسانيله دير: «ذرّهيه و كريواتِ حمرايه سوز آڭلاتديرهمدم؛ بلكه سن سوزيمى آڭلارسڭ. چونكه سن، غايت كوچك بر منزل گبى بر قاچ شيدن ياپيلمشسڭ. اويله ايسه بن سنى ياپابيليرم. سن بنم مصنوعم و حقيقى ملكم اول.» دير. او حجيره اوڭا جوابًا، حكمت و حقيقت لسانيله دير كه:
«بن چندان كوچوجك بر شيئم. فقط پك بيوك وظيفهلرم، پك اينجه مناسبتلرم و بدنڭ بتون حجيراتنه و هيئتِ مجموعهسنه باغلى علاقهلرم وار. أزجمله: أورده و شرايين طمارلرينه و حسّاسه و محرّكه أعصابلرينه و جاذبه، دافعه، مولّده، مصوّره گبى قوّهلره قارشى درين و مكمّل وظيفهلرم وار. أگر بتون بدنى، بتون طمار و أعصاب و قوّهلرى تشكيل و تنظيم و إستخدام ايدهجك بر قدرت و علم سنده وارسه و بنم أمثالم و صنعتجه و كيفيتجه بربريمزڭ قارداشى اولان بتون حجيراتِ بدنيهيه تصرّف ايدهجك نافذ بر قدرت، شامل بر حكمت، سنده وارسه گوستر، صوڭره بن سنى ياپابيليرم دييه دعوا ايت. يوقسه هايدى گيت! كريواتِ حمرا، بڭا أرزاق گتيرييورلر. كريواتِ بيضا ده، بڭا هجوم ايدن خستهلقلره مقابله ايدييورلر. ايشم وار، بنى مشغول ايتمه. هم سنڭ گبى عاجز، جامد، صاغير، كور بر شى، بزه هيچ بر جهتله قاريشهماز. چونكه بزده او درجه اينجه و نازك و مكمّل بر إنتظام (حاشيه) وار كه؛ أگر بزه حكم ايدن بر حكيمِ مطلق و قديرِ مطلق و عليمِ مطلق اولمازسه، إنتظاممز بوزولور، نظاممز قاريشير.»
___
(حاشيه): صانعِ حكيم، بدنِ إنسانى غايت منتظم بر شهر حكمنده خلق ايتمشدر. طمارلرڭ بر قسمى، تلغراف و تلفون وظيفهسنى گورور. بر قسمى ده چشمهلرڭ بورولرى حكمنده، آبِ حيات اولان قانڭ جولاننه مداردرلر. قان ايسه ايچنده ايكى قسم كريوات خلق ايديلمش. بر قسمى كريواتِ حمرا تعبير ايديلير كه، بدنڭ حجيرهلرينه أرزاق طاغيتييور و بر قانونِ إلٰهى ايله حجيرهلره أرزاق يتيشديرييور (تجّار و أرزاق مأمورلرى گبى). ديگر قسمى كريواتِ بيضادرلر كه؛ اوتهكيلره نسبةً أقلّيتدهدرلر. وظيفهلرى، خستهلق گبى دشمنلره قارشى عسكر گبى مدافعهدر كه، نه وقت مدافعهيه گيرسهلر مولوى گبى ايكى حركتِ دوريه ايله سرعتلى بر وضعيتِ عجيبه آليرلر. قانڭ هيئتِ مجموعهسى ايسه؛ ايكى وظيفۀِ عموميهسى وار: برى: بدندهكى حجيراتڭ تخريباتنى تعمير ايتمك. ديگرى: حجيراتڭ أنقاضلرينى طوپلايوب، بدنى تميزلهمكدر. أورده و شرايين نامنده ايكى قسم طمارلر وار كه؛ برى صافى قانى گتيرر، طاغيتير، صافى قانڭ مجرالريدر. ديگر قسمى؛ أنقاضى طوپلايان بولانيق قانڭ مجراسيدر كه، شو ايكنجى ايسه قانى «رئه» دينلن نَفَسڭ گلديگى يره گتيررلر. صانعِ حكيم، هواده ايكى عنصر خلق ايتمشدر. برى آزوت، برى مولّد الحموضه. مولّد الحموضه ايسه نَفَس ايچنده قانه تماس ايتديگى وقت، قانى تلويث ايدن قاربون عنصرِ كثيفنى كهربار گبى كندينه چكر. ايكيسى إمتزاج ايدر. بخارى حامضِ قاربون دينلن (سملى هوائى) بر مادّهيه إنقلاب ايتديرر. هم حرارتِ غريزيهيى تأمين ايدر، هم قانى تصفيه ايدر. چونكه صانعِ حكيم، فنِّ كيمياده عشقِ كيميوى تعبير ايديلن بر مناسبتِ شديدهيى مولّد الحموضه ايله قاربونه ويرمش كه؛ او ايكى عنصر بربرينه ياقين اولديغى وقت، او قانونِ إلٰهى ايله او ايكى عنصر إمتزاج ايدرلر. فنًّا ثابتدر كه؛ إمتزاجدن حرارت حاصل اولور. چونكه إمتزاج، بر نوع إحتراقدر. شو سرّڭ حكمتى شودر كه: او ايكى عنصرڭ هر بريسنڭ ذرّهلرينڭ آيرى آيرى حركتلرى وار. إمتزاج وقتنده هر ايكى ذرّه، يعنى اونڭ ذرّهسى بونڭ ذرّهسيله إمتزاج ايدر، بر تك حركتله حركت ايدر. بر حركت معلّق قالير. چونكه إمتزاجدن أوّل ايكى حركت ايدى؛ شيمدى ايكى ذرّه بر اولدى، هر ايكى ذرّه بر ذرّه حكمنده بر حركت آلدى. ديگر حركت، صانعِ حكيمڭ بر قانونى ايله حرارته إنقلاب ايدر. ذاتًا «حركت، حرارتى توليد ايدر» بر قانونِ مقرّرهدر. ايشته بو سرّه بناءً بدنِ إنسانيدهكى حرارتِ غريزيه، بو إمتزاجِ كيميويه ايله تأمين ايديلديگى گبى، قاندهكى قاربون آلينديغى ايچون قان دخى صافى اولور. ايشته نَفَس داخله گيرديگى وقت، وجودڭ هم آبِ حياتنى تميزلهيور، هم نارِ حياتى إشعال ايدييور. چيقديغى وقت آغزده معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان كلمه ميوهلرينى ويرييور. (فَسُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فٖى صُنْعِهِ الْعُقُولُ)
___
صوڭره او مدّعى، اونده ده مأيوس اولدى. بر إنسانڭ بدننه راست گلير. ينه كور طبيعت و سرسرى فلسفه لسانيله (طبيعيّونڭ ديدكلرى گبى) دير كه: «سن بنمسڭ. سنى ياپان بنم. ويا سنده حصّهم وار.»
جوابًا او بدنِ إنسانى، حقيقت و حكمت ديليله و إنتظامنڭ لسانِ حاليله دير كه: «أگر بتون أمثالم و يوزيمزدهكى سكّۀِ قدرت و طرّۀِ فطرت بر اولان بتون إنسانلرڭ بدنلرينه حقيقى متصرّف اولاجق اولان بر قدرت و علم سنده وارسه، هم صودن و هوادن طوت، تا نباتات و حيواناته قدر بنم أرزاقمڭ مخزنلرينه مالك اولاجق بر ثروتڭ و بر حاكميتڭ وارسه، هم بن قليف اولديغم غايت گنيش و يوكسك اولان روح، قلب، عقل گبى لطائفِ معنويهيى بنم گبى طار، سفلى بر ظرفده يرلشديرهرك، كمالِ حكمت ايله إستخدام ايدوب عبادت ايتديرهجك سنده بويله نهايتسز بر قدرت، حدسز بر حكمت وارسه گوستر، صوڭره «بن سنى ياپدم» دى. يوقسه صوص! هم بندهكى إنتظامِ أكملڭ شهادتيله و يوزمدهكى سكّۀِ وحدتڭ دلالتيله، بنم صانعم هر شيئه قدير، هر شيئه عليم، هر شيئى گورور و هر شيئى ايشيتير بر ذاتدر. سنڭ گبى سرسم، عاجزڭ پارمغى، اونڭ صنعتنه قاريشهماز. ذرّه مقدار مداخله ايدهمز.»
