ايكنجى شعله
ايكنجى شعلهنڭ «اوچ نورى» وار
برنجى نورقرآنِ معجز البيانڭ هيئتِ مجموعهسنده رائق بر سلاست، فائق بر سلامت، متين بر تساند، محكم بر تناسب، جملهلرى و هيئتلرى مابيْننده قوى بر تعاون؛ و آيتلر و مقصدلرى مابيْننده علوى بر تجاوب اولديغنى علمِ بيان و فنِّ معانى و بيانىنڭ زمخشرى، سكّاكى، عبد القاهرِ جُرجانى گبى بيڭلرله داهى إماملرڭ شهادتيله ثابت اولديغى حالده؛ او تجاوب و تعاون و تساندى و سلاست و سلامتى قيرهجق، بوزاجق سكز طوقوز مهمّ أسباب بولونوركن، او أسباب بوزمغه دگل، بلكه سلاستنه، سلامتنه، تساندينه قوّت ويرمشدر. يالڭز، او أسباب بر درجه حكمنى إجرا ايدوب، باشلرينى پردۀِ نظام و سلاستدن چيقارمشلر. فقط ناصلكه يكنسق، دوز بر آغاجڭ گوودهسندن بر قسم چيقينتيلر، سيوريجكلر چيقار. لٰكن آغاجڭ تناسبنى بوزمق ايچون چيقمييورلر. بلكه، او آغاجڭ زينتلى تكمّلنه و جمالنه مدار اولان ميوهيى ويرمك ايچون چيقييورلر. عينًا بونڭ گبى، شو أسباب دخى، قرآنڭ سلاستِ نظمنه قيمتدار معنالرى إفاده ايچون سيورى باشلرينى چيقارييورلر.
ايشته او قرآنِ مبين، يگرمى سنهده حاجتلرڭ موقعلرى إعتباريله نجم نجم اولارق، متفرّق پارچه پارچه نزول ايتديگى حالده، اويله بر كمالِ تناسبى واردر كه، گويا بر دفعهده نازل اولمش گبى بر مناسبت گوسترييور.
هم او قرآن، يگرمى سنهده، هم مختلف، متباين أسبابِ نزوله گوره گلديگى حالده، تساندڭ كمالنى اويله گوسترييور؛ گويا بر سببِ واحدله نزول ايتمشدر.
هم او قرآن، متفاوت و مكرّر سؤاللرڭ جوابى اولارق گلديگى حالده، نهايت إمتزاج و إتّحادى گوسترييور. گويا بر سؤالِ واحدڭ جوابيدر.
هم قرآن متغاير، متعدّد حادثاتڭ أحكامنى بيان ايچون گلديگى حالده، اويله بر كمالِ إنتظامى گوسترييور كه، گويا بر حادثۀِ واحدڭ بيانيدر.
هم قرآن متخالف، متنوّع حالتده حدسز مخاطبلرڭ فهملرينه مناسب اُسلوبلرده تنزّلاتِ كلاميه ايله نازل اولديغى حالده، اويله بر حسنِ تماثل و گوزل بر سلاست گوسترييور كه، گويا حالت بردر، بر درجۀِ فهمدر؛ صو گبى آقار بر سلاست گوسترييور.
هم او قرآن متباعد، متعدّد مخاطبين أصنافنه متوجّهًا متكلّم اولديغى حالده، اويله بر سهولتِ بيانى، بر جزالتِ نظامى بر وضوحِ إفهامى وار كه؛ گويا مخاطبى بر صنفدر. حتّى هر بر صنف ظن ايدر كه، بِالأصاله مخاطب يالڭز كنديسيدر.
هم قرآن، متفاوت متدرّج إرشادى بعض غايهلره ايصال و هدايت ايتمك ايچون نازل اولديغى حالده، اويله بر كمالِ إستقامت، اويله بر دقّتِ موازنت، اويله بر حسنِ إنتظام واردر كه؛ گويا مقصد بردر.
ايشته بو أسبابلر، مشوّشيتڭ أسبابى ايكن، قرآنڭ إعجازِ بياننده، سلاست و تناسبنده إستخدام ايديلمشلردر. أوت قلبى سقمسز، عقلى مستقيم، وجدانى مرضسز، ذوقى سليم هر آدم قرآنڭ بياننده گوزل بر سلاست، رعنا بر تناسب، خوش بر آهنك، يكتا بر فصاحت گورور. هم بصيرهسنده سليم بر گوزى اولان گورور كه، قرآنده اويله بر گوز واردر كه، او گوز بتون كائناتى ظاهر و باطنى ايله واضح، گوز اوڭنده بر صحيفه گبى گورور، ايستديگى گبى چويرر، ايستديگى بر طرزده او صحيفهنڭ معنالرينى سويلر.
