ايكنجى أساس
حقيقتِ معراج نهدر؟
الجواب: ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) مراتبِ كمالاتده سير و سلوكندن عبارتدر. يعنى، جنابِ حقّڭ ترتيبِ مخلوقاتده تجلّى ايتديرديگى آيرى آيرى إسم و عنوانلرله و سلطنتِ ربوبيتنده تشكيل ايتديگى دوائرِ تدبير و ايجادده و او دائرهلرده برر عرشِ ربوبيت و برر مركزِ تصرّفه مدار اولان بر سما طبقهسنده گوسترديگى آثارِ ربوبيتى، برر برر او عبدِ مخصوصه گوسترمكله، او عبدى، هم بتون كمالاتِ إنسانيهيى جامع، هم بتون تجلّياتِ إلٰهيهيه مظهر، هم بتون طبقاتِ كائناته ناظر و سلطنتِ ربوبيتڭ دلاّلى و مرضياتِ إلٰهيهنڭ مبلّغى و طلسمِ كائناتڭ كشّافى ياپمق ايچون؛ براقه بينديروب، برق گبى سماواتى سير ايتديروب، قطعِ مراتب ايتديرهرك، قمروارى منزلدن منزله، دائرهدن دائرهيه ربوبيتِ إلٰهيهيى تماشا ايتديروب، او دائرهلرڭ سماواتنده مقاملرى بولونان و إخوانى اولان أنبيايى برر برر گوسترهرك، تا قاب قوسَيْن مقامنه چيقارمش، أحديت ايله كلامنه و رؤيتنه مظهر قيلمشدر. شو يوكسك حقيقته «ايكى تمثيل» دوربينى ايله باقيلهبيلير.
برنجيسى: يگرمى دردنجى سوزده ايضاح ايديلديگى گبى؛ ناصلكه بر پادشاهڭ كندى حكومتنڭ دائرهلرنده آيرى آيرى عنوانلرى و رعيتنڭ طبقهلرنده باشقه باشقه نام و وصفلرى و سلطنتنڭ مرتبهلرنده چشيد چشيد إسم و علامتلرى واردر. مثلا: عدليه دائرهسنده حاكمِ عادل و ملكيهده سلطان و عسكريهده قوماندانِ أعظم و علميهده خليفه و هكذا.. سائر إسم و عنوانلرى بولونور. هر بر دائرهده برر معنوى تختى حكمنده اولان مقام و إسكملهسى بولونور. او تك پادشاه، او سلطنتڭ دائرهلرنده و طبقاتِ حكومتڭ مرتبهلرنده، بيڭ إسم و عنوانه صاحب اولابيلير. بربرى ايچنده بيڭ تختِ سلطنتى اولابيلير. گويا او حاكم، هر بر دائرهده شخصيتِ معنويه حيثيتيله و تلفونى ايله موجود و حاضر بولونور، بيلير. و هر طبقهده قانونيله، نظاميله، ممثّليله گورونور، گورور. و هر مرتبهده پرده آرقهسنده حكميله، علميله، قوّتيله إداره ايدر، باقار. و هر بر دائرهنڭ باشقه بر مركزى، بر منزلى واردر. أحكاملرى بربرندن آيريدر. طبقاتلرى بربرندن باشقهدر. ايشته بويله بر سلطان، ايستديگى بر ذاتى، بتون او دائرهلرنده گزديروب، هر دائرهيه مخصوص سلطنتِ شاهانهسنى و أوامرِ حاكمانهسنى گوستروب، دائرهدن دائرهيه، طبقهدن طبقهيه گزديروب، تا حضورينه گتيرر. صوڭره بتون او دائرهلره تعلّق ايدن بعض أوامرِ عموميۀِ كلّيهيى اوڭا توديع ايدر، گوندرر.