او شريكلرڭ وكيلى، بدنده دخى پارمق قاريشديرهجق ير بولاماز، گيدر، إنسانڭ نوعنه راست گلير. قلبندن دير كه: «بلكه بو طاغنيق، قارمهقاريشق اولان جماعت ايچنده؛ شيطان، اونلرڭ أفعالِ إختياريه و إجتماعيهلرينه قاريشديغى گبى، بلكه بن ده أحوالِ وجوديه و فطريهلرينه قاريشهبيلهجگم و پارمق قاريشديرهجق بر ير بولاجغم. و اونده بر يول بولوب بنى طرد ايدن بدنه و بدن حجيرهسنه حكممى إجرا ايدرم.» اونڭ ايچون بشرڭ نوعنه، ينه صاغير طبيعت و سرسم فلسفه لسانيله دير كه: «سز چوق قاريشق بر شى گورونويورسڭز. بن سزه ربّ و مالكم وياخود حصّهدارم.» دير.
او وقت نوعِ إنسان، حق و حقيقت لسانيله، حكمت و إنتظامڭ ديليله دير كه: «أگر بتون كُرۀِ أرضه گيديريلن و نوعمز گبى بتون حيوانات و نباتاتڭ يوز بيڭ أنواعندن، رنگارنك آتقى و إيپلردن كمالِ حكمتله طوقونان و ديكيلن گوملگى و ير يوزينه سريلن و يوز بيڭلر ذىحيات أنواعندن نسج اولنان و غايت نقشلى بر صورتده ايجاد ايديلن خاليچهيى ياپاجق و هر وقت كمالِ حكمتله تجديد ايدوب تازهلنديرهجك بر قدرت و حكمت سنده وارسه، هم أگر بز ميوه اولديغمز كُرۀِ أرضه و چكردك اولديغمز عالمده تصرّف ايدهجك و حياتمزه لازم مادّهلرى ميزانِ حكمتله أقطارِ عالمدن بزه گوندرهجك محيط بر قدرت و شامل بر حكمت سنده وارسه و يوزيمزدهكى سكّۀِ قدرت بر اولان بتون گيتمش و گلهجك أمثالمزى ايجاد ايدهجك بر إقتدار سنده وارسه؛ بلكه بڭا ربوبيت دعوا ايدهبيليرسڭ. يوقسه هايدى صوص! بنم نوعمدهكى قارمهقاريشيقلغه باقوب پارمق قاريشديرهبيليرم ديمه. چونكه إنتظام مكمّلدر. او قارمهقاريشيق ظن ايتديگڭ وضعيتلر، قدرتڭ قدر كتابنه گوره كمالِ إنتظام ايله بر إستنساخدر. چونكه بزدن چوق آشاغى اولان و بزم تحتِ نظارتمزده بولونان حيوانات و نباتاتڭ كمالِ إنتظاملرى گوسترييور كه، بزدهكى قاريشيقلقلر بر نوع كتابتدر.
هيچ ممكن ميدر كه: بر خاليچهنڭ هر طرفنه ياييلان بر آتقى إيپنى صنعتكارانه يرلشديرن، خاليچهنڭ اوستهسندن باشقهسى اولسون. هم بر ميوهنڭ موجدى، آغاجنڭ موجدندن باشقهسى اولسون. هم چكردگى ايجاد ايدن، چكردكلى جسمڭ صانعندن باشقهسى اولسون. هم گوزڭ كوردر. يوزمدهكى معجزاتِ قدرتى، ماهيتمزدهكى خوارقِ فطرتى گورمييورسڭ. أگر گورسهڭ، آڭلارسڭ كه: بنم صانعم اويله بر ذاتدر كه؛ هيچ بر شى اوندن گيزلنهمز، هيچ بر شى اوڭا نازلانوب آغير گلهمز. ييلديزلر، ذرّهلر قدر اوڭا قولاى گلير. بر بهارى بر چيچك قدر سهولتله ايجاد ايدر. قوجه كائناتڭ فهرستهسنى، كمالِ إنتظامله بنم ماهيتمده درج ايدن بر ذاتدر. بويله بر ذاتڭ صنعتنه سنڭ گبى جامد، عاجز و كور، صاغير پارمق قاريشديرهبيلير مى؟ اويله ايسه، صوص! دفع اول گيت!» دير اونى طرد ايدر.
صوڭره او مدّعى گيدر زمينڭ يوزينه سريلن گنيش خاليچهيه و زمينه گيديريلن غايت مزيَّن و منقّش گوملگه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله و فلسفه ديليله دير كه: «سنده تصرّف ايدهبيليرم و سڭا مالكم ويا سنده حصّهم وار» دييه دعوا ايدر. او وقت او گوملك، (حاشيه) او خاليچه، حق و حقيقت نامنه، لسانِ حكمتله او مدّعىيه دير كه: «أگر سنهلر، قرنلر عددنجه يره گيديريلوب صوڭره إنتظام ايله چيقاريلوب گچمش زمانڭ ايپنه آصيلان و يڭيدن گيديريلهجك و كمالِ إنتظام ايله قدر دائرهسنده پروغراملرى و بيچيملرى چيزيلن و تعيين اولونان و گلهجك زمانڭ شريدينه طاقيلان و إنتظاملى و حكمتلى، آيرى آيرى نقشلرى بولونان بتون گوملكلرى، خاليچهلرى طوقويهجق، ايجاد ايدهجك قدرت و صنعت سنده وارسه؛ هم خلقتِ أرضدن تا خرابِ أرضه قدر، بلكه أزلدن أبده قدر اولاشاجق، حكمتلى، قدرتلى ايكى معنوى ألڭ وارسه و بتون آتقيلرمدهكى بتون فردلرى ايجاد ايدهجك كمالِ إنتظام و حكمتله تعمير و تجديد ايدهجك سنده بر إقتدار و حكمت وارسه، هم بزم مودهلمز و بزى گيهن و بزى كندينه پچه و چارشاف ياپان كُرۀِ أرضى ألڭده طوتوب موجد اولابيليرسهڭ، بڭا ربوبيت دعوا ايت. يوقسه هايدى طيشارىيه! بو يرده ير بولامازسڭ. هم بزده اويله بر سكّۀِ وحدت و اويله بر طرّۀِ أحديت واردر كه، بتون كائنات قبضۀِ تصرّفنده اولميان و بتون أشيايى، بتون شئوناتيله بردن گورمهين و نهايتسز ايشلرى برابر ياپاميان و هر يرده حاضر و ناظر بولونميان و مكاندن منزّه اولميان و نهايتسز حكمت و علم و قدرته مالك اولميان بزه صاحب اولاماز و مداخله ايدهمز.»
___
(حاشيه): فقط شو خاليچه هم حياتداردر، هم إنتظاملى بر إهتزازدهدر. هر وقت نقشلرى كمالِ حكمت و إنتظام ايله تبدّل ايدر. تا كه نسّاجنڭ مختلف جلوۀِ أسماسنى آيرى آيرى گوسترسين.
___
صوڭره او مدّعى گيدر. «بلكه كُرۀِ أرضى قانديروب اوراده بر ير بولورم» دير. گيدر، كُرۀِ أرضه (حاشيه-١) ينه أسباب نامنه و طبيعت لسانيله دير كه: «بويله سرسرى گزديگڭدن، صاحبسز اولديغڭى گوسترييورسڭ. اويله ايسه، سن بنم اولابيليرسڭ.» او وقت كُرۀِ أرض، حق نامنه و حقيقت ديليله، گوك گورولتيسى گبى بر صدا ايله اوڭا دير كه: «خلط ايتمه... بن، ناصل سرسرى، صاحبسز اولابيليرم؟ بنم ألبسهمى و ألبسهمڭ ايچندهكى أڭ كوچك بر نقطهيى، بر ايپى إنتظامسز بولمش ميسڭ و حكمتسز و صنعتسز گورمش ميسڭ كه، بڭا صاحبسز، سرسرى ديرسڭ. أگر حركتِ سنويهم ايله تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك (حاشيه-٢) بر مسافهده، بر سنهده گزديگم و كمالِ ميزان و حكمتله وظيفۀِ خدمتمى گورديگم او دائرۀِ عظيمهيه حقيقى مالك اولابيليرسهڭ و قارداشلرم و بنم گبى وظيفهدار اولان اون سيّارهيه و گزدكلرى بتون دائرهلره و بزم إماممز و بز اونڭله باغلى و جاذبۀِ رحمتله اوڭا طاقيلى اولديغمز گونشى ايجاد ايدوب، يرلشديرهجك و صاپان طاشى گبى بنى و سيّارات ييلديزلرى اوڭا باغلايهجق و كمالِ إنتظام و حكمتله دونديروب إستخدام ايدهجك بر نهايتسز حكمت و نهايتسز قدرت سنده وارسه، بڭا ربوبيت دعوا ايت؛ يوقسه هايدى جهنّم اول، گيت! بنم ايشم وار. وظيفهمه گيدييورم. هم بزلردهكى حشمتلى إنتظامات و دهشتلى حركات و حكمتلى تسخيرات گوسترييور كه، بزم اوستهمز اويله بر ذاتدر كه؛ بتون موجودات، ذرّهلردن ييلديزلره و گونشلره قدر أمربر نفر حكمنده اوڭا مطيع و مسخّردرلر. بر آغاجى، ميوهلريله تنظيم و تزيين ايتديگى گبى، قولايجه گونشى، سيّاراتله تنظيم ايدر بر حكيمِ ذو الجلال و حاكمِ مطلقدر.»