شو برنجى نورڭ حقيقتنى مثاللر ايله توضيح ايتسهك، بر قاچ مجلَّد لازم. اويله ايسه، سائر رسالۀِ عربيهمده و «إشارات الإعجاز»ده و شو يگرمى بش عدد سوزلرده شو حقيقتڭ إثباتنه دائر اولان ايضاحاتله إكتفا ايدوب مثال اولارق مجموعِ قرآنى بردن گوسترييورم.
ايكنجى نورىقرآنِ حكيمڭ آيتلرينڭ خاتمهلرنده گوسترديگى فذلكهلر و أسماءِ حسنى جهتندهكى اُسلوبِ بديعيسنده اولان مزيتِ إعجازيهيه دائردر.
إخطار: شو ايكنجى نورده چوق آيتلر گلهجكدر. او آيتلر، يالڭز ايكنجى نورڭ مثاللرى دگل، بلكه گچمش مسائل و شعاعلرڭ مثاللرى دخى اولورلر. بونلرى حقّيله ايضاح ايتمك چوق اوزون گلير. شيمديلك إختصار و إجماله مجبورم. اونڭ ايچون غايت مختصر بر طرزده شو سرِّ عظيمِ إعجازڭ مثاللرندن اولان آيتلره برر إشارت ايدوب تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايتدك.
ايشته قرآنِ معجز البيان، آيتلرڭ خاتمهلرنده غالبًا بعض فذلكهلرى ذكر ايدر كه؛ او فذلكهلر، يا أسماءِ حسنىيى ويا معنالرينى تضمّن ايدييور وياخود عقلى تفكّره سَوق ايتمك ايچون عقله حواله ايدر وياخود مقاصدِ قرآنيهدن بر قاعدۀِ كلّيهيى تضمّن ايدر كه، آيتڭ تأكيد و تأييدى ايچون فذلكهلر ياپار.
ايشته او فذلكهلرده قرآنڭ حكمتِ علويهسندن بعض إشارات و هدايتِ إلٰهيهنڭ آبِ حياتندن بعض رشاشات، إعجازِ قرآنڭ برقلرندن بعض شرارات واردر. شيمدى پك چوق او إشاراتدن يالڭز اون دانهسنى إجمالًا ذكر ايدرز. هم پك چوق مثاللرندن برر مثال و هر بر مثالڭ پك چوق حقائقندن يالڭز هر برنده بر حقيقتڭ مئالِ إجماليسنه إشارت ايدرز. بو اون إشارتڭ أكثريسى، أكثر آيتلرده مجتمعًا برابر بولونوب حقيقى بر نقشِ إعجازى تشكيل ايدرلر. هم مثال اولارق گتيرديگمز آيتلرڭ أكثريسى، أكثر إشاراته مثالدر. بز يالڭز هر آيتدن بر إشارت گوسترهجگز. مثال گتيرهجگمز آيتلردن أسكى سوزلرده بحثى گچنلرڭ يالڭز مئالنه بر خفيف إشارت ايدرز.
برنجى مزيتِ جزالت:
قرآنِ حكيم، إعجازكار بياناتيله صانعِ ذو الجلالڭ أفعال و أثرلرينى نظره قارشى سرهر، بسط ايدر. صوڭره او آثار و أفعالنده أسماءِ إلٰهيهيى إستخراج ايدر؛ ويا حشر و توحيد گبى بر مقاصدِ أصليۀِ قرآنيهيى إثبات ايدييور.
برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
﴿هُوَ الَّذٖى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى الْاَرْضِ جَمٖيعًا ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلٖيمٌ﴾
ايكنجى شقّڭ مثاللرندن مثلا:
﴿اَلَمْ نَجْعَلِ الْاَرْضَ مِهَادًا ۞ وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا ۞ وَخَلَقْنَاكُمْ اَزْوَاجًا …اِلٰى اٰخِر﴾
(اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كَانَ مٖيقَاتًا)ه قدر...
