أى أسبابپرست غافل! أسباب، بر پردهدر. چونكه عزّت و عظمت اويله ايستر. فقط ايش گورن، قدرتِ صمدانيهدر. چونكه توحيد و جلال اويله ايستر و إستقلالى إقتضا ايدر. سلطانِ أزلينڭ مأمورلرى، سلطنتِ ربوبيتڭ إجراآتجيلرى دگللردر. بلكه او سلطنتڭ دلاّللريدرلر و او ربوبيتڭ تماشاگر ناظرلريدرلر. و او مأمورلر، او واسطهلر؛ قدرتڭ عزّتنى، ربوبيتڭ حشمتنى إظهار ايچوندر. تا امورِ خسيسه ايله قدرتڭ مباشرتى گورونمسين. عجزآلود، فقرپيشه اولان إنسانى بر سلطان گبى، عجز و إحتياج ايچون مأمورلرى شريكِ سلطنت ايتمش دگلدر.
ديمك أسباب وضع ايديلمش، تا عقلڭ نظرِ ظاهريسنه قارشى قدرتڭ عزّتى محافظه ايديلسين. زيرا آيينهنڭ ايكى وجهى گبى، هر شيئڭ بر «ملك» جهتى وار كه، آيينهنڭ ملوّن يوزينه بڭزر. مختلف رنكلره و حالاته مدار اولابيلير. برى «ملكوت»در كه، آيينهنڭ پارلاق يوزينه بڭزر. ملك و ظاهر وجهنده، قدرتِ صمدانيهنڭ عزّتنه و كمالنه منافى حالات واردر. أسباب، او حالاته هم مرجع، هم مدار اولمق ايچون وضع ايديلمشلر. فقط ملكوتيت و حقيقت جانبنده، هر شى شفّافدر، گوزلدر. قدرتڭ بِالذّات مباشرتنه مناسبدر، عزّتنه منافى دگلدر. اونڭ ايچون أسباب صِرف ظاهريدر، ملكوتيتده و حقيقتده تأثيرِ حقيقيلرى يوقدر.
هم أسبابِ ظاهريهنڭ ديگر بر حكمتى شودر كه: حقسز شكوالرى و باطل إعتراضلرى عادلِ مطلقه توجيه ايتمهمك ايچون، او شكوالره، او إعتراضلره هدف اولاجق أسباب وضع ايديلمشدر. چونكه قصور اونلردن چيقييور، اونلرڭ قابليتسزلگندن ايلرى گلييور. بو سرّه بر مثالِ لطيف صورتنده بر تمثيلِ معنوى روايت ايديلييور كه:
حضرتِ عزرائيل عليه السلام، جنابِ حقّه ديمش كه: «قبضِ أرواح وظيفهسنده سنڭ عبادڭ بندن شكوا ايدهجكلر، بندن كوسهجكلر.» جنابِ حق لسانِ حكمتله اوڭا ديمش كه: «سنڭله عباديمڭ اورتهسنده، مصيبتلر، خستهلقلر پردهسنى بيراقهجغم. تا شكوالرى اونلره گيدوب سندن كوسمهسينلر.»
ايشته باق، ناصل خستهلقلر پردهدر؛ أجلده توهّم اولونان فنالقلره مرجعدرلر و قبضِ أرواحده حقيقت اولارق اولان حكمت و گوزللك، عزرائيل عليه السلامڭ وظيفهسنه متعلّقدر. اويله ده: حضرتِ عزرائيل دخى بر پردهدر. قبضِ أرواحده ظاهرًا مرحمتسز گورونن و رحمتڭ كمالنه مناسب دوشمهين بعض حالاته مرجع اولمق ايچون، او مأموريته بر ناظر و قدرتِ إلٰهيهيه بر پردهدر.
أوت عزّت و عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده... توحيد و جلال ايستر كه؛ أسباب أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن.
...