___
(حاشيه-١): الحاصل: ذرّه، او مدّعىيى كريواتِ حمرايه حواله ايدر. كريواتِ حمرا اونى حجيرهيه، حجيره دخى بدنِ إنسانه، بدنِ إنسان ايسه نوعِ إنسانه، نوعِ إنسان اونى ذىحيات أنواعندن طوقونان أرضڭ گوملگنه، أرضڭ گوملگى دخى كُرۀِ أرضه، كُرۀِ أرض اونى گونشه، گونش ايسه بتون ييلديزلره حواله ايدر. هر برى دير: «گيت، بندن يوقاريدهكنى ضبط ايدهبيليرسهڭ صوڭره گل بنم ضبطمه چاليش. أگر اونى مغلوب ايتمزسهڭ، بنى أله گچيرهمزسڭ.» ديمك، بتون ييلديزلره سوزينى گچيرهمهين، بر تك ذرّهيه ربوبيتنى ديڭلتهمز.
(حاشيه-٢): بر دائرهنڭ تقريبًا نصفِ قطرى، يوز سكسان ميليون كيلومتره اولسه؛ او دائره (كنديسى) تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك مسافه اولور.
___
صوڭره او مدّعى، يرده ير بولاماديغى ايچون گيدر گونشه. قلبندن دير كه: «بو چوق بيوك بر شيدر، بلكه ايچنده بر دليك بولوب، بر يول آچارم. يرى ده مسخّر ايدرم.» گونشه شرك نامنه و شيطانلاشمش فلسفه لسانيله، مجوسيلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: «سن بر سلطانسڭ، كندى كنديڭه مالكسڭ، ايستديگڭ گبى تصرّف ايدرسڭ.» گونش ايسه، حق نامنه و حقيقت لسانيله و حكمتِ إلٰهيه ديليله اوڭا دير: «حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا و كلاّ!.. بن مسخّر بر مأمورم. سيّديمڭ مسافرخانهسنده بر مومدارم. بر سينگه، بلكه بر سينگڭ قنادينه دخى حقيقى مالك اولامام. چونكه سينگڭ وجودنده اويله معنوى جوهرلر و گوز، قولاق گبى آنتيقه صنعتلر وار كه؛ بنم دكّانمده يوق. دائرۀِ إقتداريمڭ خارجندهدر.» دير، مدّعىيى تكدير ايدر.
صوڭره او مدّعى دونر، فرعونلاشمش فلسفه لسانيله دير كه: «مادام كنديڭه مالك و صاحب دگلسڭ، بر خدمتكارسڭ؛ أسباب نامنه بنمسڭ.» دير. او وقت گونش، حق و حقيقت نامنه و عبوديت لسانيله دير كه: «بن اويله برينڭ اولابيليرم كه؛ بتون أمثالم اولان علوى ييلديزلرى ايجاد ايدن و سماواتنده كمالِ حكمتله يرلشديرن و كمالِ حشمتله دونديرن و كمالِ زينتله سوسلنديرن بر ذات اولابيلير.»
صوڭره او مدّعى، قلبندن دير كه: «ييلديزلر چوق قالابالقدرلر. هم طاغنيق، قارمهقاريشيق گورونويورلر. بلكه اونلرڭ ايچنده، مؤكّللرم نامنه بر شى قزانيرم.» دير. اونلرڭ ايچنه گيرر. اونلره أسباب نامنه، شريكلرى حسابنه و طغيان ايتمش فلسفه لسانيله، نجومپرست اولان صابئيونلرڭ ديدكلرى گبى دير كه: «سزلر، پك چوق طاغنيق اولديغڭزدن، آيرى آيرى حاكملرڭ تحتِ حكمنده بولونويورسڭز.» او وقت ييلديزلر نامنه بر ييلديز دير كه: «نه قدر سرسم، عقلسز و أحمق و گوزسزسڭ كه؛ بزم يوزيمزدهكى سكّۀِ وحدتى و طرّۀِ أحديتى گورمييورسڭ، آڭلاميورسڭ. و بزم نظاماتِ عاليهمزى و قوانينِ عبوديتمزى بيلمييورسڭ. بزى إنتظامسز ظن ايدييورسڭ. بزلر اويله بر ذاتڭ صنعتىيز و خدمتكارلرىيز كه، بزم دڭزيمز اولان سماواتى و شجرهمز اولان كائناتى و مسيرهگاهمز اولان نهايتسز فضاىِ عالمى قبضۀِ تصرّفنده طوتان بر واحدِ أحددر. بزلر دونانما ألكتريق لامبالرى گبى، اونڭ كمالِ ربوبيتنى گوسترن نورانى شاهدلرز و سلطنتِ ربوبيتنى إعلان ايدن ايشيقلى برهانلرز. هر بر طائفهمز اونڭ دائرۀِ سلطنتنده علوى، سفلى، دنيوى، برزخى، اُخروى منزللرده حشمتِ سلطنتنى گوسترن و ضيا ويرن نورانى خدمتكارلرز.
أوت هر بريمز قدرتِ واحدِ أحدڭ برر معجزهسى و شجرۀِ خلقتڭ برر منتظم ميوهسى و وحدانيتڭ برر منوّر برهانى و ملائكهلرڭ برر منزلى، برر طيّارهسى، برر مسجدى و عوالمِ علويهنڭ برر لامباسى، برر گونشى و سلطنتِ ربوبيتڭ برر شاهدى و فضاىِ عالمڭ برر زينتى، برر قصرى، برر چيچگى و سما دڭزينڭ برر نورانى باليغى و گوك يوزينڭ برر گوزل گوزى (حاشيه-١) اولديغمز گبى، هيئتِ مجموعهمزده سكونت ايچنده بر سكوت و حكمت ايچنده بر حركت و حشمت ايچنده بر زينت و إنتظام ايچنده بر حسنِ خلقت و موزونيت ايچنده بر كمالِ صنعت بولونديغندن صانعِ ذو الجلالمزى، نهايتسز ديللر ايله وحدتنى، أحديتنى، صمديتنى و أوصافِ جمال و جلال و كمالنى بتون كائناته إعلان ايتديگمز حالده، بزم گبى نهايت درجهده صافى، تميز، مطيع، مسخّر خدمتكارلرى، قارمهقاريشيقلق و إنتظامسزلق و وظيفهسزلك حتّى صاحبسزلك ايله إتهام ايتديگندن طوقاده مستحقسڭ.» دير. او مدّعينڭ يوزينه رجمِ شيطان گبى، بر ييلديز اويله بر طوقات وورور كه، ييلديزلردن تا جهنّمڭ ديبنه اونى آتار. و برابرنده اولان طبيعتى (حاشيه-٢) أوهام درهلرينه و تصادفى عدم قويوسنه و شريكلرى، إمتناع و محاليت ظلماتنه و دين عليهندهكى فلسفهيى، أسفلِ سافلينڭ ديبنه آتار. بتون ييلديزلرله برابر او ييلديز (لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا) فرمانِ قدسيسنى اوقويورلر. و «سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر، بر سينك قنادى قدر شريكه ير يوقدر كه، پارمق قاريشديرسين» دييه إعلان ايدرلر.
___
(حاشيه-١): جنابِ حقّڭ عجائبِ مصنوعاتنه باقوب، تماشا ايدوب و ايتديرن إشارتلرز. يعنى: سماوات، حدسز گوزلرله زميندهكى عجائبِ صنعتِ إلٰهيهيى تماشا ايدر گبى گورونويور. سمانڭ ملائكهلرى گبى، ييلديزلر دخى محشرِ عجائب و غرائب اولان أرضه باقييورلر و ذىشعورلرى دقّتله باقديرييورلر، ديمكدر.
