اوچنجى أساس
حكمتِ معراج نهدر؟
الجواب: معراجڭ حكمتى او قدر يوكسكدر كه، فكرِ بشر اولاشاميور. او قدر دريندر كه، اوڭا يتيشهميور. او قدر اينجهدر و لطيفدر كه، عقل كندى باشيله گورهميور. فقط بعض إشارتلرله، حقيقتلرى بيلينمزسه ده وجودلرى بيلديريلهبيلير. شويله كه:
شو كائناتڭ خالقى، شو كثرت طبقاتنده نورِ وحدتنى و تجلّئِ أحديتنى گوسترمك ايچون، كثرت طبقاتنڭ منتهاسندن تا مبدأِ وحدته بر خيطِ إتّصال صورتنده بر معراج ايله بر فردِ ممتازى، بتون مخلوقات حسابنه، كندينه مخاطب إتّخاذ ايدهرك، بتون ذىشعور نامنه، مقاصدِ إلٰهيهسنى اوڭا آڭلاتمق و اونڭله بيلديرمك و اونڭ نظرى ايله، آيينۀِ مخلوقاتنده جمالِ صنعتنى، كمالِ ربوبيتنى مشاهده ايتمك و ايتديرمكدر.
هم صانعِ عالمڭ، آثارڭ شهادتيله نهايتسز جمال و كمالى واردر. جمال هم كمال، ايكيسى ده محبوب لِذاتهدرلر. يعنى بِالذّات سَويليرلر. اويله ايسه، او جمال و كمال صاحبنڭ جمال و كمالنه نهايتسز بر محبّتى واردر. او نهايتسز محبّتى، مصنوعاتنده چوق طرزلرده تظاهر ايدييور. مصنوعاتنى سَور، چونكه مصنوعاتنڭ ايچنده جمالنى، كمالنى گورور. مصنوعات ايچنده أڭ سَويملى و أڭ عالى، ذىحياتدر. ذىحياتلر ايچنده أڭ سَويملى و عالى، ذىشعوردر. و ذىشعورڭ ايچنده جامعيت إعتباريله أڭ سَويملى، إنسانلر ايچنده بولونور. إنسانلر ايچنده إستعدادى تماميله إنكشاف ايدن، بتون مصنوعاتده منتشر و متجلّى كمالاتڭ نمونهلرينى گوسترن فرد، أڭ سَويمليدر.
ايشته صانعِ موجودات، بتون موجوداتده إنتشار ايدن تجلّئِ محبّتڭ بتون أنواعنى بر نقطهده، بر آيينهده گورمك و بتون أنواعِ جمالنى، أحديت سرّيله گوسترمك ايچون؛ شجرۀِ خلقتدن بر ميوۀِ منوّر درجهسنده و قلبى، او شجرهنڭ حقائقِ أساسيهسنى إستيعاب ايدهجك بر چكردك حكمنده اولان بر ذاتى، او مبدأِ أوّل اولان چكردكدن، تا منتها اولان ميوهيه قدر بر خيطِ إتّصال حكمنده اولان بر معراج ايله، او فردڭ كائنات نامنه محبوبيتنى گوسترمك و حضورينه جلب ايتمك و رؤيتِ جمالنه مشرّف ايتمك و اوندهكى حالتِ قدسيهيى باشقهسنه سرايت ايتديرمك ايچون كلاميله تلطيف ايدوب، فرمانيله توظيف ايتمكدر.
شيمدى شو حكمتِ عاليهيه باقمق ايچون ايكى تمثيل دوربينيله ترصّد ايدهجگز.
