اوچنجى شعله
اوچ ضياسى وار.
برنجى ضياقرآنِ معجز البيانڭ بيوك بر وجهِ إعجازى اون اوچنجى سوزده بيان ايديلمشدر. قارداشلرى اولان سائر وجوهِ إعجاز صيرهسنه گيرمك ايچون بو مقامه آلينمشدر. ايشته قرآنڭ هر بر آيتى، برر نجمِ ثاقب گبى إعجاز و هدايت نورينى نشر ايله كفر و غفلت ظلماتنى طاغيتديغنى گورمك و ذوق ايتمك ايسترسهڭ؛ كنديڭى قرآنڭ نزولندن أوّل اولان او عصرِ جاهليتده و او صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردۀِ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده بردن قرآنڭ لسانِ علويسندن
﴿سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ ۞
يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى الْاَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزٖيزِ الْحَكٖيمِ﴾
گبى آيتلرى ايشيت باق: او ئولمش ويا ياتمش موجوداتِ عالم (سَبَّحَ) (يُسَبِّحُ) صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر.
هم او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يردهكى پريشان مخلوقات، (تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ) صيحهسيله ايشيدنڭ نظرنده ناصل گوك يوزى بر آغز؛ بتون ييلديزلر برر كلمۀِ حكمتنما، برر نورِ حقيقتأدا و أرض بر قفا و برّ و بحر برر لسان و بتون حيوانات و نباتات برر كلمۀِ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر. يوقسه بو زماندن تا او زمانه باقمقله، مذكور ذوقڭ دقائقنى گورهمزسڭ.
أوت او زماندن بَرى نورينى نشر ايدن و مرورِ زمانله علومِ متعارفه حكمنه گچن و سائر نيّراتِ إسلاميه ايله پارلايان و قرآنڭ گونشيله گوندوز رنگنى آلان بر وضعيت ايله وياخود سطحى و بسيط بر پردۀِ الفت ايله باقسهڭ؛ ألبته هر بر آيتڭ نه قدر طاتلى بر زمزمۀِ إعجاز ايچنده نه چشيد ظلماتى طاغيتديغنى حقّيله گورهمزسڭ و بر چوق أنواعِ إعجازى ايچنده بو نوع إعجازينى ذوق ايدهمزسڭ.
قرآنِ معجز البيانڭ أڭ يوكسك درجۀِ إعجازينه باقمق ايسترسهڭ، شو تمثيل دوربينيله باق. شويله كه:
غايت بيوك و غريب و غايتله ياييلمش عجيب بر آغاج فرض ايدهلم كه، او آغاج گنيش بر پردۀِ غيب آلتنده بر طبقۀِ مستوريت ايچنده صقلانمشدر. معلومدر كه، بر آغاجڭ إنسانڭ أعضالرى گبى اونڭ داللرى، ميوهلرى، ياپراقلرى، چيچكلرى گبى بتون عضولرى آراسنده بر مناسبت، بر تناسب، بر موازنت لازمدر. هر بر جزئى، او آغاجڭ ماهيتنه گوره بر شكل آلير، بر صورت ويريلير. ايشته هيچ گورولمهين (و حالا گورونميور) او آغاجه دائر برى جيقسه، پرده اوستنده اونڭ هر بر أعضاسنه مقابل بر رسم چكسه، بر حدود چيزسه؛ دالدن ميوهيه، ميوهدن ياپراغه بر تناسبله بر صورت ترسيم ايتسه و بربرندن نهايت اوزاق مبدأ و منتهاسنڭ اورتهسنده عضولرينڭ عين شكل و صورتنى گوسترهجك موافق ترسيمات ايله طولديرسه؛ ألبته شبهه قالماز كه، او رسّام بتون او غيبى آغاجى غيبآشنا نظريله گورور، إحاطه ايدر، صوڭره تصوير ايدر.