(حاشيه-٢): فقط سقوطدن صوڭره طبيعت توبه ايتدى. حقيقى وظيفهسى، تأثير و فعل اولماديغنى، بلكه قبول و إنفعال اولديغنى آڭلادى. و كنديسى قدرِ إلٰهينڭ بر نوع دفترى (فقط تبدّل و تغيّره قابل بر دفترى) و قدرتِ ربّانيهنڭ بر نوع پروغرامى و قديرِ ذو الجلالڭ بر نوع فطرى شريعتى و بر نوع مجموعۀِ قوانينى اولديغنى بيلدى. كمالِ عجز و إنقياد ايله وظيفۀِ عبوديتنى طاقيندى. و فطرتِ إلٰهيه و صنعتِ ربّانيه إسمنى آلدى.
___
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وَحْدَتِكَ فٖى كَثْرَةِ مَخْلُوقَاتِكَ وَدَلَّالِ وَحْدَانِيَّتِكَ فٖى مَشْهَرِ كَائِنَاتِكَ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ)
* * *
(پنجرهلر رسالهسندن)
«إنسان، اويله بر نسخۀِ جامعهدر كه: جنابِ حق بتون أسماسنى، إنسانڭ نفسى ايله إنسانه إحساس ايدييور.» تفصيلاتنى باشقه سوزلره حواله ايدوب يالڭز اوچ نقطهيى گوسترهجگز.
برنجى نقطه:
إنسان، اوچ جهتله أسماءِ إلٰهيهيه بر آيينهدر.
برنجى وجه: گيجهده ظلمات، ناصل نورى گوسترر. اويله ده: إنسان، ضعف و عجزيله، فقر و حاجاتيله، نقص و قصوريله، بر قديرِ ذو الجلالڭ قدرتنى، قوّتنى، غناسنى، رحمتنى بيلديرييور و هكذا پك چوق أوصافِ إلٰهيهيه بو صورتله آيينهدارلق ايدييور. حتّى حدسز عجزنده و نهايتسز ضعفنده، حدسز أعداسنه قارشى بر نقطۀِ إستناد آرامقله، وجدان دائما واجب الوجوده باقار. هم نهايتسز فقرنده، نهايتسز حاجاتى ايچنده، نهايتسز مقصدلره قارشى بر نقطۀِ إستمداد آرامغه مجبور اولديغندن، وجدان دائما او نقطهدن بر غنىِّ رحيمڭ درگاهنه طايانير، دعا ايله أل آچار. ديمك هر وجدانده شو نقطۀِ إستناد و نقطۀِ إستمداد جهتنده ايكى كوچك پنجره، قديرِ رحيمڭ بارگاهِ رحمتنه آچيلير، هر وقت اونڭله باقهبيلير.
ايكنجى وجه آيينهدارلق ايسه: إنسانه ويريلن نمونهلر نوعندن جزئى علم، قدرت، بصر، سمع، مالكيت، حاكميت گبى جزئيات ايله كائنات مالكنڭ علمنه و قدرتنه، بصرينه، سمعنه، حاكميتِ ربوبيتنه آيينهدارلق ايدر. اونلرى آڭلار، بيلديرر. مثلا: «بن ناصل بو أوى ياپدم و ياپماسنى بيلييورم و گورويورم و اونڭ مالكىيم و إداره ايدييورم. اويله ده شو قوجه كائنات سراينڭ بر اوستهسى وار. او اوسته اونى بيلير، گورور، ياپار، إداره ايدر و هكذا...
اوچنجى وجه آيينهدارلق ايسه: إنسان، اوستنده نقشلرى گورونن أسماءِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايدر. اوتوز ايكنجى سوزڭ اوچنجى موقفنڭ باشنده بر نبذه ايضاح ايديلن إنسانڭ ماهيتِ جامعهسنده نقشلرى ظاهر اولان يتمشدن زياده أسماء واردر. مثلا: ياراديليشندن صانع، خالق إسمنى و حسنِ تقويمندن رحمٰن و رحيم إسملرينى و حسنِ تربيهسندن كريم، لطيف إسملرينى و هكذا... بتون أعضا و آلاتيله، جهازات و جوارحيله، لطائف و معنوياتيله، حواس و حسّياتيله آيرى آيرى أسمانڭ آيرى آيرى نقشلرينى گوسترييور. ديمك ناصل أسماده بر إسمِ أعظم وار، اويله ده او أسمانڭ نقوشنده دخى بر نقشِ أعظم وار كه، او ده إنساندر.
أى كندينى إنسان بيلن إنسان! كنديڭى اوقو... يوقسه حيوان و جامد حكمنده إنسان اولمق إحتمالى وار!
ايكنجى نقطه:
مهمّ بر سرِّ أحديته إشارت ايدر. شويله كه:
إنسانڭ ناصل روحى بتون جسدينه اويله بر مناسبتى وار كه: بتون أعضاسنى و أجزاسنى بربرينه يارديم ايتديرر. يعنى، إرادۀِ إلٰهيه جلوهسى اولان أوامرِ تكوينيه و أوامردن وجودِ خارجى گيديرلمش بر قانونِ أمرى و لطيفۀِ ربّانيه اولان روح، اونلرڭ إدارهسنده اونلرڭ معنوى سسلرينى حسّ ايتمهسنده و حاجتلرينى گورمسنده بربرينه مانع اولماز، روحى شاشيرتماز. روحه نسبةً اوزاق ياقين بر حكمنده. بربرينه پرده اولماز. ايسترسه، چوغنى برينڭ إمدادينه يتيشديرر. ايسترسه بدنڭ هر جزئى ايله بيلهبيلير، حسّ ايدهبيلير، إداره ايدهبيلير. حتّى چوق نورانيت كسب ايتمش ايسه، هر بر جزئى ايله گورهبيلير و ايشيدهبيلير. اويله ده:
(وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى) جنابِ حقّڭ مادام اونڭ بر قانونِ أمرى اولان روح، كوچك بر عالم اولان إنسان جسمنده و أعضاسنده بو وضعيتى گوسترييور. ألبته عالمِ أكبر اولان كائناتده او ذاتِ واجب الوجودڭ إرادۀِ كلّيهسنه و قدرتِ مطلقهسنه حدسز فعللر، حدسز صدالر، حدسز دعالر، حدسز ايشلر، هيچ بر جهتده اوڭا آغير گلمز، بربرينه مانع اولماز. او خالقِ ذو الجلالى مشغول ايتمز، شاشيرتماز. بتوننى بردن گورور، بتون سسلرى بردن ايشيتير. ياقين اوزاق بردر. ايسترسه، بتوننى برينڭ إمدادينه گوندرر. هر شى ايله هر شيئى گورهبيلير، سسلرينى ايشيدهبيلير و هر شى ايله هر شيئى بيلير و هكذا...
اوچنجى نقطه:
حياتڭ پك مهمّ بر ماهيتى و أهمّيتلى بر وظيفهسى وار. فقط او بحث، حيات پنجرهسنده و يگرمنجى مكتوبڭ سكزنجى كلمهسنده تفصيلى گچديگندن اوڭا حواله ايدوب يالڭز بونى إخطار ايدرز كه:
حياتده حسّيات صورتنده قاينايان ممزوج نقشلر؛ پك چوق أسماء و شئوناتِ ذاتيهيه إشارت ايدر. غايت پارلاق بر صورتده حىِّ قيّومڭ شئوناتِ ذاتيهسنه آيينهدارلق ايدر. شو سرّڭ ايضاحى، اللّٰهى طانيميانلره و داها تام تصديق ايتمهينلره قارشى زمانى اولماديغندن قپويى قپايورز...
* * *
حيات، قدرتِ ربّانيه معجزاتنڭ أڭ نورانيسيدر، أڭ گوزليدر. و وحدانيت برهانلرينڭ أڭ قوّتليسى و أڭ پارلاغيدر. و تجلّياتِ صمدانيه آيينهلرينڭ أڭ جامعى و أڭ برّاقيدر.
أوت، حيات تك باشيله بر حىّ قيّومى بتون أسما و شئوناتيله بيلديرر. چونكه حيات، پك چوق صفاتڭ ممزوج بر معجونى حكمنده بر ضيا، بر ترياقدر. ألوانِ سبعه، ضياده؛ و مختلف أدويهلر، ترياقده ناصلكه ممتزجًا بولونور. اويله ده: حيات دخى، پك چوق صفاتدن ياپيلمش بر حقيقتدر. او حقيقتدهكى صفتلردن بر قسمى، طويغولر واسطهسيله إنبساط ايدهرك إنكشاف ايدوب آيريليرلر. قسمِ أكثرى ايسه حسّيات صورتنده كنديلرينى إحساس ايدرلر و حياتدن قاينامه صورتنده كنديلرينى بيلديررلر.