برنجى تمثيل: اون برنجى سوزڭ حكايۀِ تمثيليهسنده تفصيلًا بيان ايديلديگى گبى: ناصلكه بر سلطانِ ذىشانڭ، پك چوق خزينهلرى و او خزينهلرده پك چوق جواهرلرڭ أنواعى بولونسه، هم صنايعِ غريبهده چوق مهارتى اولسه و حسابسز فنونِ عجيبهيه معرفتى، إحاطهسى بولونسه، نهايتسز علومِ بديعهيه علم و إطّلاعى اولسه.. هر جمال و كمال صاحبى، كندى جمال و كمالنى گوروب و گوسترمك ايستهمسى سرّنجه: ألبته او سلطانِ ذىفنون دخى، بر مشهر آچمق ايستر كه؛ ايچنده سرگيلر ديزسين، تا ناسڭ أنظارينه سلطنتنڭ حشمتنى، هم ثروتنڭ شعشعهسنى، هم كندى صنعتنڭ خارقهلرينى، هم كندى معرفتنڭ غريبهلرينى إظهار ايدوب گوسترسين؛ تا، جمال و كمالِ معنويسنى، ايكى وجهله مشاهده ايتسين. بر وجهى: بِالذّات نظرِ دقائقآشناسيله گورسون. ديگرى: غيرڭ نظريله باقسين. و شو حكمته بناءً ألبته جسيم، محتشم، گنيش بر سراى ياپمغه باشلار. شاهانه بر صورتده دائرهلره، منزللره تقسيم ايدر. خزينهلرينڭ درلو درلو مرصّعاتيله سوسلنديروب، كندى دستِ صنعتنڭ أڭ گوزل، أڭ لطيف صنعتلريله زينتلنديرر. فنون و حكمتنڭ أڭ اينجهلكلريله تنظيم ايدر. و علومنڭ آثارِ معجزهكارانهلريله دوناتير، تكميل ايدر. صوڭره نعمتلرينڭ چشيدلريله، طعاملرينڭ لذيذلريله، هر طائفهيه لايق سفرهلرى سرهر. بر ضيافتِ عامّه إحضار ايدر. صوڭره رعيتنه كندى كمالاتنى گوسترمك ايچون، اونلرى سيره و ضيافته دعوت ايدر. صوڭره بريسنى ياورِ أكرم ياپار، آشاغيكى طبقات و منزللردن يوقارىيه دعوت ايدر؛ دائرهدن دائرهيه، اوست اوستدهكى طبقهلرده گزديرر. او عجيب صنعتنڭ ماكينهلرينى و تزگاهلرينى و آشاغيدن گلن محصولاتڭ مخزنلرينى گوستره گوستره، تا دائرۀِ خصوصيهسنه قدر گتيرر. بتون او كمالاتنڭ معدنى اولان مبارك ذاتنى اوڭا گوسترمكله و حضوريله اونى مشرّف ايدر. قصرڭ حقائقنى و كندى كمالاتنى اوڭا بيلديرر. سيرجيلره رهبر تعيين ايدر، گوندرر. تا او سرايڭ صانعنى، او سرايڭ مشتملاتيله، نقوشيله، عجائبيله، أهالىيه تعريف ايتسين. و سرايڭ نقشلرندهكى رموزينى بيلديروب و ايچندهكى صنعتلرينڭ إشارتلرينى اوگرهتوب، (درونندهكى منظوم مرصّعلر و موزون نقوش نهدر؟ و سراى صاحبنڭ كمالاتنى و هنرلرينى ناصل گوستررلر؟) او سرايه گيرنلره تعريف ايتسين و گيرمهنڭ آدابنى و سيرڭ مراسمنى بيلديروب و گورونمهين سلطانِ ذىفنون و ذىشؤنه قارشى، مرضياتى و آرزولرى دائرهسنده تشريفات مراسمنى تعريف ايتسين.