عينًا اونڭ گبى، قرآنِ معجز البيان دخى حقيقتِ ممكناته دائر (كه او حقيقت، دنيانڭ إبتداسندن طوت، تا آخرتڭ أڭ نهايتنه قدر اوزانمش و عرشدن فرشه، ذرّهدن شمسه قدر ياييلمش اولان شجرۀِ خلقتڭ حقيقتنه دائر) بياناتِ قرآنيه او قدر تناسبى محافظه ايتمش و هر بر عضوه و ميوهيه لايق بر صورت ويرمشدر كه؛ بتون محقّقلر نهايتِ تحقيقنده قرآنڭ تصويرينه «ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه» دييوب، «طلسمِ كائناتى و معمّاىِ خلقتى كشف و فتح ايدن يالڭز سنسڭ أى قرآنِ كريم!» ديمشلر.
(وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى) تمثيلده قصور يوق. أسماء و صفاتِ إلٰهيه و شئون و أفعالِ ربّانيه، بر شجرۀِ طوباءِ نور حكمنده تمثيل ايديلمكله؛ او شجرۀِ نورانيهنڭ دائرۀِ عظمتى أزلدن أبده اوزانوب گيدييور. حدودِ كبرياسى، غيرِ متناهى فضاىِ إطلاقده ياييلوب إحاطه ايدييور. حدودِ إجراآتى
﴿يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ ۞ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوٰى﴾
حدودندن طوت، تا
﴿وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ ۞ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ﴾
حدودينه قدر إنتشار ايتمش او حقيقتِ نورانيهيى بتون دال و بوداقلريله، غايات و ميوهلريله او قدر تناسبله بربرينه اويغون، بربرينه لايق، بربرينى قيرميهجق، بربرينڭ حكمنى بوزميهجق، بربرندن توحّش ايتميهجك بر صورتده او حقائقِ أسماء و صفاتى و شئون و أفعالى بيان ايدر كه؛ بتون أهلِ كشف و حقيقت و دائرۀِ ملكوتده جولان ايدن بتون أصحابِ عرفان و حكمت، او بياناتِ قرآنيهيه قارشى «سبحان اللّٰه» دييوب، «نه قدر طوغرى، نه قدر مطابق، نه قدر گوزل، نه قدر لايق» دييهرك تصديق ايدييورلر.
مثلا: بتون دائرۀِ إمكان و دائرۀِ وجوبه باقان، هم او ايكى شجرۀِ عظيمهنڭ بر تك دالى حكمنده اولان ايمانڭ أركانِ ستّهسى و او أركانڭ دال و بوداقلرينڭ أڭ اينجه ميوه و چيچكلرى آرالرنده او قدر بر تناسب گوزهتيلهرك تصوير ايدر و او درجه بر موازنت صورتنده تعريف ايدر و او مرتبه بر مناسبت طرزنده إظهار ايدر كه، عقلِ بشر إدراكندن عاجز و حُسننه قارشى حيران قالير. و او ايمان دالنڭ بوداغى حكمنده اولان إسلاميتڭ أركانِ خمسهسى آرالرنده و او أركانڭ تا أڭ اينجه تفرّعاتى، أڭ كوچك آدابى و أڭ اوزاق غاياتى و أڭ درين حِكَمِياتى و أڭ جزئى ثمراتنه وارنجهيه قدر آرالرنده حسنِ تناسب و كمالِ مناسبت و تام بر موازنت محافظه ايتديگنه دليل ايسه، او قرآنِ جامعڭ نصوص و وجوهندن و إشارات و رموزندن چيقان شريعتِ كبراىِ إسلاميهنڭ كمالِ إنتظامى و موازنتى و حسنِ تناسبى و رصانتى؛ جرح ايديلمز بر شاهدِ عادل، شبهه گتيرمز بر برهانِ قاطعدر.
ديمك اولويور كه، بياناتِ قرآنيه، بشرڭ علمِ جزئيسنه، باخصوص بر امّينڭ علمنه مستند اولاماز. بلكه بر علمِ محيطه إستناد ايدييور و جميع أشيايى بردن گورهبيلير، أزل و أبد اورتهسنده بتون حقائقى بر آنده مشاهده ايدر بر ذاتڭ كلاميدر. آمنّا...