ايشته بو مثال گبى؛ أزل و أبد سلطانى اولان ربّ العالمين ايچون، ربوبيتنڭ مرتبهلرنده آيرى آيرى فقط بربرينه باقار شأن و ناملرى واردر. و الوهيتنڭ دائرهلرنده باشقه باشقه فقط بربرى ايچنده گورونور إسم و علامتلرى واردر. و حشمتلى إجراآتنده آيرى آيرى فقط بربرينه بڭزر تجلّى و جلوهلرى واردر. و قدرتنڭ تصرّفاتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى إحساس ايدر عنوانلرى واردر. و صفتلرينڭ تجلّياتنده باشقه باشقه، فقط بربرينى گوسترر مقدّس ظهوراتى واردر. و أفعالنڭ جلوهلرنده چشيد چشيد، فقط بربرينى إكمال ايدر تصرّفاتى واردر. و رنگارنك صنعتنده و مصنوعاتنده چشيد چشيد، فقط بربرينى تماشا ايدر حشمتلى ربوبيتى واردر.
ايشته شو سرِّ عظيمه بناءً كائناتى حيرتفزا عجيب بر ترتيب ايله تنظيم ايتمش. أڭ كوچك طبقاتِ مخلوقاتدن اولان ذرّاتدن تا سماواته و سماواتڭ برنجى طبقهسندن تا عرشِ أعظمه قدر بربرى اوستنده تشكيلات وار. هر بر سما، بر آيرى عالمڭ طامى و ربوبيت ايچون بر عرش و تصرّفاتِ إلٰهيه ايچون بر مركز حكمندهدر. او دائرهلرده و او طبقاتده چندان أحديت إعتباريله بتون أسما بولونهبيلير. بتون عنوانلرله تجلّى ايدر. فقط ناصلكه عدليهده حاكمِ عادل عنوانى أصلدر، حاكمدر. سائر عنوانلر اوراده اونڭ أمرينه باقار، اوڭا تابعدر. اويله ده، هر بر طبقاتِ مخلوقاتده، هر بر سماده بر إسم، بر عنوانِ إلٰهى حاكمدر. سائر عنوانلر ده اونڭ ضمنندهدر. مثلا: إسمِ قديره مظهر حضرتِ عيسى عليه السلام، هانگى سماده پيغمبر عليه الصلاة والسلام ايله گوروشدى ايسه؛ ايشته او سما دائرهسنده جنابِ حق قدير عنوانيله بِالذّات اوراده متجلّيدر. مثلا: حضرتِ موسى عليه السلامڭ مقامى اولان سما دائرهسنده أڭ زياده حكمفرما، حضرتِ موسى عليه السلامڭ مظهر اولديغى «متكلّم» عنوانيدر و هكذا... ايشته ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، چونكه إسمِ أعظمه مظهردر و نبوّتى عموميدر و بتون أسمايه مظهردر. ألبته بتون دوائرِ ربوبيتله علاقهداردر. ألبته او دائرهلرده مقام صاحبى اولان أنبيالرله گوروشمك و عموم طبقاتدن گچمك؛ حقيقتِ معراجى إقتضا ايدييور.
ايكنجى تمثيل: ناصلكه بر سلطانڭ عنوانلرندن اولان «قوماندانِ أعظم» عنوانى، دوائرِ عسكريهنڭ سرعسكر دائرهسى گبى كلّى و گنيش دائرهدن طوت، تا اونباشى دائرهسى گبى جزئى و خصوصى هر بر دائرهده بر ظهورى، بر جلوهسى واردر. مثلا: بر نفر؛ او قوماندانلق عنوانِ أعظمنڭ نمونهسنى اونباشى شخصنده گورور، اوڭا باقار، اوندن أمر آلير. او نفر اونباشى اولديغنده؛ چاوش دائرهسندهكى قوماندانلق دائرهسى نظرينه چارپار، اوڭا باقار. صوڭره چاوش اولسه، او وقت قوماندانلق نمونهسنى و جلوهسنى ملازم دائرهسنده گورور. او مقامده اوڭا مخصوص بر إسكمله بولونور. و هكذا... يوزباشى، بيڭباشى، فريق، مشير دائرهلرندن هر برنده، دائرهلرڭ بيوك و كوچكلگى نسبتنده او قوماندانلق عنواننى گورور.