هم حيات، كائناتڭ تدبير و إدارهسنده حكمفرما اولان رزق و رحمت و عنايت و حكمتى تضمّن ايدييور. گويا حيات اونلرى آرقهسنه طاقوب، گيرديگى يره چكييور. مثلا حيات بر جسمه، بر بدنه گيرديگى وقت؛ حكيم إسمى دخى تجلّى ايدر، حكمتله يوواسنى گوزلجه ياپوب تنظيم ايدر. عين حالده كريم إسمى ده تجلّى ايدوب، مسكننى حاجاتنه گوره ترتيب و تزيين ايدر. ينه عين حالده رحيم إسمنڭ جلوهسى گورونويور كه، او حياتڭ دوام و كمالى ايچون درلو درلو إحسانلرله تلطيف ايدر. ينه عين حالده رزّاق إسمنڭ جلوهسى گورونويور كه، او حياتڭ بقاسنه و إنكشافنه لازم مادّى، معنوى غدالرى يتيشديرييور. و قسمًا بدننده إدّخار ايدييور.
ديمك حيات بر نقطۀِ محراقيه حكمنده؛ مختلف صفات بربرى ايچنه گيرر، بلكه بربرينڭ عينى اولور. گويا حيات تماميله هم علمدر، عين حالده قدرتدر، عين حالده ده حكمت و رحمتدر و هكذا... ايشته حيات بو جامع ماهيتى إعتباريله شئونِ ذاتيۀِ ربّانيهيه آيينهدارلق ايدن بر آيينۀِ صمديتدر.
ايشته بو سردندر كه: حىّ قيّوم اولان ذاتِ واجب الوجود، حياتى پك چوق كثرتله و مبذوليتله خلق ايدوب، نشر و تشهير ايدر. و هر شيئى حياتڭ أطرافنه طوپلاتديروب، اوڭا خدمتكار ايدر. چونكه حياتڭ وظيفهسى بيوكدر. أوت صمديتڭ آيينهسى اولمق قولاى بر شى دگل، عادى بر وظيفه دگل.
ايشته گوز اوڭنده هر وقت گورديگمز بو حدّ و حسابه گلمهين يڭى يڭى حياتلر و حياتلرڭ أصللرى و ذاتلرى اولان روحلر، بردن و هيچدن وجوده گلمهلرى و گوندرلمهلرى، بر ذاتِ واجب الوجود و حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينى و صفاتِ قدسيهسنى و أسماءِ حسنىسنى؛ لمعاتڭ گونشى گوسترديگى گبى گوسترييورلر. گونشى طانيميان و قبول ايتمهين آدم، ناصل گوندوزى طولديران ضيايى إنكار ايتمگه مجبور اولويور. اويله ده: حىّ قيّوم، محيى و مميت اولان شمسِ أحديتى طانيميان آدم، زمينڭ يوزينى بلكه ماضى و مستقبلى طولديران ذىحياتلرڭ وجودينى إنكار ايتملى و يوز درجه حيواندن آشاغى دوشملى. حيات مرتبهسندن دوشوب جامد بر جاهلِ أجهل اولمالى.
* * *
(اوتوزنجى لمعهنڭ بشنجى نكتهسندن بعض پارچهلر)
«حيات نهدر؟ و ماهيتى و وظيفهسى نهدر؟» سؤالنه قارشى فهرستهوارى جواب شودر كه:
حيات، شو كائناتڭ أڭ أهمّيتلى غايهسى.. هم أڭ بيوك نتيجهسى.. هم أڭ پارلاق نورى.. هم أڭ لطيف مايهسى.. هم غايت سوزولمش بر خلاصهسى.. هم أڭ مكمّل ميوهسى.. هم أڭ يوكسك كمالى.. هم أڭ گوزل جمالى.. هم أڭ گوزل زينتى.. هم سرِّ وحدتى.. هم رابطۀِ إتّحادى.. هم كمالاتنڭ منشئى.. هم صنعت و ماهيتجه أڭ خارقه بر ذىروحى.. هم أڭ كوچك بر مخلوقى بر كائنات حكمنه گتيرن معجزهكار بر حقيقتى.. هم گويا كائناتڭ كوچك بر ذىحياتده يرلشمهسنه وسيله اولويور گبى؛ قوجه كائناتڭ بر نوع فهرستهسنى او ذىحياتده گوسترمكله برابر، او ذىحياتى أكثر موجوداتله مناسبتدار و كوچك بر كائنات حكمنه گتيرن أڭ خارقه بر معجزۀِ قدرتدر.
هم أڭ بيوك بر كلّ قدر (حيات ايله) كوچك بر جزئى بيولتن و بر فردى دخى كلّى گبى بر عالم حكمنه گتيرن و ربوبيت جهتنده كائناتى تجزّى و إشتراكى و إنقسامى قبول ايتمز بر كلّ و بر كلّى حكمنده گوسترن فوق العاده خارقه بر صنعتِ إلٰهيهدر.
هم كائناتڭ ماهيتلرى ايچنده ذاتِ حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدن برهانلرڭ أڭ پارلاغى، أڭ قطعيسى و أڭ مكمّلى.. هم مصنوعاتِ إلٰهيه ايچنده أڭ خفيسى و أڭ ظاهرى، أڭ قيمتدارى و أڭ اوجوزى، أڭ نزيهى و أڭ پارلاق و أڭ معنيدار بر نقشِ صنعتِ ربّانيهدر.
هم سائر موجوداتى كندينه خادم ايتديرن نازنين، نازدار، نازك بر جلوۀِ رحمتِ رحمانيهدر. هم شئوناتِ إلٰهيهنڭ غايت جامع بر آيينهسيدر. هم رحمٰن، رزّاق، رحيم، كريم، حكيم گبى چوق أسماءِ حسنىنڭ جلوهلرينى جامع و رزق، حكمت، عنايت، رحمت گبى چوق حقيقتلرى كندينه تابع ايدن و گورمك و ايشيتمك و حسّ ايتمك گبى عموم طويغولرڭ منشئى، معدنى بر أعجوبۀِ خلقتِ ربّانيهدر.
هم حيات، بو كائناتڭ تزگاهِ أعظمنده اويله بر إستحاله ماكينهسيدر كه، متماديًا هر طرفده تصفيه ياپييور، تميزلنديرييور، ترقّى ويرييور، نورلانديرييور.. و ذرّات قافلهلرينه، گويا حياتڭ يوواسى اولان جسدى او ذرّهلره وظيفه گورمك، نورلانمق، تعليمات ياپمق ايچون بر مسافرخانه، بر مكتب، بر قشلهدر. عادتا ذاتِ حىّ و محيى، بو ماكينۀِ حيات واسطهسيله؛ بو قراڭلقلى و فانى و سفلى اولان عالمِ دنيايى لطيفلشديرييور، ايشيقلانديرييور، بر نوع بقا ويرييور، باقى بر عالمه گيتمگه حاضرلاتديرييور.
هم حياتڭ ايكى يوزى، يعنى ملك، ملكوت وجهلرى پارلاقدر، كيرسزدر، نقصانسزدر، علويدر. اونڭ ايچون پردهسز، واسطهسز، طوغريدن طوغرىيه دستِ قدرتِ ربّانيهدن چيقديغنى آشكاره گوسترمك ايچون، سائر أشيا گبى ظاهرى أسبابى حياتدهكى تصرّفاتِ قدرته پرده ايديلمهمش بر مستثنا مخلوقدر.
هم حياتڭ حقيقتى، آلتى أركانِ ايمانيهيه باقوب، معنًا و رمزًا إثبات ايدر. يعنى: هم واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينى و حياتِ سرمديهسنى، هم دارِ آخرتى و حياتِ باقيهسنى، هم وجودِ ملائكه، هم سائر أركانِ ايمانيهيه پك قوّتلى باقوب إقتضا ايدن بر حقيقتِ نورانيهدر.
هم حيات، بتون كائناتدن سوزولمش أڭ صافى بر خلاصهسى اولديغى گبى، كائناتدهكى أڭ مهمّ بر مقصدِ إلٰهى و خلقتِ عالمڭ أڭ مهمّ نتيجهسى اولان شكر و عبادت و حمد و محبّتى نتيجه ويرن بر سرِّ أعظمدر.