ايكنجى ضياحكمتِ قرآنيهنڭ قارشيسنده ميدانِ معارضهيه چيقان فلسفۀِ بشريهنڭ، حكمتِ قرآنه قارشى نه درجه سقوط ايتديگنى اون ايكنجى سوزده ايضاح و تمثيل ايله تصوير و سائر سوزلرده إثبات ايتديگمزدن اونلره حواله ايدوب شيمديلك باشقه بر جهتده كوچك بر موازنه ايدرز. شويله كه:
فلسفه و حكمتِ إنسانيه، دنيايه ثابت باقار؛ موجوداتڭ ماهيتلرندن، خاصيتلرندن تفصيلًا بحث ايدر. صانعنه قارشى وظيفهلرندن بحث ايتسه ده، إجمالًا بحث ايدر. عادتا كائنات كتابنڭ يالڭز نقش و حروفلرندن بحث ايدر، معناسنه أهمّيت ويرمز.
قرآن ايسه، دنيايه گچيجى، سيّال، آلداتيجى، سيّار، قرارسز، إنقلابجى اولارق باقار. موجوداتڭ ماهيتلرندن، صورى و مادّى خاصيتلرندن إجمالًا بحث ايدر. فقط صانع طرفندن توظيف ايديلن وظائفِ عبوديتكارانهلرندن و صانعڭ إسملرينه نه وجهله و ناصل دلالت ايتدكلرى و أوامرِ تكوينيۀِ إلٰهيهيه قارشى إنقيادلرينى تفصيلًا ذكر ايدر.
ايشته فلسفۀِ بشريه ايله حكمتِ قرآنيهنڭ شو تفصيل و إجمال خصوصندهكى فرقلرينه باقهجغز كه، محضِ حق و عينِ حقيقت هانگيسيدر گورهجگز.
ايشته ناصل ألمزدهكى ساعت، صورةً ثابت گورونويور. فقط ايچندهكى چرخلرڭ حركاتيله، دائمى ايچنده بر زلزله و آلَت و چرخلرينڭ إضطرابلرى واردر. عينًا اونڭ گبى؛ قدرتِ إلٰهيهنڭ بر ساعتِ كبراسى اولان شو دنيا، ظاهرى ثابتيتيله برابر دائمى زلزله و تغيّرده، فنا و زوالده يووارلانيور.
أوت دنيايه زمان گيرديگى ايچون، گيجه و گوندوز، او ساعتِ كبرانڭ ثانيهلرينى صايان ايكى باشلى بر ميل حكمندهدر.
سنه، او ساعتڭ دقيقهلرينى صايان بر إبره وضعيتندهدر.
عصر ايسه، او ساعتڭ ساعتلرينى تعداد ايدن بر ايگنهدر. ايشته زمان، دنيايى أمواجِ زوال اوستنه آتار. بتون ماضى و إستقبالى عدمه ويروب، يالڭز زمانِ حاضرى وجوده بيراقير.
شيمدى زمانڭ دنيايه ويرديگى شو شكل ايله برابر، مكان إعتباريله دخى ينه دنيا زلزلهلى، غيرِ ثابت بر ساعت حكمندهدر. چونكه جوِّ هوا مكانى چابوق تغيّر ايتديگندن، بر حالدن بر حاله سرعةً گچديگندن بعض گونده بر قاچ دفعه بلوطلر ايله طولوب بوشالمقله، ثانيه صايان ميلڭ صورتِ تغيّرى حكمنده بر تغيّر ويرييور.
شيمدى، دنيا خانهسنڭ طابانى اولان مكانِ أرض ايسه، يوزى موت و حياتجه، نبات و حيوانجه پك چابوق تبدّل ايتديگندن دقيقهلرى صايان بر ميل حكمنده، دنيانڭ شو جهتى گچيجى اولديغنى گوسترر.
زمين يوزى إعتباريله بويله اولديغى گبى، بطنندهكى إنقلابات و زلزلهلرله و اونلرڭ نتيجهسنده جبالڭ چيقمهلرى و خسفلر وقوع بولماسى، ساعتلرى صايان بر ميل گبى دنيانڭ شو جهتى آغيرجه مرور ايديجيدر، گوسترر.