شيمدى بر نفرى او قوماندانِ أعظم، بتون دوائرِ عسكريهيه تعلّق ايدهجك بر وظيفه ايله توظيف ايتمك ايستهسه، بر مفتّش گبى هر دوائرى گوروب و گورونهجك بر مقام ويرمك ايستهسه؛ ألبته او قوماندانِ أعظم او نفرى، اونباشى دائرهسندن طوت تا دائرۀِ أعظمنه قدر برر برر گزديرهجك؛ تا گورسون، گورولسون. صوڭره حضورينه قبول ايدوب صحبتنه مشرّف ايدهرك، نشان و فرمان ويروب تلطيف ايدهرك، تا گلديگى يره قدر بر آنده گوندرر.
شو تمثيلده بر نقطهيى نظره آلمق لازم كه: پادشاه أگر عاجز اولمازسه، صورى اولديغى گبى، معنوى جهتنده ده إقتدارى اولسه؛ او وقت فريق، مشير، ملازم گبى أشخاصى توكيل ايتمز. بِالذّات هر يرده بولونور. يالڭز بعض پردهلر آلتنده و مقام صاحبى أشخاصڭ آرقهسنده، طوغريدن طوغرىيه أمرى او ويرر. بعض ولىِّ كامل اولان پادشاهلر؛ چوق دائرهلرده، بعض أشخاص صورتنده إجراآتنى ياپديغى روايت ايديلير.
شو تمثيل ايله باقديغمز حقيقت ايسه: عجز، اونڭ ايچنده اولماديغى ايچون، طوغريدن طوغرىيه هر بر دائرهده أمر و حكم قوماندانِ أعظمدن گلييور. اونڭ أمريله، إرادهسيله، قوّتيلهدر.
ايشته شو تمثيل گبى؛ حاكمِ أرض و سماوات، أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك، آمرِ مطلق اولان سلطانِ أزلى و أبدى، طبقاتِ مخلوقاتنده جريان ايدن و كمالِ إطاعت و إنتظام ايله إمتثال اولونان، أوامر و قوماندانلغنڭ شئوناتى و ذرّاتدن سيّاراته و سينكدن سماواته قدر اولان طبقاتِ مخلوقات و طوائفِ موجوداتده كوچك بيوك، جزئى كلّى طبقاتى و طائفهلرى آيرى آيرى، فقط بربرينه باقار بر طرزده برر دائرۀِ ربوبيت، برر طبقۀِ حاكميت گورونويور. شيمدى، بتون كائناتدهكى مقاصدِ عليا و نتائجِ عظمايى آڭلايهجق و بتون طبقاتڭ آيرى آيرى وظائفِ عبوديتلرينى گورمكله، ذاتِ كبريانڭ سلطنتِ ربوبيتنى، حشمتِ حاكميتنى مشاهده ايدهرك، او ذاتڭ مرضياتى نه اولديغنى آڭلامق و اونڭ سلطنتنه دلاّل اولمق ايچون، على كلّ حال او طبقات و دائرهلره بر سير و سلوك اولاجقدر. تا دائرۀِ أعظميهسنڭ عنوانى اولان عرشِ أعظمنه گيرهجك، تا قاب قوسَيْنه، يعنى إمكان و وجوب اورتهسنده قاب قوسَيْن ايله إشارت اولونان مقامه گيرهجك و ذاتِ جليلِ ذو الجمال ايله گوروشهجكدر كه؛ شو سير و سلوك ايسه، معراجڭ حقيقتيدر.
هر بر إنسان عقليله خيال سرعتنده سيرانى، هر بر ولى قلبيله برق سرعتنده جولانى و جسمِ نورانى اولان هر بر مَلك روح سرعتنده عرشدن فرشه، فرشدن عرشه دورانى، أهلِ جنّتڭ إنسانلرى، براق سرعتنده حشردن بش يوز سنه فضله مسافهدن جنّته چيقمهلرى اولديغى گبى؛ نور و نور قابليتنده و أولياء قلبلرندن داها لطيف و أمواتڭ روحلرندن و ملائكه جسملرندن داها خفيف و جسدِ نجمى و بدنِ مثاليدن داها ظريف اولان روحِ محمّدىنڭ (عصم) حدسز وظائفنه مدار و جهازاتنڭ مخزنى اولان جسمِ محمّدى (عصم)، ألبته اونڭ روحِ عاليسيله عرشه قدر برابر گيدهجكدر.