باق، شو كائناتِ سيّالهده، شو موجوداتِ سيّارهده جولان ايدن ذىحياتلره! گورهجكسڭ كه: بتون ذىحياتلردن هر بر ذىحيات اوستنده حىّ قيّومڭ قويديغى چوق خاتملرى واردر. او خاتملردن بر خاتمى شودر كه:
او ذىحيات، مثلا شو إنسان، عادتا كائناتڭ بر مثالِ مصغّرى، شجرۀِ خلقتڭ بر ثمرهسى و شو عالمڭ بر چكردگى گبى كه، أنواعِ عالمڭ أكثر نمونهلرينى جامعدر. گويا او ذىحيات بتون كائناتدن غايت حسّاس ميزانلرله سوزولمش بر قطرهدر. ديمك، شو ذىحياتى خلق ايتمك و اوڭا ربّ اولمق، بتون كائناتى قبضۀِ تصرّفنده طوتمق لازم گلير.
ايشته، أگر عقلڭ أوهامده بوغولمامش ايسه آڭلارسڭ كه: بر كلمۀِ قدرتى، مثلا «بال آريسى»نى أكثر أشيايه بر نوع كوچك فهرسته ياپمق و بر صحيفهده مثلا «إنسان»ده شو كتابِ كائناتڭ أكثر مسئلهلرينى يازمق، هم بر نقطهده مثلا كوچوجك «اينجير چكردگى»نده قوجه اينجير آغاجنڭ پروغرامنى درج ايتمك و بر حرفده مثلا «قلبِ بشر»ده شو عالمِ كبيرڭ صفحاتنده تجلّى و إحاطه ايدن بتون أسمانڭ آثارينى گوسترمك و بر مرجمك دانهسى قدر موقع طوتان «قوّۀِ حافظۀِ إنسانيه»ده بر كتبخانه قدر يازى يازديرمق و بتون حادثاتِ كونيهنڭ مفصّل فهرستهسنى او قوّهجكده درج ايتمك، ألبته و ألبته خالقِ كلِّ شيئه خاص و بو كائناتڭ ربِّ ذو الجلالنه مخصوص بر خاتمدر.
ايشته ذىحيات اوستنده اولان پك چوق خاتمِ ربّانيدن بر تك خاتم، بويله نورينى گوسترسه و اونڭ آياتنى شويله اوقوتديرسه، عجبا بردن بتون او خاتملره باقهبيلسهڭ، گورهبيلسهڭ: (سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِ) ديميهجك ميسڭ؟
...
ذرّهلردن مركّب بر پارچه طوپراق، هر بر چيچكلى و ميوهلى نباتاتڭ نشو و نماسنه منشأ اولابيلير بر كاسهيى او ذرّهجكلردن طولديرسهڭ، بتون دنيادهكى هر نوع چيچك و ميوهلى نباتاتڭ تخمجقلرى كه، او تخمجقلر حيواناتڭ نطفهلرى گبى آيرى آيرى شيلر دگل، نطفهلر بر صو اولديغى گبى، او تخملر ده قاربون، آزوت، مولّد الماء، مولّد الحموضهدن مركّب، ماهيتجه بربرينڭ مِثلى، كيفيتجه بربرندن آيرى، يالڭز قدر قلميله صِرف معنوى اولارق أصلنڭ پروغرامى توديع ايديلمش. ايشته او تخملرى نوبتله او كاسهيه قويسهق، هر برى خارقه جهازاتيله، أشكال و وضعيتيله ظهور ايدهجگنى، وقوع بولمش گبى اينانيرسڭ.
أگر او ذرّهلر هر بر شيئڭ هر بر حال و وضعيتنى بيلن و هر شيئه (اوڭا) لايق وجودى و وجودڭ لوازماتنى ويرمگه قدير و قدرتنه نسبةً هر شى كمالِ سهولتله مسخّر اولان بر ذاتڭ مأمورى و أمربر بر وظيفهدارى اولمازلرسه، او طوپراغڭ هر بر ذرّهسنده، يا بتون چيچكلى و ميوهدارلرڭ عددنجه معنوى فابريقهلر و مطبعهلر ايچنده بولونماسى لازم گلير كه، او جهازاتلرى و أشكاللرى بربرندن اوزاق و بربرندن آيرى موجوداتِ مختلفهيه منشأ اولابيلسين. ويا بتون او موجوداته محيط بر علم و بتون اونلرڭ تشكيلاتنه مقتدر اولاجق بر قدرت ويرمك لازمدر. تا بتون اونلرڭ تشكيلاتنه مدار اولسون.