دنيا خانهسنڭ طاوانى اولان سما مكانى ايسه، أجراملرڭ حركاتيله، قويروقلى ييلديزلرڭ ظهوريله، كسوفات و خسوفاتڭ وقوع بولماسيله، ييلديزلرڭ سقوط ايتمهلرى گبى تغيّرات گوسترر كه؛ سماوات دخى ثابت دگل؛ إختيارلغه، خرابيته گيدييور. اونڭ تغيّراتى، هفتهلق ساعتده گونلرى صايان بر ميل گبى چندان آغير و گج اولويور. فقط هر حالده گچيجى و زوال و خرابيته قارشى گيتديگنى گوسترر.
ايشته دنيا، دنيا جهتيله شو يدى ركن اوزرنده بنا ايديلمشدر. شو ركنلر، دائم اونى صارصييور. فقط شو صارصيلان و حركت ايدن دنيا، صانعنه باقديغى وقت، او حركات و تغيّرات، قلمِ قدرتڭ مكتوباتِ صمدانيهيى يازماسى ايچون او قلمڭ ايشلمهسيدر. او تبدّلاتِ أحوال ايسه، أسماءِ إلٰهيهنڭ جلوۀِ شئوناتنى آيرى آيرى توصيفات ايله گوسترن، تازهلهنن آيينهلريدر.
ايشته دنيا، دنيا إعتباريله هم فنايه گيدر، هم ئولمگه قوشار، هم زلزله ايچندهدر. حقيقتده آقار صو گبى رحلت ايتديگى حالده، غفلت ايله صورةً إنجماد ايتمش، فكرِ طبيعتله كثافت و كدورت پيدا ايدوب آخرته پرده اولمشدر.
ايشته فلسفۀِ سقيمه تدقيقاتِ فلسفه ايله و حكمتِ طبيعيه ايله و مدنيتِ سفيههنڭ جاذبهدار لهوياتيله، سرخوشانه هوساتيله او دنيانڭ هم جمودتنى زياده ايدوب غفلتى قالينلاشديرمش، هم كدورتله بولانماسنى تضعيف ايدوب صانعى و آخرتى اونوتديرييور.
امّا قرآن ايسه، شو حقيقتدهكى دنيايى، دنيا جهتيله
﴿اَلْقَارِعَةُ مَا الْقَارِعَةُ ۞ اِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ ۞ وَالطُّورِ وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ﴾
آياتيله پاموق گبى حلاّج ايدر، آتار.
﴿اَوَلَمْ يَنْظُرُوا فٖى مَلَكوُتِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ۞ اَفَلَمْ يَنْظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا ۞ اَوَلَمْ يَرَ الَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ كَانَتَا رَتْقًا﴾
گبى بياناتيله او دنيايه شفّافيت ويرر و بولانماسنى إزاله ايدر.
﴿اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ۞ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ﴾
گبى نورأفشان نيّراتيله، جامد دنيايى أريتير.
﴿اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ و ﴿اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ﴾ و ﴿اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ ۞ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ مَنْ فِى الْاَرْضِ اِلَّا مَنْ شَٓاءَ اللّٰهُ﴾
موتآلود تعبيرلريله دنيانڭ أبديتِ موهومهسنى پارچه پارچه ايدر.
﴿يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِى الْاَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَٓاءِ وَمَا يَعْرُجُ فٖيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللّٰهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصٖيرٌ ۞ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ سَيُرٖيكُمْ اٰيَاتِهٖ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ۞﴾
گوك گورلهمسى گبى صيحهلريله طبيعت فكرينى توليد ايدن غفلتى طاغيتير. ايشته قرآنڭ باشدن باشه كائناته متوجّه اولان آياتى، شو أساسه گوره گيدر. حقيقتِ دنيايى اولديغى گبى آچار، گوسترر. چركين دنيايى، نه قدر چركين اولديغنى گوسترمكله بشرڭ يوزينى اوندن چويرتير، صانعه باقان گوزل دنيانڭ گوزل يوزينى گوسترر. بشرڭ گوزينى اوڭا ديكديرر. حقيقى حكمتى درس ويرر. كائنات كتابنڭ معنالرينى تعليم ايدر. حروفات و نقوشلرينه آز باقار. سرخوش فلسفه گبى، چركينه عاشق اولوب، معنايى اونوتديروب، حروفاتڭ نقوشيله إنسانلرڭ وقتنى مالايعنياتده صرف ايتدرمييور.