شيمدى مقامِ إستماعده اولان ملحده باقييورز.
خاطره گلييور كه، او ملحد قلبندن دير: «بن اللّٰهى طانيمايورم، پيغمبرى بيلمهيورم، ناصل معراجه اينانهجغم؟»
بز ده ديرز كه: مادام شو كائنات و موجودات وار و ايچنده أفعال و ايجاد وار. هم مادام منتظم بر فعل، فاعلسز اولماز. معنيدار بر كتاب، كاتبسز اولماز. صنعتلى بر نقش، نقّاشسز اولماز. ألبته شو كائناتى طولديران أفعالِ حكيمانهنڭ بر فاعلى و ير يوزينڭ موسم بموسم تازهلهنن حيرتفزا نقوشلرينڭ، معنيدار مكتوباتنڭ بر كاتبى، بر نقّاشى واردر. هم مادام بر ايشده ايكى حاكمڭ بولونماسى، او ايشڭ إنتظامنى بوزويور. هم مادام سينك قنادندن تا سماوات قنديلنه قدر مكمّل بر إنتظام وار. اويله ايسه، او حاكم بردر. (بر اولمازسه) چونكه هر شيده صنعت و حكمت او درجه عجيبدر كه؛ او شيئڭ صانعى، هر بر شيئه مقتدر اولاجق، هر بر ايشى بيلهجك بر درجهده قديرِ مطلق اولمق لازم گلير. اويله ايسه بر اولمازسه، موجودات عددنجه إلٰهلرڭ بولونماسى لازم گلير. او إلٰهلر هم بربرينه ضد، هم بربرينه مِثل اولاجقلر و او حالده شو عجيب إنتظام بوزولمامق، يوز بيڭ دفعه محالدر. هم مادام شو موجوداتڭ طبقاتى، بر اوردودن بيڭ دفعه داها منتظم بر أمر ايله حركت ايتديگى بِالبداهه گورونويور. ييلديزلرڭ، گونش و قمرڭ منتظمًا حركتلرندن طوت، تا بادم چيچكلرينه قدر هر بر طائفه او قدر منتظم، او قدر مكمّل بر صورتده قديرِ أزلينڭ او طائفهيه ويرديگى نشانلرى، فورمالرى، گوزل لباسلرى و تعيين ايتديگى حركاتى، بيڭ دفعه اوردودن داها منتظم بر طرزده إظهار ايدييور. اويله ايسه شو كائناتڭ موجوداتى، (اونڭ أمرينه باقار و إمتثال ايدر) پردۀِ غيب آرقهسنده بر حاكمِ مطلقى واردر.
هم مادام او حاكم، بتون ياپديغى إجراآتِ حكيمانه شهادتيله، هم گوسترديگى آثارِ حشمتله بر سلطانِ ذو الجلالدر. هم گوسترديگى إحسانات ايله، غايت رحيم بر ربدر. هم إظهار ايتديگى گوزل صنعتلريله، صنعتپرور و صنعتنى چوق سَور بر صانعدر. هم گوسترديگى تزيينات و مراقآور صنعتلريله، ذىشعورلرڭ نظرِ إستحساننى آثارينه جلب ايتمك ايستهين بر خالقِ حكيمدر. هم خلقتِ عالمده گوسترديگى محيّر العقول تزييناتڭ نه ديمك اولديغنى و مخلوقات نرهدن گلوب نرهيه گيدهجگنى، ربوبيتنڭ حكمتيله ذىشعوره بيلديرمك ايستديگى آڭلاشيلييور. ألبته بو حاكمِ حكيم و صانعِ عليم، ربوبيتنى گوسترمك ايستر.