ايشته، حياتڭ بو مذكور يگرمى طوقوز أهمّيتلى و قيمتدار خاصّهلرينى و علوى و عمومى وظيفهلرينى نظره آل. صوڭره باق. محيى إسمنڭ آرقهسنده، إسمِ حىّڭ عظمتنى گور. و حياتڭ بو عظمتلى خاصّهلرى و ميوهلرى نقطهسندن، إسمِ حىّ ناصل بر إسمِ أعظم اولديغنى بيل.
هم آڭلا كه؛ بو حيات، مادام كائناتڭ أڭ بيوك نتيجهسى و أڭ عظمتلى غايهسى و أڭ قيمتدار ميوهسيدر؛ ألبته بو حياتڭ دخى كائنات قدر بيوك بر غايهسى، عظمتلى بر نتيجهسى بولونمق گركدر. چونكه آغاجڭ نتيجهسى ميوه اولديغى گبى، ميوهنڭ ده چكردگى واسطهسيله نتيجهسى، گلهجك بر آغاجدر. أوت بو حياتڭ غايهسى و نتيجهسى حياتِ أبديه اولديغى گبى بر ميوهسى ده، حياتى ويرن ذاتِ حىّ و محيىيه قارشى شكر و عبادت و حمد و محبّتدر كه؛ بو شكر و محبّت و حمد و عبادت ايسه؛ حياتڭ ميوهسى اولديغى گبى، كائناتڭ غايهسيدر.
و بوندن آڭلا كه؛ بو حياتڭ غايهسنى «راحتجه ياشامق و غفلتلى لذّتلنمك و هوسكارانه نعمتلنمكدر» ديينلر، غايت چركين بر جهالتله؛ منكِرانه، بلكه ده كافرانه، بو پك چوق قيمتدار اولان حيات نعمتنى و شعور هديهسنى و عقل إحساننى إستخفاف و تحقير ايدوب، دهشتلى بر كفرانِ نعمت ايدرلر.
...
ايشته، حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّهلرندن يگرمى اوچنجى خاصّهسنده شويله دينيلمشدر كه: حياتڭ ايكى يوزى ده شفّاف، كيرسز اولديغندن، أسبابِ ظاهريه، اوندهكى تصرّفاتِ قدرتِ ربّانيهيه پرده ايديلمهمشدر. أوت بو خاصّهنڭ سرّى شودر كه: كائناتده گرچه هر شيده بر گوزللك و اييلك و خير واردر؛ و شرّ و چركينلك غايت جزئيدر و واحدِ قياسيدرلر كه، گوزللك و اييلك مرتبهلرينى و حقيقتلرينڭ تكثّرينى و تعدّدينى گوسترمك جهتيله، او شرّ ايسه خير و او قبح دخى حُسن اولور. فقط ذىشعورلرڭ نظرِ ظاهريسنده گورونن ظاهرى چركينلك و فنالق و بلا و مصيبتدن گلن كوسمكلر و شكوالر ذاتِ حىّ قيّومه توجّه ايتمهمك ايچون؛ هم عقلڭ ظاهرى نظرنده خسيس، پيس گورونن شيلرده، قدسى منزّه اولان قدرتڭ بِالذّات و پردهسز اونلر ايله مباشرتى، قدرتڭ عزّتنه منافى گلمهمك ايچون، ظاهرى أسبابلر او قدرتڭ تصرّفاتنه پرده ايديلمشلر. او أسباب ايسه؛ ايجاد ايدهمييورلر، بلكه حقسز اولان شكوالره و إعتراضلره هدف اولمق و عزّت و قدسيت و منزّهيتِ قدرتى محافظه ايچوندرلر.
يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ مقدّمهسنده بيان ايديلديگى گبى؛ حضرتِ عزرائيل (عس)، قبضِ أرواح وظيفهسى خصوصنده جنابِ حقّه مناجات ايتمش. ديمش: «سنڭ قوللرڭ بندن كوسهجكلر.» جوابًا اوڭا دينيلمش: «سنڭ وظيفهڭ ايله وفات ايدنلرڭ اورتهسنده خستهلقلر و مصيبتلر پردهسنى بيراقهجغم؛ وفات ايدنلر سڭا دگل، بلكه إعتراض و شكوا اوقلرينى او پردهلره آتهجقلر.» بو مناجاتڭ سرّينه گوره؛ ئولومڭ و وفاتڭ أهلِ ايمان حقّنده حقيقى گوزل يوزينى گورمهين و اوندهكى رحمتڭ جلوهسنى بيلمهينلرڭ كوسمهلرى و إعتراضلرى ذاتِ حىّ قيّومه گيتمهمك ايچون حضرتِ عزرائيلڭ (عس) وظيفهسى ده بر پرده اولديغى گبى، سائر أسبابلر دخى ظاهرى پردهدرلر. أوت عزّت عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده.. فقط وحدت و جلال ايستر كه؛ أسباب، أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...
فقط حياتڭ هم ظاهرى، هم باطنى، هم ملك، هم ملكوت وجهلرى كيرسز، نقصانسز، قصورسز اولديغندن؛ شكوالرى و إعتراضلرى دعوت ايدهجك مادّهلر اونده بولونمديغى گبى، عزّت و قدسيتِ قدرته منافى اولاجق پيسلك و چركينلك اولماديغندن، طوغريدن طوغرىيه پردهسز اولارق ذاتِ حىّ قيّومڭ «إحيا ايديجى، حيات ويريجى، ديريلتيجى» إسمنڭ ألنه تسليم ايديلمشلردر. نور ده اويلهدر، وجود و ايجاد ده اويلهدر. اونڭ ايچوندر كه؛ ايجاد و خلق طوغريدن طوغرىيه، پردهسز، ذاتِ ذو الجلالڭ قدرتنه باقار. حتّى ياغمور بر نوع حيات و رحمت اولديغندن، وقتِ نزولى بر مطّرد قانونه تابع قيلنمهمش؛ تا كه، هر وقتِ حاجتده أللر درگاهِ إلٰهيهيه رحمت ايستهمك ايچون آچيلسين. أگر ياغمور، گونشڭ طلوعى گبى بر قانونه تابع اولسه ايدى؛ او نعمتِ حياتيه، هر وقت رجا ايله ايستهنيلميهجكدى.
...
يگرمى طوقوزنجى خاصّهسنده دينيلمشدر كه:
كائناتڭ نتيجهسى حيات اولديغى گبى؛ حياتڭ نتيجهسى اولان شكر و عبادت دخى، كائناتڭ سببِ خلقتى و علّۀِ غائيهسى و مقصود نتيجهسيدر. أوت بو كائناتڭ صانعِ حىّ قيّومى بو قدر حدسز أنواعِ نعمتيله كندينى ذىحياتلره بيلديروب سَوْديرديگنه مقابل، ألبته ذىحياتلردن او نعمتلره قارشى تشكّر و سَوْديرمسنه مقابل سومهلرينى و قيمتدار صنعتلرينه مقابل مدح و ثنا ايتمهلرينى و أوامرِ ربّانيهسنه قارشى إطاعت و عبوديتله مقابله ايديلمهلرينى ايستر.
ايشته بو سرِّ ربوبيته گوره تشكّر و عبوديت، بتون أنواعِ حياتڭ و طولاييسيله بتون كائناتڭ أڭ أهمّيتلى غايهسى اولديغندندر كه، قرآنِ معجز البيان پك چوق حرارتله و شدّتله و حلاوتله شكر و عبادته سَوق ايدييور. و عبادت جنابِ حقّه مخصوص و شكر اوڭا لايق و حمد اوڭا خاصدر دييه چوق تكرار ايله بيان ايدييور.
...
حياتڭ يگرمى سكزنجى خاصّهسنده بيان ايديلمشدر كه:
حيات، ايمانڭ آلتى أركاننه باقوب إثبات ايدييور؛ اونلرڭ تحقّقنه إشارتلر ايدييور.