عينًا اويله ده: (وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى) أزل أبد سلطانى اولان صانعِ ذو الجلال، نهايتسز كمالاتنى و نهايتسز جمالنى گورمك و گوسترمك ايستهمشدر كه: شو عالم سراينى اويله بر طرزده ياپمشدر كه؛ هر بر موجود، پك چوق ديللرله اونڭ كمالاتنى ذكر ايدر. پك چوق إشارتلرله جمالنى گوسترر. أسماءِ حسنىسنڭ هر بر إسمنده نه قدر گيزلى معنوى دفينهلر و هر بر عنوانِ مقدّسهسنده نه قدر مخفى لطائف بولونديغنى، شو كائنات بتون موجوداتيله گوسترر. و اويله بر طرزده گوسترر كه: بتون فنون، بتون دساتيريله شو كتابِ كائناتى، زمانِ آدمدن بَرى مطالعه ايدييور. حالبوكه او كتاب، أسما و كمالاتِ إلٰهيهيه دائر إفاده ايتديگى معنالرڭ و گوسترديگى آيتلرڭ عُشرِ معشارينى داها اوقويامامش. ايشته شويله بر سراىِ عالمى، كندى كمالات و جمالِ معنويسنى گورمك و گوسترمك ايچون بر مشهر حكمنده آچان جليلِ ذو الجمال، جميلِ ذو الجلال، صانعِ ذو الكمالڭ حكمتى إقتضا ايدييور كه: شو عالمِ أرضدهكى ذىشعورلره نسبةً عبث و فائدهسز اولمامق ايچون، او سرايڭ آيتلرينڭ معناسنى بريسنه بيلديرسين. او سرايدهكى عجائبڭ منبعلرينى و نتائجنڭ مخزنلرى اولان عوالمِ علويهده بريسنى گزديرسين. و بتون اونلرڭ فوقنه چيقارسين و قربِ حضورينه مشرّف ايتسين و آخرت عالملرنده گزديرسين، عموم عبادينه بر معلّم و سلطنتِ ربوبيتنه بر دلاّل و مرضياتِ إلٰهيهسنه بر مبلّغ و سراىِ عالمندهكى آياتِ تكوينيهسنه بر مفسّر گبى، چوق وظيفهلر ايله توظيف ايتسين. معجزات نشانلريله إمتيازينى گوسترسين. قرآن گبى بر فرمان ايله او شخصى، ذاتِ ذو الجلالڭ خاص و صادق بر ترجمانى اولديغنى بيلديرسين.
ايشته معراجڭ پك چوق حكمتلرندن شو تمثيل دوربينيله بر ايكيسنى نمونه اولارق گوستردك. سائرلرينى قياس ايدهبيليرسڭ.
ايكنجى تمثيل: ناصلكه بر ذاتِ ذىفنون، معجزنما بر كتابى تأليف ايدوب يازسه.. اويله بر كتاب كه، هر صحيفهسنده يوز كتاب قدر حقائق، هر سطرنده يوز صحيفه قدر لطيف معنالر، هر بر كلمهسنده يوز سطر قدر حقيقتلر، هر حرفنده يوز كلمه قدر معنالر بولونسه؛ بتون او كتابڭ معانى و حقائقلرى، او كاتبِ معجزنمانڭ كمالاتِ معنويهسنه باقسه، إشارت ايتسه، ألبته اويله بيتمز بر خزينهيى قپالى بيراقوب عبث ايتمز. هر حالده او كتابى، بعضلره درس ويرهجك. تا او قيمتدار كتاب، معناسز قالوب، بيهوده اولماسين. اونڭ گيزلى كمالاتى ظاهر اولوب، كمالنى بولسون و جمالِ معنويسى گورونسون. او ده سَوينسين و سَوْديرسين. هم او عجيب كتابى بتون معانيسيله، حقائقيله درس ويرهجك بريسنى، أڭ برنجى صحيفهدن، تا نهايته قدر اوستنده درس ويره ويره گچيرهجكدر.
عينًا اويله ده: نقّاشِ أزلى، شو كائناتى، كمالاتنى و جمالنى و حقائقِ أسماسنى گوسترمك ايچون اويله بر طرزده يازمشدر كه؛ بتون موجودات، حدسز جهتلرله نهايتسز كمالاتنى و أسما و صفاتنى بيلديرر، إفاده ايدر. ألبته بر كتابڭ معناسى بيلينمزسه هيچه سقوط ايدر. باخصوص بويله هر بر حرفى، بيڭلر معنايى تضمّن ايدن بر كتاب، سقوط ايدهمز و ايتديرلمز. اويله ايسه او كتابى يازان، ألبته اونى بيلديرهجكدر، هر طائفهنڭ إستعدادينه گوره بر قسمنى آڭلاتديرهجقدر. هم عمومنى، أڭ عام نظرلى، أڭ كلّى شعورلى، أڭ ممتاز إستعدادلى بر فرده درس ويرهجكدر. اويله بر كتابڭ عمومنى و كلّى حقائقنى درس ويرمك ايچون، غايت يوكسك بر سير و سلوك ايتديرمك حكمةً لازمدر. يعنى، برنجى صحيفهسى اولان طبقاتِ كثرتڭ أڭ نهايتندن طوت، تا منتها صحيفهسى اولان دائرۀِ أحديته قدر بر سيران ايتديرمك لازم گلييور. ايشته شو تمثيل ايله معراجڭ علوى حكمتلرينه بر درجه باقهبيليرسڭ.
