سكزنجى مزيتِ جزالت:
قرآن كاه اولويور كه، جنابِ حقّڭ آخرتده خارقه أفعاللرينى قلبه قبول ايتديرمك ايچون إحضاريه حكمنده و ذهنى تصديقه مهيّا ايتمك ايچون بر إعداديه صورتنده دنيادهكى عجائب أفعالنى ذكر ايدر وياخود إستقبالى و اُخروى اولان أفعالِ عجيبۀِ إلٰهيهيى اويله بر صورتده ذكر ايدر كه، مشهوديمز اولان چوق نظيرهلريله اونلره قناعتمز گلير.
مثلا:
﴿اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصٖيمٌ مُبٖينٌ﴾
تا سورهنڭ آخرينه قدر... ايشته شو بحثده حشر مسئلهسنده قرآنِ حكيم، حشرى إثبات ايچون يدى سكز صورتده مختلف بر طرزده إثبات ايدييور.
أوّلا نشئۀِ اولٰىيى نظره ويرر. دير كه: «نطفهدن علقهيه، علقهدن مضغهيه، مضغهدن تا خلقتِ إنسانيهيه قدر اولان نشئتڭزى گورييورسڭز. ناصل اولويور كه، نشئۀِ اُخرٰىيى إنكار ايدييورسڭز. او، اونڭ مِثلى، بلكه داها أهونيدر.»
هم جنابِ حق إنسانه قارشى ايتديگى إحساناتِ عظيمهيى (اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا) كلمهسيله إشارت ايدوب دير: «سزه بويله نعمت ايدن ذات، سزى باشى بوش بيراقماز كه، قبره گيروب قالقمهمق اوزره ياتاسڭز.»
هم رمزًا دير: «ئولمش آغاجلرڭ ديريلوب يشيللنمسنى گورييورسڭز. اودون گبى كميكلرڭ حيات بولماسنى قياس ايدهميوب إستبعاد ايدييورسڭز.
هم سماوات و أرضى خلق ايدن، سماوات و أرضڭ ميوهسى اولان إنسانڭ حيات و مماتندن عاجز قالير مى؟ قوجه آغاجى إداره ايدن، او آغاجڭ ميوهسنه أهمّيت ويرمهيوب باشقهسنه مال ايدر مى؟ بتون آغاجڭ نتيجهسنى ترك ايتمكله، بتون أجزاسيله حكمتله يوغرولمش خلقت شجرهسنى عبث و بيهوده ياپار مى ظن ايدرسڭز؟»
دير: «حشرده سزى إحيا ايدهجك ذات، اويله بر ذاتدر كه؛ بتون كائنات، اوڭا أمربر نفر حكمندهدر. أمرِ كُنْ فَيَكُونه قارشى كمالِ إنقياد ايله سرفرو ايدر. بر بهارى خلق ايتمك بر چيچك قدر اوڭا أهون گلير. بتون حيواناتى ايجاد ايتمك، بر سينك ايجادى قدر قدرتنه قولاى گلير بر ذاتدر. اويله بر ذاته قارشى، (مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ) دييوب قدرتنه قارشى تعجيز ايله ميدان اوقونماز.
صوڭره (فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ) تعبيريله: هر شيئڭ ديزگينى ألنده، هر شيئڭ آناختارى ياننده، گيجه و گوندوزى، قيش و يازى بر كتاب صحيفهلرى گبى قولايجه چويرر. دنيا و آخرتى، ايكى منزل گبى بونى قپار، اونى آچار بر قديرِ ذو الجلالدر.»
مادام بويلهدر، بتون دلائلڭ نتيجهسى اولارق (وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) يعنى: «قبردن سزى إحيا ايدوب، حشره گتيروب، حضورِ كبرياسنده حسابڭزى گورهجكدر.»
ايشته شو آيتلر، حشرڭ قبولنه ذهنى مهيّا ايتدى، قلبى ده حاضر ايتدى. چونكه نظائرينى دنيوى أفعال ايله ده گوستردى.
هم كاه اولويور كه، أفعالِ اُخرويهسنى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ دنيوى نظائرلرينى إحساس ايتسين، تا إستبعاد و إنكاره ميدان قالماسين.