أوت مادام بو كائناتڭ أڭ مهمّ نتيجهسى و مايهسى و حكمتِ خلقتى حياتدر؛ ألبته او حقيقتِ عاليه، بو فانى، قيصهجق، نقصان، ألملى حياتِ دنيويهيه منحصر دگلدر. بلكه حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّهسيله ماهيتنڭ عظمتى آڭلاشيلان شجرۀِ حياتڭ غايهسى، نتيجهسى و او شجرهنڭ عظمتنه لايق ميوهسى، حياتِ أبديهدر و حياتِ اُخرويهدر؛ طاشيله و آغاجيله، طوپراغيله حياتدار اولان دارِ سعادتدهكى حياتدر. يوقسه بو حدسز جهازاتِ مهمّه ايله تجهيز ايديلن حيات شجرهسى؛ ذىشعور حقّنده، خصوصًا إنسان حقّنده ميوهسز، فائدهسز، حقيقتسز اولمق لازم گلهجك.. و سرمايهجه و جهازاتجه سرچه قوشندن مثلا يگرمى درجه زياده و بو كائناتڭ و ذىحياتڭ أڭ مهمّ يوكسك و أهمّيتلى مخلوقى اولان إنسان، سرچه قوشندن سعادتِ حيات جهتنده يگرمى درجه آشاغى دوشوب أڭ بدبخت، أڭ ذليل بر بيچاره اولاجق. هم أڭ قيمتدار بر نعمت اولان عقل دخى، گچمش زمانڭ حزنلرينى و گلهجك زمانڭ قورقولرينى دوشونمكله قلبِ إنسانى متماديًا اينجيتوب بر لذّته طوقوز ألملرى قاريشديرديغندن، أڭ مصيبتلى بر بلا اولور. بو ايسه، يوز درجه باطلدر.
ديمك بو حياتِ دنيويه، آخرته ايمان ركننى قطعى إثبات ايدييور و هر بهارده حشرڭ اوچ يوز بيڭدن زياده نمونهلرينى گوزيمزه گوسترييور.
عجبا سنڭ جسمڭده، سنڭ باغچهڭده و سنڭ وطنڭده حياتڭه لازم و مناسب بتون لوازماتى و جهازاتى حكمت و عنايت و رحمتله إحضار ايدن و وقتنده يتيشديرن، حتّى سنڭ معدهڭڭ بقا و ياشامق آرزوسيله ايتديگى خصوصى و جزئى اولان رزق دعاسنى بيلن و ايشيدن و حدسز لذيذ طعاملرله او دعانڭ قبولنى گوسترن و معدهيى ممنون ايدن بر متصرّفِ قدير، هيچ ممكن ميدر كه؛ سنى بيلمهسين و گورمهسين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك غايهسى اولان حياتِ أبديهيه لازم أسبابى إحضار ايتمهسين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك، أڭ أهمّيتلى، أڭ لايق و عمومى اولان بقا دعاسنى حياتِ اُخرويهنڭ إنشاسيله و جنّتڭ ايجاديله قبول ايتمهسين و كائناتڭ أڭ مهمّ مخلوقى، بلكه زمينڭ سلطانى و نتيجهسى اولان نوعِ إنسانڭ عرش و فرشى چينلاتان عمومى و غايت قوّتلى دعاسنى ايشيتمهيوب كوچك بر معده قدر أهمّيت ويرمهسين، ممنون ايتمهسين، كمالِ حكمتنى و نهايت رحمتنى إنكار ايتديرسين؟ حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!..
هم هيچ قابل ميدر كه؛ حياتڭ أڭ جزئيسنڭ پك گيزلى سسنى ايشيتسين، دردينى ديڭلهسين و درمان ويرسين و نازينى چكسين و كمالِ إعتنا و إهتمام ايله بسلهسين و اوڭا دقّتله خدمت ايتديرسين و بيوك مخلوقاتنى اوڭا خدمتكار ياپسين؛ و صوڭره أڭ بيوك و قيمتدار و باقى و نازدار بر حياتڭ گوك صداسى گبى يوكسك سسنى ايشيتمهسين و اونڭ چوق أهمّيتلى بقا دعاسنى و نازينى و نيازينى نظره آلماسين؟ عادتا بر نفرڭ كمالِ إعتنا ايله تجهيزات و إدارهسنى ياپسين؛ و مطيع و محتشم اوردويه هيچ باقماسين.. و ذرّهيى گورسون، گونشى گورمهسين.. سيورى سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمهسين؟ حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!..
هم هيچ بر جهتله عقل قبول ايدر مى كه؛ حدسز رحمتلى، محبّتلى و نهايت درجهده شفقتلى و كندى صنعتنى چوق سَور و كندينى چوق سَوْديرر و كندينى سَونلرى زياده سَور بر ذاتِ قديرِ حكيم، أڭ زياده كندينى سَون و سَويملى و سَويلن و صانعنى فطرةً پرستش ايدن حياتى و حياتڭ ذاتى و جوهرى اولان روحى، موتِ أبدى ايله إعدام ايدوب، كندندن او سَوْگيلى محبّنى و حبيبنى أبدى بر صورتده كوسديرسون، طاريلتسين، دهشتلى رنجيده ايدهرك سرِّ رحمتنى و نورِ محبّتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين؟ يوز بيڭ دفعه حاشا و كلاّ!.. بو كائناتى جلوهسيله سوسلنديرن بر جمالِ مطلق و عموم مخلوقاتى سَوينديرن بر رحمتِ مطلقه، بويله حدسز بر چركينلكدن و قبحِ مطلقدن و بويله بر ظلمِ مطلقدن، بر مرحمتسزلكدن، ألبته نهايتسز درجه منزّهدر و مقدّسدر.
نتيجه:
مادام دنياده حيات وار، ألبته إنسانلردن حياتڭ سرّينى آڭلايانلر و حياتنى سوءِ إستعمال ايتمهينلر، دارِ بقاده و جنّتِ باقيهده، حياتِ باقيهيه مظهر اولاجقلردر. آمنّا.
و هم ناصلكه ير يوزنده بولونان پارلاق شيلرڭ گونشڭ عكسلريله پارلامالرى و دڭزلرڭ يوزلرنده قبارجقلرى ضيانڭ لمعهلريله پارلايوب سونمهلرى، آرقهلرندن گلن قبارجقلر ينه خيالى گونشجكلره آيينهلك ايتمهلرى بِالبداهه گوسترييور كه؛ او لمعهلر، يوكسك بر تك گونشڭ جلوۀِ إنعكاسيدرلر و گونشڭ وجودينى مختلف ديللر ايله ياد ايدييورلر و ايشيق پارمقلريله اوڭا إشارت ايدييورلر.
عينًا اويله ده: ذاتِ حىّ قيّومڭ محيى إسمنڭ جلوۀِ أعظمى ايله بَرّڭ يوزنده و بحرڭ ايچنده ذىحياتلرڭ قدرتِ إلٰهيه ايله پارلايوب، آرقهلرندن گلنلره ير ويرمك ايچون «يا حىّ!» دييوب پردۀِ غيبده گيزلنمهلرى؛ بر حياتِ سرمديه صاحبى اولان ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادتلر، إشارتلر ايتدكلرى گبى.. عموم موجوداتڭ تنظيمنده أثرى گورونن علمِ إلٰهىيه شهادت ايدن بتون دليللر و كائناته تصرّف ايدن قدرتى إثبات ايدن بتون برهانلر و تنظيم و إدارۀِ كائناتده حكمفرما اولان إراده و مشيئتى إثبات ايدن بتون حجّتلر و كلامِ ربّانى و وحىِ إلٰهينڭ مدارى اولان رسالتلرى إثبات ايدن بتون علامتلر، معجزهلر و هكذا يدى صفاتِ إلٰهيهيه شهادت ايدن بتون دلائل؛ بِالإتّفاق ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه دلالت، شهادت، إشارت ايدييورلر.
چونكه ناصل بر شيده گورمك وارسه، حياتى ده وار؛ ايشيتمك وارسه، حياتڭ علامتيدر؛ سويلهمك وارسه، حياتڭ وجودينه إشارت ايدر؛ إختيار، إراده وارسه حياتى گوسترر.. عينًا اويله ده؛ بو كائناتده آثاريله وجودلرى محقّق و بديهى اولان قدرتِ مطلقه و إرادۀِ شامله و علمِ محيط گبى صفتلر بتون دلائللريله ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادت ايدرلر و بتون كائناتى بر گولگهسيله ايشيقلانديران و بر جلوهسيله بتون دارِ آخرتى ذرّاتيله برابر حياتلانديران حياتِ سرمديهسنه شهادت ايدرلر.