هم مادام بو قدر گوسترديگى آثارِ لطف و مرحمت و غرائبِ صنعت ايله ذىشعوره كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك ايستر. ألبته ذىشعورلردن آرزولرينى و اونلردهكى مرضياتى نه اولديغنى، بر مبلّغ واسطهسيله بيلديرهجكدر. اويله ايسه ذىشعورلردن بريسنى تعيين ايدوب، اونڭ ايله او ربوبيتنى إعلان ايدهجكدر. و سَوْديگى صنعتلرينى تشهير ايچون، بر دلاّلى قربِ حضورينه مشرّف ايدوب، تشهيره واسطه ايدهجكدر. و او علوى مقاصدينى سائر ذىشعورلره بيلديرمكله كمالاتنى إظهار ايتمك ايچون، بريسنى معلّم تعيين ايدهجكدر. و شو كائناتده درج ايتديگى طلسمى و شو موجوداتده گيزلديگى معمّاءِ ربوبيتى معناسز قالمامق ايچون، هر حالده بر رهبر تعيين ايدهجكدر. و گوسترديگى و أنظارڭ تماشاسنه نشر ايتديگى محاسنِ صنعت، فائدهسز و عبث قالمامق ايچون؛ اونلردهكى مقاصدى درس ويرهجك بر رهبر تعيين ايدهجكدر. هم مرضياتنى ذىشعورلره تبليغ ايتمك ايچون، بريسنى بتون ذىشعورلرڭ فوقنده بر مقامه چيقارهجق و مرضياتنى اوڭا بيلديرهجك، اونلره گوندرهجكدر.
مادام حقيقت و حكمت بويله إقتضا ايدييور و شو وظائفه أڭ أليق حضرتِ محمّد عليه الصلاة والسلامدر. چونكه بِالفعل أڭ مكمّل بر صورتده او وظيفهلرى ياپمشدر. تشكيل ايتديگى عالمِ إسلام و گوسترديگى نورِ إسلاميت، بر شاهدِ عادل و صادقدر. اويله ايسه او ذات، طوغريدن طوغرىيه بتون كائناتڭ فوقنه چيقوب، بتون موجوداتدن گچوب، بر مقامه گيرمك لازمدر كه؛ بتون مخلوقاتڭ خالقى ايله عمومى، علوى، كلّى بر صحبت ايتسين. ايشته معراج دخى، بو حقيقتى إفاده ايدييور.
الحاصل: مادام شو عظيم كائناتى مذكور مقصدلر گبى چوق عظيم مقاصد و چوق بيوك غايهلر ايچون شو صورتده تشكيل، ترتيب و تزيين ايتمشدر. هم مادام شو موجودات ايچنده، شو عمومى ربوبيتى، بتون دقائقى ايله؛ شو عظيم سلطنتِ الوهيتى، بتون حقائقى ايله گورهجك إنسان نوعى واردر. ألبته او حاكمِ مطلق، او إنسان ايله قونوشهجقدر، مقاصدينى بيلديرهجكدر. مادام هر إنسان جزئيتدن و سفليتدن تجرّد ايدوب، أڭ يوكسك بر مقامِ كلّىيه چيقهمييور. او حاكمڭ كلّى خطابنه بِالذّات مخاطب اولامييور. ألبته او إنسانلر ايچنده بعض أفرادِ مخصوصه، او وظيفه ايله موظّف اولاجقلر؛ تا ايكى جهتله مناسبتى بولونسون. هم إنسان اولمالى، تا إنسانلره معلّم اولسون. هم روحًا غايت علوى اولمالى كه، تا طوغريدن طوغرىيه خطابه مظهر اولسون. شيمدى مادام شو إنسانلر ايچنده، شو كائنات صانعنڭ مقاصدينى أڭ مكمّل بر صورتده بيلديرن و شو كائنات طلسمنى كشف ايدن و خلقتڭ معمّاسنى آچان و ربوبيتڭ محاسنِ سلطنتنه أڭ مكمّل طرزده دلاّللق ايدن محمّد عليه الصلاة والسلامدر. ألبته بتون أفرادِ إنسانيه ايچنده اويله بر معنوى سير و سلوكى اولاجقدر كه؛ جسمانى عالمده سير و سياحت صورتنده بر معراجى اولاجقدر. «يتمش بيڭ پرده» تعبير اولونان برزخِ أسما و تجلّئِ صفات و أفعال و طبقاتِ موجوداتڭ آرقهسنه قدر قطعِ مراتب ايدهجكدر. ايشته معراج بودر.