برنجى آيتده آثارى بسط ايدوب بر نتيجهنڭ، بر مهمّ مقصودڭ مقدّماتى گبى؛ علم و قدرته، غايات و نظاماتيله شهادت ايدن أڭ عظيم أثرلرى سرد ايدر. عليم إسمنى إستخراج ايدر. ايكنجى آيتده، برنجى شعلهنڭ برنجى شعاعنڭ اوچنجى نقطهسنده بر درجه ايضاح اولونديغى گبى؛ جنابِ حقّڭ بيوك أفعالنى، عظيم آثارينى ذكر ايدهرك نتيجهسنده يومِ فصل اولان حشرى، نتيجه اولارق ذكر ايدييور.
ايكنجى نكتۀِ بلاغت:
قرآن، بشرڭ نظرينه صنعتِ إلٰهيهنڭ منسوجاتنى آچار، گوسترر. صوڭره فذلكهده او منسوجاتى، أسماء ايچنده طىّ ايدر وياخود عقله حواله ايدر.
برنجينڭ مثاللرندن مثلا:
﴿قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْاَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُلْ اَفَلَا تَتَّقُونَ ۞ فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ﴾
ايشته باشده دير: «سما و زمينى، رزقڭزه ايكى خزينه گبى مهيّا ايدوب اورادن ياغمورى، بورادن حبوباتى چيقاران كيمدر؟ اللّٰهدن باشقه قوجه سما و زمينى ايكى مطيع خزينهدار حكمنه كيمسه گتيرهبيلير مى؟ اويله ايسه، شكر اوڭا منحصردر.»
ايكنجى فقرهده دير كه: «سزڭ أعضالريڭز ايچنده أڭ قيمتدار گوز و قولاقلريڭزڭ مالكى كيمدر؟ هانگى تزگاه و دكّاندن آلديڭز؟ بو لطيف قيمتدار گوز و قولاغى ويرهجك آنجق ربّڭزدر. سزى ايجاد ايدوب تربيه ايدن اودر كه، بونلرى سزه ويرمشدر. اويله ايسه يالڭز ربّ اودر، معبود ده او اولابيلير.»
اوچنجى فقرهده دير: «ئولمش يرى إحيا ايدوب يوز بيڭلر ئولمش طائفهلرى إحيا ايدن كيمدر؟ حقدن باشقه و بتون كائناتڭ خالقندن باشقه شو ايشى كيم ياپابيلير؟ ألبته او ياپار. او إحيا ايدر. مادام حقدر، حقوقى ضايع ايتميهجكدر. سزى بر محكمۀِ كبرايه گوندرهجكدر. يرى إحيا ايتديگى گبى، سزى ده إحيا ايدهجكدر.»
دردنجى فقرهده دير: «بو عظيم كائناتى بر سراى گبى، بر شهر گبى كمالِ إنتظامله إداره ايدوب تدبيرينى گورن، اللّٰهدن باشقه كيم اولابيلير؟ مادام اللّٰهدن باشقه اولاماز؛ قوجه كائناتى بتون أجراميله غايت قولاى إداره ايدن قدرت او درجه قصورسز، نهايتسزدر كه، هيچ بر شريك و إشتراكه و معاونت و يارديمه إحتياجى اولاماز. قوجه كائناتى إداره ايدن، كوچك مخلوقاتى باشقه أللره بيراقماز. ديمك، ايستر ايستهمز «اللّٰه» دييهجكسڭز.»
ايشته، برنجى و دردنجى فقره «اللّٰه» دير، ايكنجى فقره «ربّ» دير، اوچنجى فقره «الحقّ» دير. (فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ) نه قدر معجزانه دوشديگنى آڭلا. ايشته جنابِ حقّڭ عظيم تصرّفاتنى، قدرتنڭ مهمّ منسوجاتنى ذكر ايدر. صوڭره ده او عظيم آثارڭ، منسوجاتڭ دستگاهى (فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ) دير. يعنى «حقّ» «ربّ» «اللّٰه» إسملرينى ذكر ايتمكله او تصرّفاتِ عظيمهنڭ منبعنى گوسترر.