شيمدى مقامِ إستماعده اولان ملحده باقوب، قلبنى ديڭلهيهجگز؛ نه حاله گيرديگنى گورهجگز. ايشته، خاطره گلييور كه: اونڭ قلبى دييور: «بن اينانمغه باشلادم. فقط ايى آڭلايهمييورم. اوچ مهمّ مشكلم داها وار.
برنجيسى: شو معراجِ عظيم، نه ايچون محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامه مخصوصدر؟
ايكنجيسى: او ذات، ناصل شو كائناتڭ چكردگيدر؟ ديرسڭز: كائنات، اونڭ نورندن خلق اولنمش. هم كائناتڭ أڭ آخر و أڭ منوّر ميوهسيدر. بو نه ديمكدر؟
اوچنجيسى: سابق بياناتڭزده دييورسڭز كه: عالمِ علوىيه چيقمق؛ شو عالمِ أرضيهدهكى آثارلرڭ ماكينهلرينى، تزگاهلرينى و نتائجنڭ مخزنلرينى گورمك ايچون عروج ايتمشدر. نه ديمكدر؟
الجواب: برنجى مشكلڭز: اوتوز عدد سوزلرده تفصيلًا حلّ ايديلمشدر. يالڭز شوراده ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) كمالاتنه و دلائلِ نبوّتنه و او معراجِ أعظمه أڭ أليق او اولديغنه إجمالى إشارتلر نوعنده، بر مختصر فهرسته گوسترييورز. شويله كه:
أوّلا: تورات، إنجيل، زبور گبى كتبِ مقدّسهدن، پك چوق تحريفاته معروض اولدقلرى حالده، شو زمانده دخى، حسينِ جسرى گبى بر محقّق، نبوّتِ أحمديهيه (عصم) دائر يوز اون درت إشارى بشارتلرى چيقاروب «رسالۀِ حميديه»ده گوسترمشدر.
ثانيًا: تاريخچه ثابت، شِقّ و سطيح گبى مشهور ايكى كاهنڭ، نبوّتِ أحمديهدن (عصم) برآز أوّل، نبوّتنه و آخر زمان پيغمبرى او اولديغنه بياناتلرى گبى چوق بشارتلر، صحيح بر صورتده تاريخًا نقل ايديلمشدر.
ثالثًا: ولادتِ أحمديه (عصم) گيجهسنده كعبهدهكى صنملرڭ سقوطيله، كِسراىِ فارسڭ سراىِ مشهورهسى اولان أيوانى إنشقاق ايتمهسى گبى، إرهاصات دينلن يوزر خارقه، تاريخچه مشهوردر.
رابعًا: بر اوردويه پارمغندن گلن صويى ايچيرمسى و جامعده بر جماعتِ عظيمه حضورنده، قورو ديرگڭ، منبرڭ نقلندن طولايى مفارقتِ أحمديهدن (عصم) دوه گبى أنين ايدهرك آغلامهسى؛ (وَانْشَقَّ الْقَمَرُ) نصّى ايله، شقِّ قمر گبى، محقّقلرڭ تحقيقاتيله بيڭه بالغ معجزاتله سرفراز اولديغنى تاريخ و سِيَر گوسترييور.
خامسًا: دوست و دشمنڭ إتّفاقيله أخلاقِ حسنهنڭ شخصنده أڭ يوكسك درجهده؛ و بتون معاملاتنڭ شهادتيله سجاياىِ ساميه، وظيفهسنده و تبليغاتنده أڭ عالى بر درجهده؛ و دينِ إسلامدهكى محاسنِ أخلاقڭ شهادتيله، شريعتنده أڭ عالى خصالِ حميده، أڭ مكمّل درجهده بولونديغنه أهلِ إنصاف و دقّت تردّد ايتمز.