اوچنجى ضياايكنجى ضياده حكمتِ بشريهنڭ حكمتِ قرآنيهيه قارشى سقوطنه و حكمتِ قرآنيهنڭ إعجازينه إشارت ايتدك. شيمدى شو ضياده، قرآنڭ شاكردلرى اولان أصفياء و أولياء؛ و حكمانڭ منوّر قسمى اولان حكماىِ اشراقيّونڭ حكمتلريله قرآنڭ حكمتنه قارشى درجهسنى گوستروب، شو جهتده قرآنڭ إعجازينه مختصر بر إشارت ايدهجگز:
ايشته قرآنِ حكيمڭ علويتنه أڭ صادق بر دليل و حقّانيتنه أڭ ظاهر بر برهان و إعجازينه أڭ قوى بر علامت شودر كه:
قرآن، بتون أقسامِ توحيدڭ بتون مراتبنى، بتون لوازماتيله محافظه ايدهرك بيان ايدوب موازنهسنى بوزمامش، محافظه ايتمش. هم بتون حقائقِ عاليۀِ إلٰهيهنڭ موازنهسنى محافظه ايتمش. هم بتون أسماءِ حسنىنڭ إقتضا ايتدكلرى أحكاملرى جمع ايتمش، او أحكامڭ تناسبنى محافظه ايتمش. هم ربوبيت و الوهيتڭ شئوناتنى كمالِ موازنه ايله جمع ايتمشدر.
ايشته شو محافظه و موازنه و جمع، بر خاصيتدر. قطعيًا بشرڭ أثرنده موجود دگل و أعاظمِ إنسانيهنڭ نتائجِ أفكارنده بولونمييور. نه، ملكوته گچن أوليالرڭ أثرنده؛ نه، امورڭ باطنلرينه گچن اشراقيّونڭ كتابلرنده؛ نه، عالمِ غيبه نفوذ ايدن روحانيلرڭ معارفنده هيچ بولونمييور. گويا بر تقسيم الأعمال حكمنده هر بر قسمى حقيقتڭ شجرۀِ عظماسندن يالڭز بر ايكى دالنه ياپيشييور. يالڭز اونڭ ميوهسيله، ياپراغيله اوغراشييور. باشقهسندن يا خبرى يوق، ياخود باقمهيور.
أوت حقيقتِ مطلقه، مقيّد أنظار ايله إحاطه ايديلمز. قرآن گبى بر نظرِ كلّى لازم كه، إحاطه ايتسين. قرآندن باشقه چندان قرآندن ده درس آلييورلر، فقط حقيقتِ كلّيهنڭ، جزئى ذهنيله يالڭز بر ايكى طرفنى تمامًا گورور، اونڭله مشغول اولور، اونده حپس اولور. يا إفراط ويا تفريط ايله حقائقڭ موازنهسنى إخلال ايدوب تناسبنى إزاله ايدر.