ايكنجينڭ مثاللرندن:
﴿اِنَّ فٖى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتٖى تَجْرٖى فِى الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ مَٓاءٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فٖيهَا مِنْ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَصْرٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَٓاءِ وَالْاَرْضِ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾
ايشته جنابِ حقّڭ كمالِ قدرتنى و عظمتِ ربوبيتنى گوسترن و وحدانيتنه شهادت ايدن سماوات و أرضڭ خلقتندهكى تجلّئِ سلطنتِ الوهيت؛ و گيجه گوندوزڭ إختلافندهكى تجلّئِ ربوبيت؛ و حياتِ إجتماعيۀِ إنسانه أڭ بيوك بر واسطه اولان گمىيى دڭزده تسخير ايله تجلّئِ رحمت؛ و سمادن آبِ حياتى ئولمش زمينه گوندروب زمينى يوز بيڭ طائفهلريله إحيا ايدوب بر محشرِ عجائب صورتنه گتيرمكدهكى تجلّئِ عظمتِ قدرت؛ و زمينده حدسز مختلف حيواناتى بسيط بر طوپراقدن خلق ايتمكدهكى تجلّئِ رحمت و قدرت؛ و روزگارلرى، نباتات و حيواناتڭ تنفّس و تلقيحلرينه خدمت گبى وظائفِ عظيمه ايله توظيف ايدوب تدبير و تنفّسه صالح وضعيته گتيرمك ايچون تحريك و إدارهسندهكى تجلّئِ رحمت و حكمت؛ و زمين و آسمان اورتهسنده واسطۀِ رحمت اولان بلوطلرى بر محشرِ عجائب گبى معلّقده طوپلايوب طاغيتمق، بر اوردو گبى إستراحت ايتديروب وظيفه باشنه دعوت ايتمك گبى تسخيرندهكى تجلّئِ ربوبيت گبى منسوجاتِ صنعتى تعداد ايتدكدن صوڭره عقلى، اونلرڭ حقائقنه و تفصيلنه سَوق ايدوب تفكّر ايتديرمك ايچون (لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) دير. اونڭله عقولى ايقاظ ايچون عقله حواله ايدر.
اوچنجى مزيتِ جزالت:
بعضًا قرآن، جنابِ حقّڭ فعللرينى تفصيل ايدييور. صوڭره بر فذلكه ايله إجمال ايدر. تفصيليله قناعت ويرر، إجمال ايله حفظ ايتديرر، باغلار.
مثلا:
﴿وَكَذٰلِكَ يَجْتَبٖيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَاْوٖيلِ الْاَحَادٖيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلٰٓى اٰلِ يَعْقُوبَ كَمَٓا اَتَمَّهَا عَلٰٓى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبْرَاهٖيمَ وَاِسْحٰقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلٖيمٌ حَكٖيمٌ﴾
ايشته حضرتِ يوسف و أجدادينه ايديلن نعمتلرى شو آيتله إشارت ايدر. دير كه: سزى بتون إنسانلر ايچنده مقامِ نبوّتله سرفراز، بتون سلسلۀِ أنبيايى، سلسلهڭزه ربط ايدوب، سلسلهڭزى نوعِ بشر ايچنده بتون سلسلهنڭ سردارى؛ خانَدانڭزى علومِ إلٰهيه و حكمتِ ربّانيهيه بر حجرۀِ تعليم و هدايت صورتنده گتيروب او علم و حكمتله دنيانڭ سعادتكارانه سلطنتنى، آخرتڭ سعادتِ أبديهسيله سزده برلشديرمك، سنى علم و حكمتله مصره هم عزيز بر رئيس، هم عالى بر نبى، هم حكيم بر مرشد ايتمك اولان نعمتِ إلٰهيهيى ذكر و تعداد ايدوب؛ علم و حكمت ايله اونى، آباء و أجدادينى ممتاز ايتديگنى ذكر ايدييور. صوڭره «سنڭ ربّڭ عليم و حكيمدر» دير. «اونڭ ربوبيتى و حكمتى إقتضا ايدر كه، سنى و آباء و أجداديڭى عليم حكيم إسمنه مظهر ايتسين.» ايشته او مفصّل نعمتلرى، شو فذلكه ايله إجمال ايدر.
