منظرهلرى گوسترمك ايچون متماديًا ايشلهين يوز بيڭ يوزلى سينهمالى بر فوطوغراف ايكن؛ شرك ايسه، بو چوق عجيب و تام مطيع، حياتدار و جسمانى ملائكهيى؛ جامد، روحسز، فانى، وظيفهسز، هالك، معناسز حادثاتڭ هرج و مرجى آلتنده و إنقلابلرڭ فورطنهلرى ايچنده، عدم ظلماتنده يووارلانان بر پريشان مجموعۀِ واهيهسى، هم بو چوق غريب و تام منتظم، منفعتدار فابريقهيى؛ محصولاتسز، نتيجهسز، ايشسز، معطّل، قارمهقاريشيق اولارق شعورسز تصادفلرڭ اويونجغى و صاغير طبيعتڭ و كور قوّتڭ ملعبهگاهى و عموم ذىشعورڭ ماتمخانهسى و بتون ذىحياتڭ مذبحهسى و حزنگاهى صورتنه چويرر. ايشته (اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖيمٌ) سرّيله، شرك بر تك سيّئه ايكن نه قدر چوق و بيوك جنايتلره مدار اولويور كه، جهنّمده حدسز عذابه مستحق ايدر. هر نه ايسه... «سراج النور»ده بو ايكنجى ميوهنڭ ايضاحاتى و حجّتلرى مكرّرًا بيان ايديلديگندن، او اوزون قصّهيى قيصه بيراقدق.
بو ايكنجى ميوهيه بنى سَوق ايدوب ايصال ايدن عجيب بر حسّ و غريب بر ذوقدر. شويله كه:
بر زمان، بهار موسمنده تماشا ايدركن گوردم كه: زمين يوزنده حشر و نشرِ أعظمڭ يوز بيڭلر نمونهلرينى گوسترن بر سيران و سيلان ايچنده قافله قافله آرقهسنده گلن گچن موجوداتڭ و بِالخاصّه ذىحيات مخلوقاتڭ، خصوصًا كوچوجك ذىحياتلرڭ قيصه بر زمانده گورونوب درعقب غائب اولمالرى و دائمى بر فعاليتِ مدهشه ايچنده موت و زوال لوحهلرى بڭا چوق حزين گورونوب، رقّتمه شدّتله طوقونهرق بنى آغلاتييوردى. او گوزل حيوانجقلرڭ وفاتلرينى گوردكجه قلبم آجييوردى. «اوف، يازيق! آه، يازيق!» دييهرك، بو آهلرڭ، اوفلرڭ آلتنده دريندن درينه بر واويلاءِ روحى حسّ ايدييوردم. و بو عاقبته اوغرايان حيات ايسه، ئولومدن