مثلا: (اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ) إلخ... و (اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ) إلخ... و (اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ)
ايشته شو سورهلرده قيامت و حشردهكى إنقلاباتِ عظيمهيى و تصرّفاتِ ربوبيتى اويله بر طرزده ذكر ايدر كه؛ إنسان اونلرڭ نظيرهلرينى دنياده، مثلا گوزده، بهارده گورديگى ايچون، قلبه دهشت ويروب عقله صيغميان او إنقلاباتى قولايجه قبول ايدر. شو اوچ سورهنڭ مئالِ إجماليسنه إشارت دخى پك اوزون اولور. اونڭ ايچون بر تك كلمهيى نمونه اولارق گوسترهجگز.
مثلا: (اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ) كلمهسى إفاده ايدر كه: حشرده هركسڭ بتون أعمالى بر صحيفه ايچنده يازيلى اولارق نشر ايديلييور. شو مسئله، كندى كندينه چوق عجائب اولديغندن عقل اوڭا يول بولاماز. فقط سورهنڭ إشارت ايتديگى گبى حشرِ بهاريده باشقه نقطهلرڭ نظيرهسى اولديغى گبى، شو نشرِ صحف نظيرهسى پك ظاهردر.
چونكه هر ميوهدار آغاجڭ، يا چيچكلى بر اوتڭ ده عمللرى وار، فعللرى وار، وظيفهلرى وار، أسماءِ إلٰهيهيى نه شكلده گوسترهرك تسبيحات ايتمش ايسه عبوديتلرى وار. ايشته اونڭ بتون بو عمللرى تاريخِ حياتلريله برابر عموم چكردكلرنده، تخمجقلرنده يازيلوب باشقه بر بهارده، باشقه بر زمينده چيقار. گوسترديگى شكل و صورت لسانيله، غايت فصيح بر صورتده، آنالرينڭ و أصللرينڭ أعمالنى ذكر ايتديگى گبى؛ دال، بوداق، ياپراق، چيچك و ميوهلريله، صحيفۀِ أعمالنى نشر ايدر. ايشته گوزيمزڭ اوڭنده بو حكيمانه، حفيظانه، مدبّرانه، مربّيانه، لطيفانه شو ايشى ياپان اودر كه، دير: (اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ)
باشقه نقطهلرى بوڭا قياس أيله، قوّتڭ وارسه إستنباط ايت. سڭا يارديم ايچون بونى ده سويلهيهجگز. ايشته (اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ) شو كلام؛ «تكوير» لفظيله، يعنى صارمق و طوپلامق معناسيله، پارلاق بر تمثيله إشارت ايتديگى گبى، نظيرينى دخى ايما ايدر:
برنجى: أوت جنابِ حق طرفندن عدم و أثير و سما پردهلرينى آچوب، گونش گبى، دنيايى ايشيقلانديران پيرلانطهمثال بر لامبايى، خزينۀِ رحمتندن چيقاروب دنيايه گوستردى. دنيا قپاندقدن صوڭره، او پيرلانطهيى پردهلرينه صاروب قالديرهجق.
ايكنجى: ويا ضيا متاعنى نشر ايتمك و زمينڭ قفاسنه ضيايى، ظلمتله مناوبةً صارمقله موظّف بر مأمور اولديغنى و هر آقشام او مأموره متاعنى طوپلاتديروب گيزلتديگى گبى، كاه اولور بر بلوط پردهسيله آليش ويريشنى آز ياپار؛ كاه اولور آى اونڭ يوزينه قارشى پرده اولور، معاملهسنى بر درجه چكر، متاعنى و معاملات دفترلرينى طوپلاديغى گبى، ألبته او مأمور بر وقت او مأموريتدن إنفصال ايدهجكدر. حتّى هيچ بر سببِ عزل بولونمازسه، شيمديلك كوچك فقط بيومگه يوز طوتمش يوزندهكى ايكى لكه بيومكله، گونش يرڭ باشنه إذنِ إلٰهى ايله صارديغى ضيايى، أمرِ ربّانى ايله گرىيه آلوب، گونشڭ باشنه صاروب، «هايدى يرده ايشڭ قالمادى» دير. «جهنّمه گيت، سڭا عبادت ايدوب سنڭ گبى بر مأمورِ مسخّرى صداقتسزلكله تحقير ايدنلرى ياق.» دير. (اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ) فرماننى لكهلى سياه يوزيله يوزنده اوقور.