هم مثلا:
﴿قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَٓاءُ﴾
ايشته شو آيت جنابِ حقّڭ، نوعِ بشرڭ حياتِ إجتماعيهسندهكى تصرّفاتنى شويله گوسترييور كه؛ عزّت و ذلّت، فقر و ثروت طوغريدن طوغرىيه جنابِ حقّڭ مشيئتنه و إرادهسنه باغليدر. ديمك كثرتِ طبقاتڭ أڭ طاغنيق تصرّفاتنه قدر، مشيئت و تقديرِ إلٰهيه ايلهدر. تصادف قاريشهماز. شو حكمى ويردكدن صوڭره إنسانيت حياتنده أڭ مهمّ ايش، اونڭ رزقيدر. شو آيت، بشرڭ رزقنى طوغريدن طوغرىيه رزّاقِ حقيقينڭ خزينۀِ رحمتندن گوندرديگنى بر ايكى مقدّمه ايله إثبات ايدر. شويله كه: دير: «رزقڭز، يرڭ حياتنه باغليدر. يرڭ ديريلمسى ايسه، بهاره باقار. بهار ايسه، شمس و قمرى تسخير ايدن، گيجه و گوندوزى چويرن ذاتڭ ألندهدر. اويله ايسه بر ألمايى، بر آدمه حقيقى رزق اولارق ويرمك؛ بتون ير يوزينى بتون ميوهلرله طولديران او ذات ويرهبيلير. و او، اوڭا حقيقى رزّاق اولور.» صوڭره ده: (وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَٓاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ) دير. بو جملهده او تفصيلاتلى فعللرى إجمال و إثبات ايدر. يعنى «سزه حسابسز رزق ويرن اودر كه، بو فعللرى ياپار.»
دردنجى نكتۀِ بلاغت:
قرآن كاه اولور، مخلوقاتِ إلٰهيهيى بر ترتيبله ذكر ايدر؛ صوڭره او مخلوقات ايچنده بر نظام، بر ميزان اولديغنى و اونڭ ثمرهلرى اولديغنى گوسترمكله گويا بر شفّافيت، بر پارلاقلق ويرييور كه؛ صوڭره او آيينهمثال ترتيبندن جلوهسى بولونان أسماءِ إلٰهيهيى گوسترييور. گويا او مخلوقاتِ مذكوره، ألفاظدر. شو أسماء اونڭ معنالرى، ياخود او ميوهلرڭ چكردكلرى، ياخود خلاصهلريدرلر.
مثلا:
﴿وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طٖينٍ ۞ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فٖى قَرَارٍ مَكٖينٍ ۞ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَاْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ﴾
ايشته قرآن، خلقتِ إنسانڭ او عجيب، غريب، بديع، منتظم، موزون أطوارينى اويله آيينهمثال بر طرزده ذكر ايدوب ترتيب ايدييور كه؛ (فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ) ايچنده كندى كندينه گورونويور و كندينى ديديرتديرييور. حتّى وحيڭ بر كاتبى شو آيتى يازاركن، داها شو كلمه گلمزدن أوّل شو كلمهيى سويلهمشدر. «عجبا بڭا ده مى وحى گلمش» ظنّنده بولونمش. حالبوكه أوّلكى كلامڭ كمالِ نظام و شفّافيتيدر و إنسجاميدر كه، او كلام گلمهدن كندينى گوسترمشدر.
هم مثلا:
﴿اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثٖيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهٖ اَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْاَمْرُ تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمٖينَ﴾
ايشته قرآن شو آيتده عظمتِ قدرتِ إلٰهيه و سلطنتِ ربوبيتى اويله بر طرزده گوسترييور كه: گونش، آى، ييلديزلر أمربر نفرلرى گبى أمرينه مهيّا؛ گيجه و گوندوزى، بياض و سياه ايكى خط گبى ويا ايكى شريد گبى بربرى آرقهسنده دونديروب آياتِ ربوبيتنى كائنات صحيفهلرنده يازان و عرشِ ربوبيتنده طوران بر قديرِ ذو الجلالى گوسترديگندن، هر روح ايشيتسه (بَارَكَ اللّٰهُ ، مَاشَاءَ اللّٰهُ ، فَتَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمٖينَ) ديمگه خواهشگر اولور. ديمك (تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمٖينَ) سابقڭ خلاصهسى، چكردگى، ميوهسى و آبِ حياتى حكمنه گچر.
بشنجى مزيتِ جزالت:
قرآن بعضًا تغيّره معروض و مختلف كيفياته مدار مادّى جزئياتى ذكر ايدر. اونلرى حقائقِ ثابته صورتنه چويرمك ايچون؛ ثابت، نورانى، كلّى أسماء ايله إجمال ايدر، باغلار. وياخود تفكّره و عبرته تشويق ايدر بر فذلكه ايله خاتمه ويرر.
برنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
﴿وَعَلَّمَ اٰدَمَ الْاَسْمَٓاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَنْبِئُونٖى بِاَسْمَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقٖينَ ۞ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
ايشته شو آيت أوّلا: «حضرتِ آدمڭ خلافت مسئلهسنده، ملائكهلره رجحانيتنه مدار اونڭ علمى اولديغى» اولان بر حادثۀِ جزئيهيى ذكر ايدر. صوڭره او حادثهده ملائكهلرڭ حضرتِ آدمه قارشى علم نقطهسنده حادثۀِ مغلوبيتلرينى ذكر ايدر. صوڭره بو ايكى حادثهيى ايكى إسمِ كلّى ايله إجمال ايدييور. يعنى، (اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ) يعنى «عليم و حكيم سن اولديغڭ ايچون آدمى تعليم ايتدڭ، بزه غالب اولدى. حكيم اولديغڭ ايچون، بزه إستعداديمزه گوره ويرييورسڭ. اونڭ إستعدادينه گوره رجحانيت ويرييورسڭ.»
ايكنجى معنانڭ مثاللرندن مثلا:
﴿وَاِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقٖيكُمْ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ … اِلٰى اٰخِر﴾
﴿فٖيهِ شِفَٓاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ﴾
ايشته شو آيتلر، جنابِ حقّڭ قويون، كچى، اينك، دوه گبى مخلوقلرينى إنسانلره خالص، صافى، لذيذ بر سوت چشمهسى؛ اوزوم و خرما گبى مصنوعلرى ده إنسانلره لطيف، لذيذ، طاتلى برر نعمت طبلهلرى و قزغانلرى؛ و آرى گبى كوچك معجزاتِ قدرتنى شفالى و طاتلى گوزل بر شربتجى ياپديغنى آيت شويلهجه گوستردكدن صوڭره تفكّره، عبرته، باشقه شيلرى ده قياس ايتمگه تشويق ايچون (اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) دير، خاتمه ويرر.
آلتنجى نكتۀِ بلاغت:
كاه اولويور كه آيت، گنيش بر كثرته أحكامِ ربوبيتى سرهر، صوڭره برلك جهتى حكمنده بر رابطۀِ وحدت ايله برلشديرر وياخود بر قاعدۀِ كلّيه ايچنده يرلشديرر.
مثلا:
﴿وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظٖيمُ﴾
ايشته آيت الكرسيده اون جمله ايله اون طبقۀِ توحيدى آيرى آيرى رنكلرده إثبات ايتمكله برابر (مَنْ ذَا الَّذٖى يَشْفَعُ عِنْدَهُٓ اِلَّا بِاِذْنِهٖ) جملهسيله غايت كسكين بر شدّتله شركى و غيرڭ مداخلهسنى كسر، آتار. هم شو آيت إسمِ أعظمڭ مظهرى اولديغندن، حقائقِ إلٰهيهيه عائد معنالرى أعظمى درجهدهدر كه، أعظميت درجهسنده بر تصرّفِ ربوبيتى گوسترييور. هم عموم سماوات و أرضه بردن متوجّه تدبيرِ الوهيتى أڭ أعظمى بر درجهده عمومه شامل بر حفيظيتى ذكر ايتدكدن صوڭره؛ بر رابطۀِ وحدت و برلك جهتى، او أعظمى تجلّياتلرينڭ منبعلرينى (وَهُوَ الْعَلِىُّ الْعَظٖيمُ) ايله خلاصه ايدر.
هم مثلا:
﴿اَللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخْرَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِىَ فِى الْبَحْرِ بِاَمْرِهٖ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْاَنْهَارَ ۞ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَٓائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ ۞ وَاٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا﴾
ايشته شو آيتلر، أوّلا جنابِ حقّڭ إنسانه قارشى شو قوجه كائناتى ناصل بر سراى حكمنده خلق ايدوب سمادن زمينه آبِ حياتى گوندروب، إنسانلره رزقى يتيشديرمك ايچون زمينى و سمايى ايكى خدمتكار ايتديگى گبى، زمينڭ سائر أقطارنده بولونان هر بر نوع ميوهلرندن، هر بر آدمه إستفاده إمكانى ويرمك، هم إنسانلره ثمرۀِ سعيلرينى مبادله ايدوب هر نوع مدارِ معيشتنى تأمين ايتمك ايچون گمىيى إنسانه مسخّر ايتمشدر. يعنى دڭزه، روزگاره، آغاجه اويله بر وضعيت ويرمش كه؛ روزگار بر قامچى، گمى بر آت، دڭز اونڭ آياغى آلتنده بر چول گبى طورور. إنسانلرى گمى واسطهسيله بتون زمينه مناسبتدار ايتمكله برابر ايرماقلرى، بيوك نهرلرى، إنسانڭ فطرى برر وسائطِ نقليهسى حكمنده تسخير؛ هم گونش ايله آيى سير ايتديروب موسملرى و موسملرده دگيشن منعمِ حقيقينڭ رنك رنك نعمتلرينى إنسانلره تقديم ايتمك ايچون ايكى مسخّر خدمتكار و او بيوك طولابى چويرمك ايچون ايكى دومنجى حكمنده خلق ايتمش. هم گيجه و گوندوزى إنسانه مسخّر يعنى خوابِ راحتنه گيجهيى اورتو، گوندوزى معيشتلرينه تجارتگاه حكمنده تسخير ايتمشدر.