شو حقيقت، يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده عجيب بر تمثيل ايله ايضاح ايديلمشدر. شيمدى ده باشقه بر تمثيل ايله شو مسئلهيه إشارت ايدرز. مثلا:
بر دڭزده حسابسز جوهرلرڭ أقساميله طولو بر دفينهنڭ بولونديغنى فرض ايدهلم. غوّاص دالغيجلر، او دفينهنڭ جواهرينى آرامق ايچون طالييورلر. گوزلرى قپالى اولديغندن أل يورداميله آڭلارلر. بر قسمنڭ ألنه اوزونجه بر ألماس گچر. او غوّاص حكم ايدر كه؛ بتون خزينه، اوزون ديرك گبى بر ألماسدن عبارتدر. آرقداشلرندن باشقه جواهرى ايشيتديگى وقت خيال ايدر كه؛ او جوهرلر، بولديغى ألماسڭ تابعلريدر، فصوص و نقوشلريدر. بر قسمنڭ ده كروى بر ياقوت ألنه گچر؛ باشقهسى، مربّع بر كهربار بولور و هكذا... هر برى أليله گورديگى جوهرى، او خزينهنڭ أصلى و معظمى إعتقاد ايدوب، ايشيتدكلرينى او خزينهنڭ زوائد و تفرّعاتى ظن ايدر. او وقت حقائقڭ موازنهسى بوزولور. تناسب ده گيدر. چوق حقيقتڭ رنگى دگيشير. حقيقتڭ حقيقى رنگنى گورمك ايچون تأويلاته و تكلّفاته مضطر قالير. حتّى بعضًا إنكار و تعطيله قدر گيدرلر. حكماىِ اشراقيّونڭ كتابلرينه و سنّتڭ ميزانيله طارتمايوب كشفيات و مشهوداتنه إعتماد ايدن متصوّفينڭ كتابلرينه تأمّل ايدن، بو حكممزى بِلا شبهه تصديق ايدر. ديمك حقائقِ قرآنيهنڭ جنسندن و قرآنڭ درسندن آلدقلرى حالده، (چونكه قرآن دگللر) بويله ناقص گلييور.
بحرِ حقائق اولان قرآنڭ آيتلرى دخى، او دڭز ايچندهكى دفينهنڭ بر غوّاصيدر. لٰكن اونلرڭ گوزلرى آچيق، دفينهيى إحاطه ايدر. دفينهده نه وار، نه يوق گورور. او دفينهيى اويله بر تناسب و إنتظام و إنسجامله توصيف ايدر، بيان ايدر كه، حقيقى حسن جمالى گوسترر. مثلا: آيتِ
﴿وَالْاَرْضُ جَمٖيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ
۞ يَوْمَ نَطْوِى السَّمَٓاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ﴾
إفاده ايتدكلرى عظمتِ ربوبيتى گورديگى گبى،
﴿اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخْفٰى عَلَيْهِ شَىْءٌ فِى الْاَرْضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ ۞ هُوَ الَّذٖى يُصَوِّرُكُمْ فِى الْاَرْحَامِ كَيْفَ يَشَٓاءُ ۞ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ۞ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ﴾
إفاده ايتدكلرى شمولِ رحمتى گورويور، گوسترييور. هم
﴿خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ﴾
إفاده ايتديگى وسعتِ خلاّقيتى گوروب گوسترديگى گبى، (خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ) إفاده ايتديگى شمولِ تصرّفى و إحاطۀِ ربوبيتى گوروب، گوسترر. (يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا) إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله (وَاَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ) إفاده ايتديگى حقيقتِ كريمانهيى (وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهٖ) إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمۀِ حاكمانۀِ آمرانهيى گورور، گوسترر.
﴿اَوَ لَمْ يَرَوْا اِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَٓافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمْسِكُهُنَّ اِلَّا الرَّحْمٰنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ بَصٖيرٌ﴾
إفاده ايتدكلرى حقيقتِ رحيمانۀِ مدبّرانهيى
﴿وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا﴾
إفاده ايتديگى حقيقتِ عظيمه ايله (وَهُوَ مَعَكُمْ اَيْنَ مَا كُنْتُمْ) إفاده ايتديگى حقيقتِ رقيبانهيى
﴿هُوَ الْاَوَّلُ وَالْاٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلٖيمٌ﴾
إفاده ايتديگى حقيقتِ محيطه گبى
﴿وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهٖ نَفْسُهُ وَنَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖيدِ﴾
إفاده ايتديگى أقربيتى
﴿تَعْرُجُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَيْهِ فٖى يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسٖينَ اَلْفَ سَنَةٍ﴾
إشارت ايتديگى حقيقتِ علويهيى،
﴿اِنَّ اللّٰهَ يَاْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْاِحْسَانِ وَاٖيتَٓائِ ذِى الْقُرْبٰى وَيَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَٓاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْىِ﴾
إفاده ايتديگى حقيقتِ جامعه گبى بتون اُخروى و دنيوى، علمى و عملى أركانِ ستّۀِ ايمانيهنڭ هر بريسنى تفصيلًا و أركانِ خمسۀِ إسلاميهنڭ هر بريسنى قصدًا و جدًّا و سعادتِ داريْنى تأمين ايدن بتون دستورلرى گورور، گوسترر. موازنهسنى محافظه ايدوب، تناسبنى إدامه ايدوب او حقائقڭ هيئتِ مجموعهسنڭ تناسبندن حاصل اولان حُسن و جمالڭ منبعندن قرآنڭ بر إعجازِ معنويسى نشئت ايدر.