طوقوزنجى نكتۀِ بلاغت:
قرآنِ حكيم كاه اولور جزئى بعض مقصدلرى ذكر ايدر. صوڭره او جزئيات واسطهسيله كلّى مقاملره ذهنلرى سَوق ايتمك ايچون، او جزئى مقصدى، بر قاعدۀِ كلّيه حكمنده اولان أسماءِ حسنى ايله تقرير ايدهرك تثبيت ايدر، تحقيق ايدوب إثبات ايدر.
مثلا:
﴿قَدْ سَمِعَ اللّٰهُ قَوْلَ الَّتٖى تُجَادِلُكَ فٖى زَوْجِهَا وَتَشْتَكٖٓى اِلَى اللّٰهِ وَاللّٰهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ بَصٖيرٌ﴾
ايشته قرآن دير: «جنابِ حق، سميعِ مطلقدر، هر شيئى ايشيتير. حتّى أڭ جزئى بر ماجرا اولان و زوجندن تشكّى ايدن بر زوجهنڭ سڭا قارشى مجادلهسنى حق إسميله ايشيتير. هم رحمتڭ أڭ لطيف جلوهسنه مظهر و شفقتڭ أڭ فداكار بر حقيقتنه معدن اولان بر قادينڭ حقلى اولارق زوجندن دعواسنى و جنابِ حقّه شكواسنى امورِ عظيمه صورتنده رحيم إسميله أهمّيتله ايشيتير و حق إسميله جدّيتله باقار.»
ايشته بو جزئى مقصدى كلّيلشديرمك ايچون، مخلوقاتڭ أڭ جزئى بر حادثهسنى ايشيدن، گورن؛ كائناتڭ دائرۀِ إمكانيسندن خارج بر ذات، ألبته هر شيئى ايشيتير، هر شيئى گورور بر ذات اولمق لازم گلير. و كائناته ربّ اولان، كائنات ايچنده مظلوم كوچك مخلوقلرڭ دردلرينى گورمك، فريادلرينى ايشيتمك گركدر. دردلرينى گورمهين، فريادلرينى ايشيتمهين، «ربّ» اولاماز. اويله ايسه، (اِنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ بَصٖيرٌ) جملهسيله ايكى حقيقتِ عظيمهيى تثبيت ايدر.
هم مثلا:
﴿سُبْحَانَ الَّذٖٓى اَسْرٰى بِعَبْدِهٖ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ
اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذٖى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا
اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ الْبَصٖيرُ﴾
ايشته قرآن، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معراجنڭ مبدئى اولان، مسجدِ حرامدن مسجدِ أقصايه اولان سيراننى ذكر ايتدكدن صوڭره ﴿اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ الْبَصٖيرُ) دير. (اِنَّهُ) دهكى ضمير، يا جنابِ حقّهدر وياخود پيغمبرهدر.
پيغمبره گوره اولسه، شويله اولويور كه: «بو سياحتِ جزئيده، بر سيرِ عمومى، بر عروجِ كلّى وار كه؛ تا سِدْرة المنتهايه، تا قاب قوسَيْنه قدر، مراتبِ كلّيۀِ أسمائيهده گوزينه، قولاغنه تظاهر ايدن آياتِ ربّانيهيى و عجائبِ صنعتِ إلٰهيهيى ايشيتمش، گورمشدر» دير. او كوچك، جزئى سياحتى؛ كلّى و محشرِ عجائب بر سياحتڭ آناختارى حكمنده گوسترييور.
أگر ضمير، جنابِ حقّه راجع اولسه شويله اولويور كه: «بر عبدينى بر سياحتده حضورينه دعوت ايدوب بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايچون مسجدِ حرامدن مجمعِ أنبيا اولان مسجدِ أقصايه گوندروب أنبيالرله گوروشديروب بتون أنبيالرڭ اصولِ دينلرينه وارثِ مطلق اولديغنى گوستردكدن صوڭره، تا قاب قوسَيْنه قدر ملك و ملكوتنده گزديردى.» ايشته چندان او ذات بر عبددر، بر معراجِ جزئيده سياحت ايدر. فقط بو عبدده بتون كائناته تعلّق ايدن بر أمانت برابردر. هم شو كائناتڭ رنگنى دگيشديرهجك بر نور برابردر. هم سعادتِ أبديهنڭ قپوسنى آچاجق بر آناختار برابر اولديغى ايچون، جنابِ حق كندى ذاتنى بتون أشيايى ايشيتير و گورور صفتيله توصيف ايدر. تا او أمانت، او نور، او آناختارڭ جهانشمول حكمتلرينى گوسترسين.
