هانگى شيدن صورولدى ايسه، لسانِ حال ايله وحدانيته شهادت و سكّۀِ توحيدى گوستردى. سن ده گوردڭ... اويله ايسه؛ كائناتڭ موجوداتنده بر أماره يوق كه، بر شرك إحتمالى اوڭا بنا ايديلسين. ديمك دعواىِ شرك، صِرف تحكّمى و معناسز سوز و دعواىِ مجرّد اولديغندن؛ شركى إدّعا ايتمك، محضِ جهالت، عينِ بلاهتدر.
ايشته أهلِ ضلالتڭ وكيلى، بوڭا قارشى دييهجگى قالمييور. يالڭز دييور كه:
«شركه أماره، كائناتدهكى ترتيبِ أسبابدر. هر شيئڭ بر سببله باغلى اولديغيدر. ديمك أسبابڭ حقيقى تأثيرلرى واردر. تأثيرلرى وارسه، شريك اولابيليرلر؟»
الجواب: مشيئت و حكمتِ إلٰهيهنڭ مقتضاسيله و چوق أسمانڭ تظاهر ايتمك ايستهمهسيله؛ مسبّبات، أسبابه ربط ايديلمش. هر بر شى، بر سببله باغلانمش. فقط چوق يرلرده و متعدّد سوزلرده قطعى إثبات ايتمشز كه: «أسبابده حقيقى تأثيرِ ايجادى يوق.» شيمدى يالڭز بو قدر ديرز كه: أسباب ايچنده، بِالبداهه أڭ أشرفى و إختيارى أڭ گنيش و تصرّفاتى أڭ واسع، إنساندر. إنسانڭ دخى أڭ ظاهر أفعالِ إختياريهسى ايچنده أڭ ظاهرى؛ أكل و كلام و فكردر. يعنى: يمك، سويلهمك، دوشونمكدر. شو يمك، سويلهمك، دوشونمك ايسه غايت منتظم، عجيب، حكمتلى برر سلسلهدر. او سلسلهنڭ يوز جزئندن، إنسانڭ دستِ إختيارينه ويريلن آنجق بر جزئيدر. مثلا: يمكدن، بدنڭ تغدّئِ حجيراتندن طوت، تا ثمراتڭ تشكّلنه قدر اولان سلسلۀِ أفعال ايچنده، إنسانڭ دستِ إختيارينه ويريلن يالڭز آغزدهكى ديشلرڭ دگرمننى تحريك ايدوب اونى چيگنهمكدر. و سويلهمك سلسلهسندن يالڭز مخارجِ حروف قالبلرينه، هوايى صوقوب چيقارمقدر. حالبوكه آغزڭده بر تك كلمه، بر چكردك گبى ايكن، بر آغاج حكمندهدر. هوا ايچنده ميليونلر عين كلمه گبى ميوهلر ويرر. ميليونلرله