ايشته بو نعمِ إلٰهيهيى تعداد ايتدكدن صوڭره، إنسانه ويريلن نعمتلرڭ نه قدر گنيش بر دائرهسى اولديغنى گوستروب، او دائرهده نه درجه حدسز نعمتلر طولو اولديغنى شو
﴿وَاٰتٰيكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا﴾
فذلكه ايله گوسترر. يعنى: إستعداد و إحتياجِ فطرى لسانيله إنسان نه ايستهمشسه، بتون ويريلمش. إنسانه اولان نعمتِ إلٰهيه، تعداد ايله بيتمز، توكنمز. أوت إنسانڭ مادام بر سفرۀِ نعمتى سماوات و أرض ايسه و او سفرهدهكى نعمتلردن بر قسمى شمس، قمر، گيجه، گوندوز گبى شيلر ايسه، ألبته إنسانه متوجّه اولان نعمتلر حدّ و حسابه گلمز.
يدنجى سرِّ بلاغت:
كاه اولويور كه آيت؛ ظاهرى سببى، ايجادڭ قابليتندن عزل ايتمك و اوزاق گوسترمك ايچون مسبَّبڭ غايهلرينى، ثمرهلرينى گوسترييور. تا آڭلاشيلسين كه؛ سبب، يالڭز ظاهرى بر پردهدر. چونكه غايت حكيمانه غايهلرى و مهمّ ثمرهلرى إراده ايتمك، غايت عليم، حكيم برينڭ ايشى اولمق لازمدر. سببى ايسه شعورسز، جامددر.
هم ثمره و غايتنى ذكر ايتمكله آيت گوسترييور كه؛ سببلر چندان نظرِ ظاهريده و وجودده مسبّبات ايله متّصل و بتيشيك گورونور. فقط حقيقتده مابيْنلرنده اوزاق بر مسافه وار. سببدن مسبَّبڭ ايجادينه قدر او درجه اوزاقلق وار كه؛ أڭ بيوك بر سببڭ ألى، أڭ أدنا بر مسبَّبڭ ايجادينه يتيشهمز.
ايشته سبب و مسبَّب اورتهسندهكى اوزون مسافهده، أسماءِ إلٰهيه برر ييلديز گبى طلوع ايدر. مطلعلرى، او مسافۀِ معنويهدر. ناصلكه ظاهر نظرده طاغلرڭ دائرۀِ اُفقنده سمانڭ أتكلرى متّصل و مقارن گورونور. حالبوكه دائرۀِ اُفقِ جباليدن سمانڭ أتگنه قدر، عموم ييلديزلرڭ مطلعلرى و باشقه شيلرڭ مسكنلرى اولان بر مسافۀِ عظيمه بولونديغى گبى؛ أسباب ايله مسبّبات مابيْننده اويله بر مسافۀِ معنويه وار كه، ايمانڭ دوربينيله، قرآنڭ نوريله گورونور.