سادسًا: اوننجى سوزڭ ايكنجى إشارتنده إشارت ايديلديگى گبى: الوهيت، مقتضاىِ حكمت اولارق تظاهر ايستهمسنه مقابل، أڭ أعظمى بر درجهده ذاتِ أحمديه (عصم) دينندهكى أعظمى عبوديتيله أڭ پارلاق بر درجهده گوسترمشدر. هم خالقِ عالمڭ نهايت كمالدهكى جمالنى بر واسطه ايله گوسترمك، مقتضاىِ حكمت و حقيقت اولارق ايستهمسنه مقابل؛ أڭ گوزل بر صورتده گوستريجى و تعريف ايديجى، بِالبداهه او ذاتدر.
هم صانعِ عالمڭ نهايت جمالده اولان كمالِ صنعتى اوزرينه أنظارِ دقّتى جلب ايتمك، تشهير ايتمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ يوكسك بر صدا ايله دلاّللق ايدن، ينه بِالمشاهده او ذاتدر.
هم بتون عالملرڭ ربّى، كثرت طبقاتنده وحدانيتنى إعلان ايتمك ايستهمسنه مقابل، (توحيدڭ أڭ أعظمى بر درجهده) بتون مراتبِ توحيدى إعلان ايدن ينه بِالضروره او ذاتدر.
هم صاحبِ عالمڭ نهايت درجهده آثارندهكى جمالڭ إشارتيله، نهايتسز حسنِ ذاتيسنى و جمالنڭ محاسننى و حُسننڭ لطائفنى آيينهلرده مقتضاىِ حقيقت و حكمت اولارق گورمك و گوسترمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ شعشعهلى بر صورتده آيينهدارلق ايدن و گوسترن و سَووب و باشقهسنه سَوْديرن ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو سراىِ عالمڭ صانعى، غايت خارقه معجزهلرى ايله و غايت قيمتدار جواهرلر ايله طولو خزينۀِ غيبيهلرينى إظهار و تشهير ايستهمسى و اونلرله كمالاتنى تعريف ايتمك و بيلديرمك ايستهمسنه مقابل، أڭ أعظمى بر صورتده تشهير ايديجى و توصيف ايديجى و تعريف ايديجى ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو كائناتڭ صانعى، شو كائناتى أنواعِ عجائب و زينتلرله سوسلنديرمك صورتنده ياپماسى و ذىشعور مخلوقاتنى سير و تنزّه و عبرت و تفكّر ايچون اوڭا إدخال ايتمهسى و مقتضاىِ حكمت اولارق اونلره او آثار و صنايعنڭ معنالرينى، قيمتلرينى، أهلِ تماشا و تفكّره بيلديرمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ أعظمى بر صورتده جنّ و إنسه، بلكه روحانيلره و ملائكهلره ده قرآنِ حكيم واسطهسيله رهبرلك ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو كائناتڭ حاكمِ حكيمى، شو كائناتڭ تحوّلاتندهكى مقصد و غايهيى تضمّن ايدن طلسمِ مغلقنى و موجوداتڭ «نرهدن؟ نرهيه؟ و نه اولدقلرى؟» اولان شو اوچ سؤالِ مشكلڭ معمّاسنى بر ألچى واسطهسيله عموم ذىشعورلره آچديرمق ايستهمسنه مقابل، أڭ واضح بر صورتده و أڭ أعظمى بر درجهده حقائقِ قرآنيه واسطهسيله او طلسمى آچان و او معمّايى حلّ ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم شو عالمڭ صانعِ ذو الجلالى، بتون گوزل مصنوعاتيله كندينى ذىشعور اولانلره طانيتديرمق و قيمتلى نعمتلرله كندينى اونلره سَوْديرمسى، بِالضروره اونڭ مقابلنده ذىشعور اولانلره مرضياتى و آرزوىِ إلٰهيهلرينى بر ألچى واسطهسيله بيلديرمسنى ايستهمسنه مقابل، أڭ أعلا و أكمل بر صورتده، قرآن واسطهسيله او مرضيات و آرزولرى بيان ايدن و گتيرن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
هم ربّ العالمين، ميوۀِ عالم اولان إنسانه، عالمى ايچنه آلاجق بر وسعتِ إستعداد ويرديگندن و بر عبوديتِ كلّيهيه مهيّا ايتديگندن و حسّياتجه كثرته و دنيايه مبتلا اولديغندن، بر رهبر واسطهسيله، يوزلرينى كثرتدن وحدته، فانيدن باقىيه چويرمك ايستهمسنه مقابل؛ أڭ أعظمى بر درجهده، أڭ أبلغ بر صورتده، قرآن واسطهسيله أڭ أحسن بر طرزده رهبرلك ايدن و رسالتڭ وظيفهسنى أڭ أكمل بر طرزده ايفا ايدن، ينه بِالبداهه او ذاتدر.