هم مثلا:
﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلٰٓئِكَةِ رُسُلًا اُولٖٓى
اَجْنِحَةٍ مَثْنٰى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزٖيدُ فِى الْخَلْقِ مَا يَشَٓاءُ
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ﴾
ايشته شو سورهده، «سماوات و أرضڭ فاطرِ ذو الجلالى، سماوات و أرضى اويله بر طرزده تزيين ايدوب آثارِ كمالنى گوسترمكله حدسز سيرجيلرندن فاطرينه حدسز مدح و ثنالر ايتديرييور و اويله ده حدسز نعمتلرله سوسلنديرمش كه، سما و زمين بتون نعمتلرڭ و نعمتديدهلرڭ لسانلريله او فاطرِ رحماننه نهايتسز حمد و ستايش ايدرلر.» ديدكدن صوڭره، يرڭ شهرلرى و مملكتلرى ايچنده فاطرڭ ويرديگى جهازات و قنادلريله سير و سياحت ايدن إنسانلرله حيوانات و طيور گبى؛ سماوى سرايلر اولان ييلديزلر و علوى مملكتلرى اولان برجلرده گزمك و طيران ايتمك ايچون، او مملكتڭ سكنهلرى اولان مَلكلرينه قناد ويرن ذاتِ ذو الجلال، ألبته هر شيئه قدير اولمق لازم گلير. بر سينگه، بر ميوهدن بر ميوهيه؛ بر سرچهيه، بر آغاجدن بر آغاجه اوچمق قنادينى ويرن، زهرهدن مشترىيه، مشتريدن زحله اوچهجق قنادلرى او ويرييور. هم ملائكهلر، سكنۀِ زمين گبى جزئيته منحصر دگللر، بر مكانِ معيّن اونلرى قيد ايدهميور. بر وقتده درت ويا داها زياده ييلديزلرده بولونديغنه إشارت (مَثْنٰى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ) كلمهلريله تفصيل ويرر.
ايشته شو حادثۀِ جزئيه اولان «ملائكهلرى قنادلرله تجهيز ايتمك» تعبيريله، غايت كلّى و عمومى بر عظمتِ قدرتڭ دستگاهنه إشارت ايدهرك؛ (اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ) فذلكهسيله تحقيق ايدوب تثبيت ايدر.
اوننجى نكتۀِ بلاغت:
كاه اولويور آيت، إنسانڭ عصيانكارانه عمللرينى ذكر ايدر، شديد بر تهديد ايله زجر ايدر. صوڭره شدّتِ تهديد، يأسه و اميدسزلگه آتمامق ايچون، رحمتنه إشارت ايدن بر قسم أسما ايله خاتمه ويرر، تسلّى ايدر. مثلا:
﴿قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَابْتَغَوْا اِلٰى ذِى الْعَرْشِ سَبٖيلًا
۞ سُبْحَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبٖيرًا ۞ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ
السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ وَلٰكِنْ
لَا تَفْقَهُونَ تَسْبٖيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا﴾
ايشته شو آيت دير كه: دى: أگر ديديگڭز گبى ملكنده شريكى اولسه ايدى، ألبته عرشِ ربوبيتنه أل اوزاتوب مداخله أثرى گورونهجك بر درجهده بر إنتظامسزلق اولاجقدى. حالبوكه يدى طبقه سماواتدن طوت تا خردهبينى ذىحياتلره قدر، هر بر مخلوق كلّى اولسون جزئى اولسون، كوچك اولسون بيوك اولسون، مظهر اولديغى بتون إسملرڭ جلوه و نقشلرى ديللريله، او أسماءِ حسنىنڭ مسمّاءِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب، شريك و نظيردن تنزيه ايدييورلر.