ينه خاطره گلييور كه: أى مستمع! سن قلبندن دييورسڭ كه: «ناصل اينانهيم، هر شيدن داها ياقين بر ربّه بيڭلر سنه مسافهيى قطع ايدوب، يتمش بيڭ پردهيى گچدكدن صوڭره اونڭله گوروشمك نه ديمكدر؟»
بز ده ديرز كه: جنابِ حق هر شيئه، هر شيدن داها ياقيندر. فقط هر شى، اوندن نهايتسز اوزاقدر. ناصلكه گونشڭ شعورى و قونوشماسى اولسه، سنڭ ألڭدهكى آيينه واسطهسيله سنڭله قونوشهبيلير. ايستديگى گبى سنده تصرّف ايدر. بلكه آيينهمثال سنڭ گوز ببگڭدن سڭا داها ياقين اولديغى حالده، سن درت بيڭ سنه قدر اوندن اوزاقسڭ، هيچ بر جهتده اوڭا ياناشهمزسڭ. أگر ترقّى ايتسهڭ، قمر مقامنه گلوب، طوغريدن طوغرىيه بر مقابله نقطهسنه چيقسهڭ، اوڭا يالڭز بر نوع آيينهدارلق ايدهبيليرسڭ. اويله ده، شمسِ أزل و أبد اولان ذاتِ ذو الجلال هر شيئه هر شيدن داها ياقين اولديغى حالده؛ هر شى اوندن نهايتسز اوزاقدر. يالڭز بتون موجوداتى قطع ايدوب، جزئيتدن چيقوب، كلّيتڭ مراتبنده گيت گيده بيڭلر حجابلردن گچوب، تا بتون موجوداته محيط بر إسمنه ياناشير، اوندن داها ايلريده چوق مراتبى قطع ايدر. صوڭره بر نوع قربيته مشرّف اولور. هم مثلا: بر نفر، قوماندانِ أعظمڭ شخصِ معنويسندن چوق اوزاقدر. او نفر، قومانداننى اون باشيلقده گورديگى كوچك بر نمونه ايله غايت اوزاق بر مسافهده، معنوى چوق پردهلر آرقهسنده اوڭا باقار. حقيقى اونڭ شخصِ معنويسيله قربيت ايسه؛ ملازملق، يوز باشيلق، بيڭباشيلق گبى چوق مراتبِ كلّيهدن گچمك لازم گلييور. حالبوكه قوماندانِ أعظم؛ أمريله، قانونيله، نظريله، حكميله، علميله، (صورةً اولديغى گبى معنًا ده قوماندان ايسه) بِالذّات ذاتيله او نفرڭ ياننده بولونور، گورور. شو حقيقت اون آلتنجى سوزده غايت قطعى بر صورتده إثبات ايديلديگندن، اوڭا إكتفاءً بوراده قيصه كسييورز.