ايشته موجوداتڭ أڭ أشرفى اولان ذىحيات و ذىحيات ايچنده أڭ أشرف اولان ذىشعور و ذىشعور ايچنده أڭ أشرف اولان حقيقى إنسان و حقيقى إنسان ايچنده گچمش وظائفى أڭ أعظمى بر درجهده، أڭ أكمل بر صورتده ايفا ايدن ذات؛ ألبته او معراجِ عظيم ايله قاب قوسَيْنه چيقهجق، سعادتِ أبديه قپوسنى چالاجق، خزينۀِ رحمتنى آچاجق، ايمانڭ حقائقِ غيبيهسنى گورهجك، ينه او اولاجقدر.
سابعًا: بِالمشاهده شو مصنوعاتده غايت گوزل تحسينات، نهايت درجهده سوسلى تزيينات واردر. و بِالبداهه شويله تحسينات و تزيينات، اونلرڭ صانعنده غايت شدّتلى بر إرادۀِ تحسين و قصدِ تزيين وار اولديغنى گوسترر. و إرادۀِ تحسين و تزيين ايسه، بِالضروره او صانعده صنعتنه قارشى قوّتلى بر رغبت و قدسى بر محبّت اولديغنى گوسترر. و مصنوعات ايچنده أڭ جامع و لطائفِ صنعتى بردن كندنده گوسترن و بيلن و بيلديرن و كندينى سَوْديرن و باشقه مصنوعاتدهكى گوزللكلرى «ما شاء اللّٰه» دييوب إستحسان ايدن، بِالبداهه او صنعتپرور و صنعتنى چوق سَون صانعڭ نظرنده أڭ زياده محبوب، او اولاجقدر.
ايشته مصنوعاتى يالديزلايان مزايا و محاسنه و موجوداتى ايشيقلانديران لطائف و كمالاته قارشى: «سبحان اللّٰه، ما شاء اللّٰه، اللّٰه أكبر» دييهرك سماواتى چينلاتديران و قرآنڭ نغماتيله كائناتى ولوَلهيه ويرديرن، إستحسان و تقدير ايله، تفكّر و تشهير ايله، ذكر و توحيد ايله، برّ و بحرى جذبهيه گتيرن ينه بِالمشاهده او ذاتدر.
ايشته بويله بر ذات كه: (اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ) سرّنجه بتون اُمّتڭ ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى، اونڭ كفۀِ ميزاننده بولونان و عموم امّتنڭ صلواتى، اونڭ معنوى كمالاتنه إمداد ويرن و رسالتنده گورديگى وظائفڭ نتائجنى و معنوى اجرتلريله برابر رحمت و محبّتِ إلٰهيهنڭ نهايتسز فيضنه مظهر اولان بر ذات، ألبته معراج نردبانيله جنّته، سِدْرة المنتهايه، عرشه و قاب قوسَيْنه قدر گيتمك، عينِ حق، نفسِ حقيقت و محضِ حكمتدر.
ايكنجى مشكل: أى مقامِ إستماعدهكى إنسان! شو ايكنجى إشكال ايتديگڭ حقيقت او قدر دريندر، او قدر يوكسكدر كه، عقل اوڭا نه اولاشير، نه ده ياناشير.. إلاّ نورِ ايمان ايله گورونور. فقط بعض تمثيلات ايله، او حقيقتڭ وجودى، فهمه تقريب ايديلير. اويله ايسه، بر نبذه تقريبه چاليشهجغز.