أوت ناصلكه سما گونشلر، ييلديزلر دينلن نورأفشان كلماتيله، حكمت و إنتظاميله، اونى تقديس ايدييور، وحدتنه شهادت ايدييور و جوِّ هوا دخى، بلوطلرڭ سسيله، برق و رعد و قطرهلرڭ كلماتيله اونى تسبيح و تقديس و وحدانيتنه شهادت ايدر. اويله ده زمين، حيوانات و نباتات و موجودات دينلن حياتدار كلماتيله خالقِ ذو الجلالنى تسبيح و توحيد ايتمكله برابر، هر بر آغاجى، ياپراق و چيچك و ميوهلرڭ كلماتيله ينه تسبيح ايدوب برلگنه شهادت ايدر. اويله ده أڭ كوچك مخلوق، أڭ جزئى بر مصنوع، كوچكلگى و جزئيتيله برابر، طاشيديغى نقشلر و كيفيتلر إشارتيله پك چوق أسماءِ كلّيهيى گوسترمك ايله مسمّاءِ ذو الجلالى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدر.
ايشته بتون كائنات بردن، بر لسان ايله، متّفقًا خالقِ ذو الجلالنى تسبيح ايدوب وحدانيتنه شهادت ايدهرك كنديلرينه گوره موظّف اولدقلرى وظيفۀِ عبوديتى، كمالِ إطاعتله يرينه گتيردكلرى حالده، شو كائناتڭ خلاصهسى و نتيجهسى و نازدار بر خليفهسى و نازنين بر ميوهسى اولان إنسان، بتون بونلرڭ عكسنه، ضدّينه اولارق، ايتدكلرى كفر و شركڭ نه قدر چركين دوشوب نه درجه جزايه شايسته اولديغنى إفاده ايدوب بتون بتون يأسه دوشورمهمك ايچون، هم شونڭ گبى نهايتسز بر جنايته، حدسز چركين بر عصيانه قهّارِ ذو الجلال ناصل ميدان ويروب كائناتى باشلرينه خراب ايتمديگنڭ حكمتنى گوسترمك ايچون (اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا) دير. او خاتمه ايله حكمتِ إمهالى گوستروب، بر رجا قپوسى آچيق بيراقير.
ايشته شو اون إشاراتِ إعجازيهدن آڭلا كه، آيتلرڭ خاتمهلرندهكى فذلكهلرده، چوق رشحاتِ هدايتيله برابر چوق لمعاتِ إعجازيه واردر كه؛ بلغالرڭ أڭ بيوك داهيلرى، شو بديع اُسلوبلره قارشى كمالِ حيرت و إستحسانلرندن پارمغنى ايصيرمش، دوداغنى ديشلهمش، (مَا هٰذَا كَلَامُ بَشَرٍ) ديمش. (اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى) يه حقّ اليقين اولارق ايمان ايتمشلر. ديمك بعض آيتده، بتون مذكور إشاراتله برابر بحثمزه گيرمهين چوق مزاياىِ آخَرى ده تضمّن ايدر كه؛ او مزايانڭ إجماعنده اويله بر نقشِ إعجاز گورونور كه، كور دخى گورهبيلير.
ايكنجى شعلهنڭ اوچنجى نورىشودر كه: قرآن، باشقه كلاملرله قابلِ قياس اولاماز. چونكه كلامڭ طبقهلرى، علويت و قوّت و حسنِ جمال جهتندن درت منبعى وار. برى متكلّم، برى مخاطب، برى مقصد، برى مقامدر. أديبلرڭ، ياڭليش اولارق يالڭز مقام گوستردكلرى گبى دگلدر. اويله ايسه، سوزده «كيم سويلهمش؟ كيمه سويلهمش؟ نه ايچون سويلهمش؟ نه مقامده سويلهمش؟» ايسه باق. يالڭز سوزه باقوب طورمه. مادام كلام قوّتنى، حُسننى بو درت منبعدن آلير. قرآنڭ منبعنه دقّت ايديلسه، قرآنڭ درجۀِ بلاغتى، علويت و حسنى آڭلاشيلير.
أوت مادام كلام، متكلّمه باقييور. أگر او كلام أمر و نهى ايسه، متكلّمڭ درجهسنه گوره إراده و قدرتى ده تضمّن ايدر. او وقت سوز مقاومتسوز اولور؛ مادّى ألكتريق گبى تأثير ايدر، كلامڭ علويت و قوّتى او نسبتده تزايد ايدر.