ايشته شو سرِّ عظيمدندر كه؛ علماءِ علمِ كلام، قرآنڭ شاكردلرى اولدقلرى حالده، بر قسمى اونر جلد اولارق أركانِ ايمانيهيه دائر بيڭلر أثر يازدقلرى حالده، معتزله گبى عقلى نقله ترجيح ايتدكلرى ايچون، قرآنڭ اون آيتى قدر وضوح ايله إفاده و قطعى إثبات و جدّى إقناع ايدهمهمشلر. عادتا اونلر، اوزاق طاغلرڭ آلتنده لغم ياپوب، بورولرله تا عالمڭ نهايتنه قدر سلسلۀِ أسباب ايله گيدوب اوراده سلسلهيى كسر. صوڭره آبِ حيات حكمنده اولان معرفتِ إلٰهيهيى و وجودِ واجب الوجودى إثبات ايدرلر.
آيتِ كريمه ايسه، هر بريسى برر عصاىِ موسى گبى هر يرده صويى چيقارهبيلير، هر شيدن بر پنجره آچار، صانعِ ذو الجلالى طانتديرر. قرآنڭ بحرندن ترشّح ايدن عربى «قطره» رسالهسنده و سائر سوزلرده شو حقيقت فعلًا إثبات ايديلمش و گوسترمشز.
ايشته هم شو سردندر كه: باطنِ اموره گيدوب، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتميهرك، مشهوداتنه إعتماد ايدهرك يارى يولدن دونن و بر جماعتڭ رياستنه گچوب بر فرقه تشكيل ايدن فِرَقِ ضالّهنڭ بتون إماملرى حقائقڭ تناسبنى، موازنهسنى محافظه ايدهمديگندندر كه، بويله بدعهيه، ضلالته دوشوب بر جماعتِ بشريهيى ياڭليش يوله سَوق ايتمشلر. ايشته بونلرڭ بتون عجزلرى، آياتِ قرآنيهنڭ إعجازينى گوسترر.
* * *
خاتمه
قرآنڭ لمعاتِ إعجازندن ايكى لمعۀِ إعجازيه، اون طوقوزنجى سوزڭ اون دردنجى رشحهسنده گچمشدر كه؛ بر سببِ قصور ظن ايديلن تكراراتى و علومِ كونيهده إجمالى، هر برى برر لمعۀِ إعجازڭ منبعيدر. هم قرآنده معجزاتِ أنبيا يوزنده پارلايان بر لمعۀِ إعجازِ قرآن، يگرمنجى سوزڭ ايكنجى مقامنده واضحًا گوستريلمشدر. داها بونلر گبى سائر سوزلرده و رسالۀِ عربيهمده چوق لمعاتِ إعجازيه ذكر ايديلوب اونلره إكتفاءً يالڭز شونى ديرز كه:
بر معجزۀِ قرآنيه داها شودر كه: ناصل بتون معجزاتِ أنبيا، قرآنڭ بر نقشِ إعجازينى گوسترمشدر؛ اويله ده قرآن بتون معجزاتيله بر معجزۀِ أحمديه (عصم) اولور و بتون معجزاتِ أحمديه (عصم) دخى، قرآنڭ بر معجزهسيدر كه، قرآنڭ جنابِ حقّه قارشى نسبتنى گوسترر و او نسبتڭ ظهوريله هر بر كلمهسى بر معجزه اولور. چونكه او وقت بر تك كلمه، بر چكردك گبى بر شجرۀِ حقائقى معنًا تضمّن ايدهبيلير. هم مركزِ قلب گبى حقيقتِ عظمانڭ بتون أعضاسنه مناسبتدار اولابيلير. هم بر علمِ محيطه و نهايتسز بر إرادهيه إستناد ايتديگى ايچون، حروفيله، هيئتيله، وضعيتيله، موقعيله حدسز أشيايه باقهبيلير. ايشته شو سردندر كه؛ علماءِ علمِ حروف، قرآنڭ بر حرفندن بر صحيفه قدر أسرار بولدقلرينى إدّعا ايدرلر و دعوالرينى او فنّڭ أهلنه إثبات ايدييورلر.