ايشته شو كائناته نظرِ حكمتله باقيلديغى وقت، عظيم بر شجره معناسنده گورونور. و شجرهنڭ ناصل داللرى، ياپراقلرى، چيچكلرى، ميوهلرى واردر. شو شجرۀِ خلقتڭ ده بر شقّى اولان عالمِ سفلينڭ؛ عناصر داللرى، نباتات و أشجار ياپراقلرى، حيوانات چيچكلرى، إنسان ميوهلرى حكمنده گورونور. صانعِ ذو الجلالڭ آغاجلر حقّنده جارى اولان بر قانونى، ألبته شو شجرۀِ أعظمده ده جارى اولمق، مقتضاىِ إسمِ حكيمدر. اويله ايسه مقتضاىِ حكمت، شو شجرۀِ خلقتڭ ده بر چكردكدن ياپيلماسيدر. هم اويله بر چكردك كه؛ عالمِ جسمانيدن باشقه، سائر عالملرڭ نمونهسنى و أساساتنى جامع اولسون. چونكه بيڭلر مختلف عالملرى تضمّن ايدن كائناتڭ چكردكِ أصليسى و منشئى، قورو بر مادّه اولاماز. مادام شو شجرۀِ كائناتدن داها أوّل، او نوعدن باشقه شجره يوق. اويله ايسه اوڭا منشأ و چكردك حكمنده اولان معنا و نور، ألبته ينه شجرۀِ كائناتده بر ميوه لباسنڭ گيديرلمسى، ينه حكيم إسمنڭ مقتضاسيدر. چونكه چكردك دائما چيپلاق اولاماز. مادام أوّلِ فطرتده ميوه لباسنى گيمهمش. ألبته، آخرده او لباسى گيهجكدر. مادام او ميوه إنساندر. و مادام إنسان ايچنده سابقًا إثبات ايديلديگى اوزره، أڭ مشهور ميوه و أڭ محتشم ثمره و عمومڭ نظرِ دقّتنى جلب ايدن و أرضڭ نصفنى و بشرڭ خُمسنڭ نظرينى كندينه حصر ايدن و محاسنِ معنويهسى ايله عالمى، يا نظرِ محبّت ويا حيرتله كندينه باقديران ميوه ايسه: ذاتِ محمّديه عليه الصلاة والسلامدر. ألبته كائناتڭ تشكّلنه چكردك اولان نور، اونڭ ذاتنده جسمنى گيهرك أڭ آخر بر ميوه صورتنده گورونهجكدر.
أى مستمع!. شو عجيب كائناتِ عظيمه، بر إنسانڭ جزئى ماهيتندن خلق اولنمسنى إستبعاد ايتمه! بر نوع عالم گبى اولان معظّم چام آغاجنى، بغداى دانهسى قدر بر چكردكدن خلق ايدن قديرِ ذو الجلال، شو كائناتى «نورِ محمّدى»دن (عليه الصلاة والسلام) ناصل خلق ايتمسين ويا ايدهمسين؟ ايشته شجرۀِ كائنات، شجرۀِ طوبٰى گبى، گوودهسى و كوكى يوقاريده، داللرى آشاغيده اولديغى ايچون؛ آشاغيدهكى ميوه مقامندن، تا چكردكِ أصلى مقامنه قدر، نورانى بر خيطِ مناسبت وار. ايشته معراج، او خيطِ مناسبتڭ غلافى و صورتيدر كه: ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، او يولى آچمش؛ ولايتيله گيتمش، رسالتيله دونمش و قپويى ده آچيق بيراقمش. آرقهسندهكى أولياءِ اُمّتى، روح و قلب ايله او جادّۀِ نورانيده، معراجِ نبوينڭ گولگهسنده سير و سلوك ايدوب إستعدادلرينه گوره مقاماتِ عاليهيه چيقييورلر.