ينه خاطره گلير كه: سن قلبڭدن ديرسڭ: «بن سماواتى إنكار ايدييورم، ملائكهلره اينانميورم. سماواتده برينڭ گزمسنه، ملائكهلرله گوروشمهسنه ناصل اينانهيم؟»
أوت، سنڭ گبى عقلى گوزينه اينمش و گوزينه پرده چكيلمش آدملره سوز آڭلاتمق و بر شى گوسترمك، ألبته مشكلدر. فقط حق او قدر پارلاقدر كه، كورلر ده گورهبيلديگى ايچون بز ده ديرز كه: فضاىِ علوى، بِالإتّفاق «أثير» ايله طولودر. ضيا، ألكتريق، حرارت گبى سائر سيّالاتِ لطيفه، او فضايى طولديران بر مادّهنڭ وجودينه دلالت ايدر. ميوهلر آغاجنى، چيچكلر چمنلرينى، سنبللر تارلالرينى، باليقلر دڭزينى بِالبداهه گوسترديگى گبى؛ شو ييلديزلر دخى بِالضروره منشألرينى، تارلاسنى، دڭزينى، چمنگاهنڭ وجودينى، عقلڭ گوزينه صوقويورلر. مادام عالمِ علويده مختلف تشكيلات وار. مختلف وضعيتلرده مختلف أحكاملر گورونويور. اويله ايسه او أحكاملرڭ منشألرى اولان سماوات، مختلفدر. إنسانده جسمدن باشقه ناصل عقل، قلب، روح، خيال، حافظه گبى معنوى وجودلر ده وار. ألبته إنسانِ أكبر اولان عالمده و شو إنسان ميوهسنڭ شجرهسى اولان كائناتده، عالمِ جسمانيتدن باشقه عالملر وار. هم عالمِ أرضدن، تا جنّت عالمنه قدر هر بر عالمڭ برر سماسى واردر.
هم ملائكه ايچون ديرز كه: سيّارات ايچنده متوسّط و ييلديزلر ايچنده كوچك و كثيف اولان كُرۀِ أرض؛ موجودات ايچنده أڭ قيمتدار و نورانى اولان حيات و شعور، حسابسز بر صورتده اونده بولونويورلر. ألبته قراڭلقلى بر خانه حكمنده اولان شو أرضه نسبةً مزيَّن قصرلر، مكمّل سرايلر حكمنده اولان ييلديزلر و ييلديزلرڭ دڭزلرى اولان گوكلر؛ ذىشعور و ذىحيات و پك كثرتلى و مختلف الأجناس اولان ملائكه و روحانيلرڭ مسكنلريدر. پك قطعى بر صورتده إشارات الإعجاز نامندهكى تفسيرمده
﴿ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ﴾
آيتنده، سماواتڭ هم وجودى، هم تعدّدى إثبات ايديلديگندن و ملائكه حقّنده يگرمى طوقوزنجى سوزده ايكى كرّه ايكى درت ايدر قطعيتنده، ملائكهلرڭ وجودينى إثبات ايتديگمزدن، اونلره إكتفاءً بوراده قيصه كسييورز.
الحاصل: أثيردن ياپيلمش؛ ألكتريق، ضيا، حرارت، جاذبه گبى سيّالاتِ لطيفهنڭ مدارى اولمش و حديثده (اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ) إشارتيله، سيّارات و نجومڭ حركاتنه مساعد اولمش و صمان يولى دينلن «مجرّة السماء»دن تا أڭ ياقين سيّارهيه قدر، مختلف وضعيت و تشكّلده يدى طبقه، هر بر طبقه عالمِ أرضدن، تا عالمِ برزخه، عالمِ مثاله، تا عالمِ آخرته قدر برر عالمڭ طامى حكمنده برر سمانڭ بولونماسى، حكمةً، عقلًا إقتضا ايدر.