رسالهنڭ باشندن شورايه قدر بتون شعلهلرى، شعاعلرى، لمعهلرى، نورلرى، ضيالرى نظره طوپلا؛ بردن باق. باشدهكى دعوا، شيمدى قطعى نتيجه اولارق، يعنى
﴿قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ
لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهٖ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهٖيرًا﴾
ى يوكسك بر صدا ايله اوقويوب إعلان ايدييورلر.
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا ۞ رَبِّ اشْرَحْ لٖى صَدْرٖى ۞ وَيَسِّرْلٖٓى اَمْرٖى ۞ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانٖى ۞ يَفْقَهُوا قَوْلٖى﴾
(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ اَفْضَلَ وَاَجْمَلَ وَاَنْبَلَ وَاَظْهَرَ وَاَطْهَرَ وَاَحْسَنَ وَاَبَرَّ وَاَكْرَمَ وَاَعَزَّ وَاَعْظَمَ وَاَشْرَفَ وَاَعْلٰى وَاَزْكٰى وَاَبْرَكَ وَاَلْطَفَ صَلَوَاتِكَ وَاَوْفٰى وَاَكْثَرَ وَاَزْيَدَ وَاَرْقٰى وَاَرْفَعَ وَاَدْوَمَ سَلَامِكَ صَلَاةً وَسَلَامًا وَرَحْمَةً وَرِضْوَانًا وَعَفْوًا وَغُفْرَانًا تَمْتَدُّ وَتَزٖيدُ بِوَابِلِ سَحَائِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَكَرَمِكَ وَتَنْمُو وَتَزْكُو بِنَفَائِسِ شَرَائِفِ لَطَائِفِ جُودِكَ وَمِنَنِكَ اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ عَلٰى عَبْدِكَ وَحَبٖيبِكَ وَرَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَيْرِ خَلْقِكَ النُّورِ الْبَاهِرِ اللَّامِعِ وَالْبُرْهَانِ الظَّاهِرِ الْقَاطِعِ وَالْبَحْرِ الذَّاخِرِ وَالنُّورِ الْغَامِرِ وَالْجَمَالِ الزَّاهِرِ وَالْجَلَالِ الْقَاهِرِ وَالْكَمَالِ الْفَاخِرِ صَلَاتَكَ الَّتٖى صَلَّيْتَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ كَذٰلِكَ صَلَاةً تَغْفِرُ بِهَا ذُنُوبَنَا وَتَشْرَحُ بِهَا صُدُورَنَا وَتُطَهِّرُ بِهَا قُلُوبَنَا وَتُرَوِّحُ بِهَا اَرْوَاحَنَا وَتُقَدِّسُ بِهَا اَسْرَارَنَا وَتُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَاَفْكَارَنَا وَتُصَفّٖى بِهَا كُدُورَاتِ مَا فٖى اَسْرَارِنَا وَتَشْفٖى بِهَا اَمْرَاضَنَا وَتَفْتَحُ بِهَا اَقْفَالَ قُلُوبِنَا)
﴿رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ﴾
﴿وَاٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ ۞ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ﴾
* * *