هم سابقًا إثبات ايديلديگى اوزره: شو كائناتڭ صانعى، برنجى إشكالڭ جوابنده گوستريلن مقاصد ايچون شو كائناتى، بر سراى صورتنده ياپمش و تزيين ايتمشدر. او مقاصدڭ مدارى، ذاتِ أحمديه (عصم) اولديغى ايچون، كائناتدن أوّل صانعِ كائناتڭ نظرِ عنايتنده اولماسى و أڭ أوّل تجلّيسنه مظهر اولمق لازم گلييور. چونكه بر شيئڭ نتيجهسى، ثمرهسى؛ أوّل دوشونولور. ديمك وجودًا أڭ آخر، معنًا ده أڭ أوّلدر. حالبوكه ذاتِ أحمديه (عصم) هم أڭ مكمّل ميوه، هم بتون ميوهلرڭ مدارِ قيمتى و بتون مقصدلرڭ مدارِ ظهورى اولديغندن أڭ أوّل تجلّئِ ايجاده مظهر، اونڭ نورى اولمق لازم گلير.
اوچنجى مشكلڭ او قدر گنيشدر كه؛ بزم گبى طار ذهنلى إنسانلر، إستيعاب و إحاطه ايدهمز. فقط اوزاقدن اوزاغه باقهبيليرز.
أوت عالمِ سفلينڭ معنوى تزگاهلرى و كلّى قانونلرى، عوالمِ علويهدهدر. و محشرِ مصنوعات اولان كُرۀِ أرضڭ حدسز مخلوقاتنڭ نتائجِ أعماللرى و جنّ و إنسڭ ثمراتِ أفعاللرى، ينه عوالمِ علويهده تمثّل ايدر. حتّى حسنات جنّتڭ ميوهلرى صورتنه، سيّئات ايسه جهنّمڭ زقّوملرى شكلنه گيردكلرى، پك چوق أمارات و پك چوق رواياتڭ شهادتى ايله و حكمتِ كائناتڭ و إسمِ حكيمڭ إقتضاسيله برابر، قرآنِ حكيمڭ إشاراتى گوسترييور. أوت زمينڭ يوزنده كثرت او قدر إنتشار ايتمش و خلقت او قدر تشعّب ايتمش كه، بتون كائناتده منتشر عموم مصنوعاتڭ پك چوق فوقنده أجناسِ مخلوقات و أصنافِ مصنوعات، كُرۀِ زمينده بولونور، دگيشير؛ دائما طولوب بوشالير. ايشته شو جزئيات و كثرتڭ منبعلرى، معدنلرى ألبته كلّى قانونلر و كلّى تجلّياتِ أسمائيهدر كه؛ او كلّى قانونلر، او كلّى تجلّيلر و او محيط أسمالرڭ مظهرلرى ده بر درجه بسيط و صافى و هر برى بر عالمڭ عرشى و سقفى و بر عالمڭ مركزِ تصرّفى حكمنده اولان سماواتدر كه؛ او عالملرڭ بريسى ده سِدْرة المنتهىدهكى جنّت المأوٰىدر. يردهكى تسبيحات و تحميدات، او جنّتڭ ميوهلرى صورتنده (مخبرِ صادقڭ إخباريله) تمثّل ايتديگى ثابتدر. ايشته بو اوچ نقطه گوسترييورلر كه: يرده اولان نتائج و ثمراتڭ مخزنلرى اورالردهدر و محصولاتى او طرفه گيدر.
ديمه كه: هوائى بر «الحمد لِلّٰهِ» كلمهم، ناصل مجسّم بر ميوۀِ جنّت اولور؟
چونكه سن گوندوز اويانيق ايكن گوزل بر سوز سويلرسڭ؛ بعضًا رؤياده گوزل بر ألما شكلنده يرسڭ. گوندوز چركين بر سوزڭ، گيجهده آجى بر شى صورتنده يوتارسڭ. بر غيبت ايتسهڭ، مردار بر أت صورتنده سڭا يديررلر. اويله ايسه، شو دنيا اويقوسنده سويلهديگڭ گوزل سوزلرڭ و چركين سوزلرڭ؛ ميوهلر صورتنده اويانيق عالمى اولان عالمِ آخرتده يرسڭ و يمهسنى إستبعاد ايتمهمليسڭ.