هم حيات، «ملائكهيه ايمان» ركننه دخى باقار، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام كائناتده أڭ مهمّ نتيجه حياتدر و أڭ زياده إنتشار ايدن و قيمتدارلغى ايچون نسخهلرى تكثير ايديلن و زمين مسافرخانهسنى گلوب گچن قافلهلرله شنلنديرن ذىحياتلردر.. و مادام كُرۀِ أرض بو قدر ذىحياتڭ أنواعيله طولمش و متماديًا ذىحيات أنواعلرينى تجديد و تكثير ايتمك حكمتيله هر وقت طولار بوشانير و أڭ خسيس و چورومش مادّهلرنده دخى كثرتله ذىحياتلر خلق ايديلهرك بر محشرِ حوينات اولويور.. و مادام حياتڭ سوزولمش أڭ صافى خلاصهسى اولان شعور و عقل و أڭ لطيف و ثابت جوهرى اولان روح، بو كُرۀِ أرضده غايت كثرتلى بر صورتده خلق اولونويورلر؛ عادتا كُرۀِ أرض، حيات و عقل و شعور و أرواح ايله إحيا اولوب اويله شنلنديرلمش... ألبته كُرۀِ أرضدن داها لطيف، داها نورانى، داها بيوك، داها أهمّيتلى اولان أجرامِ سماويه؛ ئولو، جامد، حياتسز، شعورسز قالماسى إمكان خارجندهدر. ديمك گوكلرى، گونشلرى، ييلديزلرى شنلنديرهجك و حياتدار وضعيتنى ويرهجك و نتيجۀِ خلقتِ سماواتى گوسترهجك و خطاباتِ سبحانيهيه مظهر اولاجق اولان ذىشعور، ذىحيات و سماواته مناسب سكنهلر، هر حالده سرِّ حياتله بولونويورلر كه، اونلر ده ملائكهلردر.
هم حياتڭ سرِّ ماهيتى «پيغمبرلره ايمان» ركننه باقوب رمزًا إثبات ايدر. أوت مادام كائنات، حيات ايچون ياراديلمش و حيات دخى حىّ قيّومِ أزلينڭ بر جلوۀِ أعظميدر، بر نقشِ أكمليدر، بر صنعتِ أجمليدر. مادام حياتِ سرمديه، رسوللرڭ گوندرلمسيله و كتابلرڭ اينديرلمسيله كندينى گوسترر. أوت أگر كتابلر و پيغمبرلر اولمازسه، او حياتِ أزليه بيلينمز. ناصلكه بر آدمڭ سويلهمسيله، ديرى و حياتدار اولديغى آڭلاشيلير؛ اويله ده بو كائناتڭ پردهسى آلتنده اولان عالمِ غيبڭ آرقهسنده سويلهين، قونوشان، أمر و نهى ايدوب خطاب ايدن بر ذاتڭ كلماتنى، خطاباتنى گوسترهجك، پيغمبرلر و أللرنده نازل اولان كتابلردر. ألبته كائناتدهكى حيات، قطعى بر صورتده حىِّ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى؛ او حياتِ أزليهنڭ شعاعاتى، جلواتى، مناسباتى اولان «إرسالِ رسل» و «إنزالِ كتب» ركنلرينه باقار، رمزًا إثبات ايدر. و بِالخاصّه رسالتِ محمّديه (عصم) و وحىِ قرآنى، حياتڭ روحى و عقلى حكمنده اولديغندن، بو حياتڭ وجودى گبى، حقّانيتلرى قطعيدر دينيلهبيلير.
أوت ناصلكه حيات، بو كائناتدن سوزولمش بر خلاصهدر.. و شعور و حسّ دخى حياتدن سوزولمش، حياتڭ بر خلاصهسيدر.. عقل دخى شعوردن و حسدن سوزولمش، شعورڭ بر خلاصهسيدر.. و روح دخى، حياتڭ خالص و صافى بر جوهرى و ثابت و مستقل ذاتيدر؛ اويله ده مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم) دخى، حيات و روحِ كائناتدن سوزولمش خلاصة الخلاصهدر.. و رسالتِ محمّديه دخى (عصم)، كائناتڭ حسّ و شعور و عقلندن سوزولمش أڭ صافى خلاصهسيدر، بلكه مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم)، آثارينڭ شهادتيله حياتِ كائناتڭ حياتيدر.. و رسالتِ محمّديه (عصم)، شعورِ كائناتڭ شعوريدر و نوريدر.. و وحىِ قرآن دخى، حياتدار حقائقنڭ شهادتيله حياتِ كائناتڭ روحيدر و شعورِ كائناتڭ عقليدر. أوت، أوت، أوت... أگر كائناتدن رسالتِ محمّديهنڭ (عصم) نورى چيقسه، گيتسه؛ كائنات وفات ايدهجك.. أگر قرآن گيتسه، كائنات ديوانه اولاجق و كُرۀِ أرض قفاسنى، عقلنى غائب ايدهجك، بلكه شعورسز قالمش اولان باشنى بر سيّارهيه چارپهجق، بر قيامتى قوپارهجق.
هم حيات، «ايمانِ بِالقدر» ركننه باقييور، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام حيات، عالمِ شهادتڭ ضياسيدر و إستيلا ايدييور و وجودڭ نتيجهسى و غايهسيدر و خالقِ كائناتڭ أڭ جامع آيينهسيدر و فعاليتِ ربّانيهنڭ أڭ مكمّل أنموذجى و فهرستهسيدر، تمثيلده خطا اولماسين، بر نوع پروغرامى حكمندهدر. ألبته عالمِ غيب (يعنى ماضى، مستقبل) يعنى گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ حياتِ معنويهلرى حكمنده اولان إنتظام و نظام و معلوميت و مشهوديت و تعيّن و أوامرِ تكوينيهيى إمتثاله مهيّا بر وضعيتده بولونمالرينى سرِّ حيات إقتضا ايدييور.
ناصلكه بر آغاجڭ چكردكِ أصليسى و كوكى و منتهاسنده و ميوهلرندهكى چكردكلرى دخى عينًا آغاج گبى بر نوع حياته مظهردرلر. بلكه آغاجڭ قوانينِ حياتيهسندن داها اينجه قوانينِ حياتى طاشييورلر. هم ناصلكه بو حاضر بهاردن أوّل گچمش گوزڭ بيراقديغى تخملر و كوكلر، بو بهار گيتدكدن صوڭره، گلهجك بهارلره بيراقهجغى چكردكلر، كوكلر، بو بهار گبى جلوۀِ حياتى طاشييورلر و قوانينِ حياتيهيه تابعدرلر.
عينًا اويله ده؛ شجرۀِ كائناتڭ بتون دال و بوداقلريله هر برينڭ بر ماضيسى و مستقبلى وار. گچمش و گلهجك طورلرندن و وضعيتلرندن متشكّل بر سلسلهسى بولونور. هر نوع و هر جزئنڭ علمِ إلٰهيهده مختلف طورلرى ايله متعدّد وجودلرى بر سلسلۀِ وجودِ علمى تشكيل ايدر. و وجودِ خارجى گبى او وجودِ علمى دخى، حياتِ عموميهنڭ معنوى بر جلوهسنه مظهردر كه، مقدّراتِ حياتيه، او معنيدار و جانلى ألواحِ قدريهدن آلينير. أوت عالمِ غيبڭ بر نوعى اولان عالمِ أرواح، عينِ حيات و مادّۀِ حيات و حياتڭ جوهرلرى و ذاتلرى اولان أرواح ايله طولو اولماسى، ألبته ماضى و مستقبل دينيلن عالمِ غيبڭ بر ديگر نوعى ده و ايكنجى قسمى دخى، جلوۀِ حياته مظهريتنى ايستر و إستلزام ايدر. هم هر بر شيئڭ وجودِ علميسندهكى إنتظامِ أكملى و معنيدار وضعيتلرى و جانلى ميوهلرى، طورلرى؛ بر نوع حياتِ معنويهيه مظهريتنى گوسترر. أوت حياتِ أزليه گونشنڭ ضياسى اولان بو جلوۀِ حيات، ألبته يالڭز بو عالمِ شهادته و بو زمانِ حاضره و بو وجودِ خارجىيه منحصر اولاماز؛ بلكه هر بر عالم، قابليتنه گوره او ضيانڭ جلوهسنه مظهردر؛ و كائنات بتون عالملريله او جلوه ايله حياتدار و ضياداردر. يوقسه نظرِ ضلالتڭ گورديگى گبى موقّت و ظاهرى بر حيات آلتنده هر بر عالم، بيوك و مدهش برر جنازه و قراڭلقلى برر ويرانه عالم اولاجقدى.
ايشته «قدره و قضايه ايمان» ركنى دخى، گنيش بر وجهده سرِّ حياتله آڭلاشيلييور و ثابت اولويور. يعنى ناصلكه عالمِ شهادت و موجود حاضر أشيا، إنتظاملريله و نتيجهلريله حياتدارلقلرى گورونويور، اويله ده عالمِ غيبدن صاييلان گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ دخى معنًا حياتدار بر وجودِ معنويلرى و روحلى برر ثبوتِ علميلرى واردر كه؛ لوحِ قضا و قدر واسطهسيله او معنوى حياتڭ أثرى، مقدّرات ناميله گورونور، تظاهر ايدر.
* * *