مثلا:
﴿فَلْيَنْظُرِ الْاِنْسَانُ اِلٰى طَعَامِهٖ ۞ اَنَّا صَبَبْنَا الْمَٓاءَ صَبًّا ۞ ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا ۞ فَاَنْبَتْنَا فٖيهَا حَبًّا ۞ وَعِنَبًا وَقَضْبًا ۞ وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا ۞ وَحَدَٓائِقَ غُلْبًا ۞ وَفَاكِهَةً وَاَبًّا ۞ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِاَنْعَامِكُمْ﴾
ايشته شو آيتِ كريمه، معجزاتِ قدرتِ إلٰهيهيى بر ترتيبِ حكمتله ذكر ايدهرك أسبابى مسبّباته ربط ايدوب أڭ آخرده (مَتَاعًا لَكُمْ) لفظيله بر غايهيى گوسترر كه؛ او غايه، بتون او متسلسل أسباب و مسبّبات ايچنده او غايهيى گورن و تعقيب ايدن گيزلى بر متصرّف بولونديغنى و او أسباب، اونڭ پردهسى اولديغنى إثبات ايدر.
أوت (مَتَاعًا لَكُمْ وَلِاَنْعَامِكُمْ) تعبيريله بتون أسبابى، ايجاد قابليتندن عزل ايدر. معنًا دير: «سزه و حيواناتڭزه رزقى يتيشديرمك ايچون صو سمادن گلييور. او صوده، سزه و حيواناتڭزه آجييوب شفقت ايدوب رزق يتيشديرمك قابليتى اولماديغندن؛ صو گلمييور، گوندريلييور ديمكدر.
هم طوپراق، نباتاتيله آچيلوب، رزقڭز اورادن گلييور. حسسز، شعورسز طوپراق، سزڭ رزقڭزى دوشونوب شفقت ايتمك قابليتندن پك اوزاق اولديغندن، طوپراق كندى كندينه آچيلمهيور، بريسى او قپويى آچييور، نعمتلرى أللريڭزه ويرييور.
هم اوتلر، آغاجلر سزڭ رزقڭزى دوشونوب مرحمةً سزه ميوهلرى، حبوباتى يتيشديرمكدن پك چوق اوزاق اولديغندن، آيت گوسترييور كه، اونلر بر حكيمِ رحيمڭ پرده آرقهسندن اوزاتديغى ايپلر و شريدلردر كه، نعمتلرينى اونلره طاقمش، ذىحياتلره اوزاتيور.
ايشته شو بياناتدن رحيم، رزّاق، منعم، كريم گبى چوق أسمانڭ مطلعلرى گورونويور.
هم مثلا:
﴿اَلَمْ تَرَ اَنَّ اللّٰهَ يُزْجٖى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهٖ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِنْ جِبَالٍ فٖيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصٖيبُ بِهٖ مَنْ يَشَٓاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَٓاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهٖ يَذْهَبُ بِالْاَبْصَارِ ۞ يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّيْلَ وَالنَّهَارَ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَعِبْرَةً لِاُولِى الْاَبْصَارِ ۞ وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَٓابَّةٍ مِنْ مَٓاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشٖى عَلٰى بَطْنِهٖ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشٖى عَلٰى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشٖى عَلٰٓى اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللّٰهُ مَا يَشَٓاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ﴾
ايشته شو آيت، معجزاتِ ربوبيتڭ أڭ مهملرندن و خزينۀِ رحمتڭ أڭ عجيب پردهسى اولان بلوطلرڭ تشكيلاتنده ياغمور ياغديرمقدهكى تصرّفاتِ عجيبهيى بيان ايدركن گويا بلوطڭ أجزالرى جوِّ هواده طاغيلوب صاقلانديغى وقت، إستراحته گيدن نفرات مِثللو بر بورو سسيله طوپلانديغى گبى أمرِ إلٰهى ايله طوپلانير، بلوط تشكيل ايدر. صوڭره كوچك كوچك طائفهلر بر اوردو تشكيل ايدر گبى، او پارچه پارچه بلوطلرى تأليف ايدوب، (قيامتده سيّار طاغلر جسامت و شكلنده و رطوبت و بياضلق جهتنده قار و طولو كيفيتنده اولان) او سحاب پارچهلرندن آبِ حياتى بتون ذىحياته گوندرييور. فقط او گوندرمكده بر إراده، بر قصد گورونويور. حاجاته گوره گلييور؛ ديمك گوندريلييور. جوّ برّاق، صافى، هيچ بر شى يوقكن بر محشرِ عجائب گبى طاغوارى پارچهلر كندى كندينه طوپلانميور؛ بلكه ذىحياتى طانييان بريسيدر كه، گوندرييور.
ايشته شو مسافۀِ معنويهده قدير، عليم، متصرّف، مدبّر، مربّى، مغيث، محيى گبى أسمالرڭ مطلعلرى گورونويور.