مثلا: (يَٓا اَرْضُ ابْلَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖى) يعنى «يا أرض! وظيفهڭ بيتدى، صويڭى يوت. يا سما! حاجت قالمادى، ياغمورى كس.»
مثلا: (فَقَالَ لَهَا وَلِلْاَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا اَوْ كَرْهًا قَالَتَٓا اَتَيْنَا طَٓائِعٖينَ) يعنى «يا أرض! يا سما! ايستر ايستهمز گليڭز، حكمت و قدرتمه رام اولڭز. عدمدن چيقوب، وجودده مشهرگاهِ صنعتمه گليڭز.» ديدى. اونلر ده: «بز كمالِ إطاعتله گلييورز. بزه گوسترديگڭ هر وظيفهيى سنڭ قوّتڭله گورهجگز.»
ايشته قوّت و إرادهيى تضمّن ايدن حقيقى و نافذ شو أمرلرڭ قوّت و علويتنه باق. صوڭره إنسانلرڭ (اُسْكُنٖى يَا اَرْضُ وَانْشَقّٖى يَا سَمَاءُ وَقُومٖى اَيَّتُهَا الْقِيَامَةُ) گبى صورتِ أمرده جماداته هذيانوارى محاورهسى، هيچ او ايكى أمره قابلِ قياس اولابيلير مى؟ أوت تمنّيدن نشئت ايدن آرزولر و او آرزولردن نشئت ايدن فضوليانه أمرلر نرهده؟ حقيقتِ آمريتله متّصف بر آمرڭ ايش باشنده حقيقتِ أمرى نرهده؟ أوت أمرى نافذ بيوك بر آمرڭ مطيع و بيوك بر اوردوسنه «آرش» أمرى نرهده؟ و شويله بر أمر، عادى بر نفردن ايشيتيلسه؛ ايكى أمر صورةً بر ايكن، معنًا بر نفرله بر اوردو قوماندانى قدر فرقى وار.
مثلا: (اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ)
هم مثلا: (وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلٰٓئِكَةِ اسْجُدُوا لِاٰدَمَ)
شو ايكى آيتده ايكى أمرڭ قوّت و علويتنه باق، صوڭره بشرڭ أمرلر نوعندهكى كلامنه باق. عجبا ييلديز بوجگنڭ گونشه نسبتى گبى قالميورلر مى؟ أوت حقيقى بر مالكڭ ايش باشندهكى بر تصويرى و حقيقى بر صنعتكارڭ ايشلديگى وقت صنعتنه دائر ويرديگى بياناتى و حقيقى بر منعمڭ إحسان باشنده ايكن بيان ايتديگى إحساناتى، يعنى قَول ايله فعلى برلشديرمك، كندى فعلنى هم گوزه، هم قولاغه تصوير ايتمك ايچون شويله ديسه: «باقڭز! ايشته بونى ياپدم، بويله ياپييورم. ايشته بونى بونڭ ايچون ياپدم. بو بويله اولاجق، بونڭ ايچون ايشته بونى بويله ياپييورم.»
مثلا:
﴿اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ ۞ وَالْاَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَاَلْقَيْنَا فٖيهَا رَوَاسِىَ وَاَنْبَتْنَا فٖيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهٖيجٍ ۞ تَبْصِرَةً وَذِكْرٰى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنٖيبٍ ۞ وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا فَاَنْبَتْنَا بِهٖ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصٖيدِ ۞ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضٖيدٌ ۞ رِزْقًا لِلْعِبَادِ وَاَحْيَيْنَا بِهٖ بَلْدَةً مَيْتًا كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ﴾
قرآنڭ سماسنده شو سورهنڭ برجنده پارلايان ييلديزمثال جنّت ميوهلرى گبى شو تصويراتى، شو أفعاللرى ايچندهكى إنتظامِ بلاغتله چوق طبقه حشرڭ دلائلنى ذكر ايدوب نتيجهسى اولان حشرى (كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ) تعبيرى ايله إثبات ايدوب سورهنڭ باشنده حشرى إنكار ايدنلرى إلزام ايتمك نرهده؟ إنسانلرڭ فضوليانه اونلرله تماسى آز اولان أفعالدن بحثلرى نرهده؟ تقليد صورتنده چيچك رسملرى؛ حقيقى، حياتدار چيچكلره نسبتى درجهسنده اولاماز. شو (اَفَلَمْ يَنْظُرُوا) دن تا (كَذٰلِكَ الْخُرُوجُ) ه قدر گوزلجه مئالى سويلهمك چوق اوزون گيدر. يالڭز بر إشارت ايدوب گچهجگز. شويله كه:
سورهنڭ باشنده، كفّار حشرى إنكار ايتدكلرندن قرآن اونلرى حشرڭ قبولنه مجبور ايتمك ايچون شويلهجه بسطِ مقدّمات ايدر. دير:
«آيا، اوستڭزدهكى سمايه باقمييور ميسڭز كه؛ بز نه كيفيتده، نه قدر منتظم، محتشم بر صورتده بنا ايتمشز.