ديمك جنابِ حقدن نسبت كسيلسه، طوپراغڭ ذرّاتى عددنجه إلٰهلر قبول ايديلمسى لازم گلير. بو ايسه بيڭ دفعه محال ايچنده محال بر خرافهدر.
...
ناصلكه بر كتاب أگر يازمه و مكتوب اولسه، اونڭ يازماسنه بر قلم كافيدر. أگر باصمه و مطبوع اولسه، او كتابڭ حروفاتى عددنجه قلملر، يعنى دمير حرفلر لازمدر. تا او كتاب طبع ايديلوب وجود بولسون. أگر او كتابڭ بعض حرفلرنده غايت اينجه بر خط ايله او كتابڭ أكثرى يازيلمش ايسه -سورۀِ يٰس، لفظِ يٰسده يازيلديغى گبى- او وقت بتون او دمير حرفلرڭ كوچوجكلرى، او تك حرفه لازمدر، تا طبع ايديلسين.
عينًا اويله ده: شو كتابِ كائناتى، قلمِ قدرتِ صمدانيهنڭ يازماسى و ذاتِ أحديتڭ مكتوبى ديسهڭ، وجوب درجهسنده بر سهولت و لزوم درجهسنده بر معقوليت يولنه گيدرسڭ. أگر طبيعته و أسبابه إسناد ايتسهڭ، إمتناع درجهسنده صعوبتلى و محال درجهسنده مشكلاتلى و هيچ بر وهم قبول ايتمهين خرافاتلى شويله بر يوله گيدرسڭ كه؛ طبيعت ايچون هر بر جزء طوپراقده، هر بر قطره صوده، هر بر پارچه هواده، ميليارلرجه معدنى مطبعهلر و حدسز معنوى فابريقهلر بولونماسى لازم. تا كه، حسابسز چيچكلى، ميوهلى مصنوعاتڭ تشكلاتنه مظهر اولابيلسين. ياخود هر شيئه محيط بر علم، هر شيئه مقتدر بر قوّت، اونلرده قبول ايتمك لازم گلير. تا شو مصنوعاته حقيقى مصدر اولابيلسين.
چونكه طوپراغڭ و صويڭ و هوانڭ هر بر جزئى، أكثر نباتاته منشأ اولابيلير. حالبوكه هر بر نبات -ميوهلى اولسه، چيچكلى اولسه- تشكّلاتى او قدر منتظمدر، او قدر موزوندر، او قدر بربرندن ممتازدر، او قدر كيفيتجه بربرندن آيريدر كه؛ هر بريسنه، يالڭز اوڭا مخصوص برر آيرى معنوى فابريقه ويا آيرى برر مطبعه لازمدر.
ديمك طبيعت، مسطرلقدن مصدرلغه چيقسه؛ هر بر شيده بتون شيلرڭ ماكينهلرينى بولونديرمغه مجبوردر. ايشته بو طبيعتپرستلك فكرينڭ أساسى، اويله بر خرافاتدر كه، خرافهجيلر دخى اوندن اوتانيورلر. كندينى عاقل ظن ايدن أهلِ ضلالتڭ، ناصل نهايتسز هذيانلى بر عقلسزلق إلتزام ايتدكلرينى گور، عبرت آل!..
الحاصل: ناصل بر كتابڭ هر بر حرفى، كندى نفسنى بر حرف قدر گوستروب و كندى وجودينه تك بر صورتله دلالت ايدييور و كندى كاتبنى اون كلمه ايله تعريف ايدر و چوق جهتلرله گوسترر. مثلا: «بنم كاتبمڭ حسنِ خطّى وار، قلمى قيرمزيدر، شويلهدر بويلهدر» دير.
عينًا اويله ده: شو كتابِ كبيرِ عالمڭ هر بر حرفى، كندينه جِرمى قدر دلالت ايدر و كندى صورتى قدر گوسترر. فقط نقّاشِ أزلينڭ أسماسنى، بر قصيده قدر تعريف ايدر و كيفيتلرى عددنجه إشارت پارمقلريله او أسمايى گوسترر، مسمّاسنه شهادت ايدر.
ديمك هم كندينى، هم بتون كائناتى إنكار ايدن سفسطهجى گبى بر أحمق، ينه صانعِ ذو الجلالڭ إنكارينه گيتمهمك گركدر!..
* * *