هم گورمييور ميسڭز كه؛ ناصل ييلديزلرله، آى و گونش ايله تزيين ايتمشز، هيچ بر قصور و نقصانيت بيراقمامشز.
هم گورمييور ميسڭز كه، زمينى سزه نه كيفيتده سرمشز، نه قدر حكمتله تفريش ايتمشز. او يرده طاغلرى تثبيت ايتمشز، دڭزڭ إستيلاسندن محافظه ايتمشز.
هم گورمييور ميسڭز، او يرده نه قدر گوزل، رنگارنك هر بر جنسدن چيفت خضرواتى، نباتاتى خلق ايتدك؛ يرڭ هر طرفنى او گوزللرله گوزللشديردك.
هم گورمييور ميسڭز، نه كيفيتده سما جانبندن بركتلى بر صويى گوندرييورز. او صو ايله باغ و بوستانلرى، حبوباتى، يوكسك لذيذ ميوهلى خرما گبى آغاجلرى خلق ايدوب عباديمه رزقى اونڭله گوندرييورم، يتيشديرييورم.
هم گورمييور ميسڭز؛ او صو ايله ئولمش مملكتى إحيا ايدييورم. بيڭلر دنيوى حشرلرى ايجاد ايدييورم. ناصل بو نباتاتى، قدرتمله بو ئولمش مملكتدن چيقارييورم؛ سزڭ حشردهكى خروجڭز ده بويلهدر. قيامتده أرض ئولوب، سز صاغ اولارق چيقهجقسڭز.» ايشته شو آيتڭ إثباتِ حشرده گوسترديگى جزالتِ بيانيه (كه، بيڭدن بريسنه آنجق إشارت ايدهبيلدك) نرهده؛ إنسانلرڭ بر دعوا ايچون سرد ايتدكلرى كلمات نرهده؟
شو رسالهنڭ باشندن شيمدىيه قدر تحقيق نامنه بىطرفانه محاكمه صورتنده، قرآنڭ إعجازينى معنّد بر خصمه قبول ايتديرمك ايچون قرآنڭ چوق حقوقنى گيزلى بيراقدق. او گونشى، موملر صيرهسنه گتيروب موازنه ايدييوردق. شيمدى تحقيق وظيفهسنى ايفا ايدوب، پارلاق بر صورتده إعجازينى إثبات ايتدى. شيمدى ايسه تحقيق نامنه دگل، حقيقت نامنه بر ايكى سوز ايله قرآنڭ موازنهيه گلمز حقيقى مقامنه إشارت ايدهجگز:
أوت سائر كلاملرڭ قرآنڭ آياتنه نسبتى، شيشهلردهكى گورونن ييلديزلرڭ كوچوجك عكسلريله ييلديزلرڭ عيننه نسبتى گبيدر. أوت هر برى برر حقيقتِ ثابتهيى تصوير ايدن، گوسترن قرآنڭ كلماتى نرهده؟ بشرڭ فكرى و طويغولرينڭ آيينهجكلرنده كلماتيله ترسيم ايتدكلرى معنالر نرهده؟
أوت أنوارِ هدايتى إلهام ايدن و شمس و قمرڭ خالقِ ذو الجلالنڭ كلامى اولان قرآنڭ ملائكهمثال ذىحيات كلماتى نرهده؟ بشرڭ هوساتنى اويانديرمق ايچون سحّار نفسلريله، مُزَوَّر اينجهلكلريله ايصيريجى كلماتى نرهده؟ أوت ايصيريجى حشرات و بوجكلرڭ، مبارك ملائكه و نورانى روحانيلره نسبتى نه ايسه؛ بشرڭ كلماتى، قرآنڭ كلماتنه نسبتى اودر. شو حقيقتلرى يگرمى بشنجى سوز ايله برابر گچن يگرمى درت عدد سوزلر إثبات ايتمشدر. شو دعوامز مجرّد دگل؛ برهانى گچمش نتيجهدر.
أوت هر برى جواهرِ هدايتڭ برر صدفى و حقائقِ ايمانيهنڭ برر منبعى و أساساتِ إسلاميهنڭ برر معدنى و طوغريدن طوغرىيه عرش الرحماندن گلن و كائناتڭ فوقنده و خارجنده إنسانه باقوب اينن و علم و قدرت و إرادهيى تضمّن ايدن و خطابِ أزلى اولان ألفاظِ قرآنيه نرهده؟ إنسانڭ هوائى، هواپرستانه، واهى، هوسپرورانه ألفاظى نرهده؟ أوت قرآن بر شجرۀِ طوبٰى حكمنه گچوب شو عالمِ إسلاميهيى بتون معنوياتيله، شعائر و كمالاتيله، دساتير و أحكاميله ياپراقلر صورتنده نشر ايدوب أصفيا و أولياسنى برر چيچك حكمنده او آغاجڭ آبِ حياتيله تازه، گوزل گوستروب بتون كمالات و حقائقِ كونيه و إلٰهيهيى ثمره ويروب ميوهلرندهكى چوق چكردكلرى عملى برر دستور، برر پروغرام حكمنه گچوب ينه ميوهدار آغاج حكمنده متسلسل حقائقى گوسترن قرآن نرهده؟ بشرڭ معلوممز اولان كلامى نرهده؟ (اَيْنَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا)
بيڭ اوچ يوز أللى سنهدر قراٰنِ حكيم، بتون حقائقنى كائنات چارشوسنده آچوب تشهير ايتديگى حالده؛ هركس، هر ملّت، هر مملكت اونڭ جواهرندن، حقائقندن آلمشدر و آلييورلر. حالبوكه نه او الفت، نه او مبذوليت، نه او مرورِ زمان، نه او بيوك تحوّلاتلر؛ اونڭ قيمتدار حقائقنه، اونڭ گوزل اُسلوبلرينه خلل ويرهمهمش، إختيارلاتمهمش، قوروتمهمش، قيمتدن دوشورمهمش، حُسننى سوندورمهمشدر. شو حالت تك باشيله بر إعجازدر.
شيمدى برى چيقسه، قرآنڭ گتيرديگى حقائقدن بر قسمنه كندى هوسنجه چوجقجه بر إنتظام ويرسه، قرآنڭ بعض آياتنه معارضه ايچون نسبت ايتسه، «قرآنه ياقين بر كلام سويلهدم» ديسه، اويله أحمقانه بر سوزدر كه؛ مثلا طاشلرى مختلف جواهردن بر سراىِ محتشمى ياپان و او طاشلرڭ وضعيتنده عموم سرايڭ نقوشِ عاليهسنه باقان ميزانلى نقشلر ايله تزيين ايدن بر اوستهنڭ صنعتيله؛ او نقوشِ عاليهدن فهمى قاصر، او سرايڭ بتون جواهر و زينتلرندن بىبهره بر عادى آدم، عادى خانهلرڭ بر اوستهسى، او سرايه گيروب او قيمتدار طاشلردهكى علوى نقشلرى بوزوب چوجقجه هوسنه گوره عادى بر خانهنڭ وضعيتنه گوره بر إنتظام، بر صورت ويرسه و چوجقلرڭ نظرينه خوش گورونهجك بعض بونجقلرى طاقسه، صوڭره «باقڭز! او سرايڭ اوستهسندن داها زياده مهارت و ثروتم وار و قيمتدار زينتلرم وار» ديسه؛ ديوانهجه بر هذيان ايدن بر ساختهكارڭ نسبتِ صنعتى گبيدر.