هم خاطره گلير كه: أى ملحد! سن ديرسڭ: «بيڭ مشكلات ايله طيّاره واسطهسيله آنجق بر ايكى كيلومتره يوقارىيه چيقيلهبيلير. ناصل، بر إنسان جسميله بيڭلر سنه مسافهيى بر قاچ دقيقه ظرفنده قطع ايدر، گيدر، گلير؟»
بز ده ديرز: أرض گبى آغير بر جسم، فنّڭزجه حركتِ سنويهسيله بر دقيقهده تقريبًا يوز سكسان سكز ساعت مسافهيى كسر. تقريبًا يگرمى بش بيڭ سنهلك مسافهيى، بر سنهده قطع ايدييور. عجبا، شو منتظم حركاتى اوڭا ياپديران و بر صاپان طاشى گبى دونديرن بر قديرِ ذو الجلال؛ بر إنسانى، عرشه گتيرهمز مى؟ شمسڭ جاذبهسى دينلن بر قانونِ ربّانى ايله مولوى گبى أطرافنده پك آغير اولان جسمِ أرضى گزديرن بر حكمت، جاذبۀِ رحمتِ رحمٰن ايله و إنجذابِ محبّتِ شمسِ أزل ايله بر جسمِ إنسانى برق گبى عرشِ رحمانه چيقارهماز مى؟
ينه خاطره گلير كه، دييورسڭ: «هايدى چيقهبيلير، نه ايچون چيقمش؟ نه لزومى وار؟ وليلر گبى روح و قلبى ايله گيتسه، يتر؟»
بز ده ديرز كه: مادام صانعِ ذو الجلال، ملك و ملكوتندهكى آياتِ عجيبهسنى گوسترمك و شو عالمڭ تزگاه و منبعلرينى تماشا ايتديرمك و أعمالِ بشريهنڭ نتائجِ اُخرويهسنى إرائه ايتمك ايستهمش. ألبته عالمِ مبصراتڭ آناختارى حكمنده اولان گوزينى و مسموعات عالمندهكى آياتى تماشا ايدن قولاغنى، عرشه قدر برابر آلماسى لازم گلديگى گبى؛ روحنڭ حدسز وظائفه مدار اولان آلات و جهازاتنڭ ماكينهسى حكمنده اولان جسمِ مباركنى دخى، تا عرشه قدر برابر آلماسى مقتضاىِ عقل و حكمتدر. ناصلكه جنّتده، حكمتِ إلٰهيه جسمى روحه آرقداش ايدييور. چونكه پك چوق وظائفِ عبوديته و حدسز لذائذ و آلامه مدار اولان جسددر. ألبته او جسدِ مبارك، روحه آرقداش اولاجقدر. مادام جنّته جسم، روح ايله برابر گيدر. ألبته جنّت المأوٰى گوودهسى اولان سِدْرة المنتهايه عروج ايدن ذاتِ أحمديه (عصم) ايله جسدِ مباركنى رفاقت ايتديرمسى، عينِ حكمتدر.
ينه خاطره گلير كه، ديرسڭ: «بر قاچ دقيقهده بيڭلر سنه مسافهيى قطع ايتمك، عقلًا محالدر؟»
بز ده ديرز كه: صانعِ ذو الجلالڭ صنعتنده حركات، نهايت درجهده مختلفدر. مثلا: صوتڭ سرعتيله؛ ضيا، ألكتريق، روح، خيال سرعتلرى نه قدر متفاوت اولديغى معلوم. سيّاراتڭ دخى فنًّا حركاتى او قدر مختلفدر كه، عقل حيرتدهدر. عجبا لطيف جسمى، عروجده سرعتلى اولان علوى روحنه تابع اولمش؛ روح سرعتنده حركتى ناصل عقله مخالف گورونور؟ هم اون دقيقه ياتسهڭ، بعض اولور كه بر سنه قدر حالاته معروض اولورسڭ. حتّى بر دقيقهده إنسان گورديگى رؤيايى، اونڭ ايچنده ايشيتديگى سوزلرى، سويلهديگى كلماتى طوپلانسه، اويانيق عالمنده بر گون، بلكه داها فضله زمان لازمدر. ديمك اولويور كه: بر زمانِ واحد، ايكى شخصه نسبةً، بريسنه بر گون، بريسنه ده بر سنه حكمنه گچر.
شو معنايه بر تمثيل ايله باق كه: إنسانڭ حركتندن، گلّهنڭ حركتندن، صوتدن، ضيادن، ألكتريقدن، روحدن، خيالدن تظاهر ايدن سرعتِ حركاتده بر مقياس اولمق ايچون شويله بر ساعت فرض ايدييورز كه؛ او ساعتده اون ايگنه وار. بريسى، ساعتلرى گوسترر. برى ده، اوندن آلتمش دفعه داها گنيش بر دائرهده دقيقهيى صايار. بريسى، آلتمش دفعه داها گنيش بر دائره ايچنده ثانيهلرى؛ ديگرى، ينه آلتمش دفعه داها گنيش بر دائرهده ثالثهلرى و هكذا رابعهلرى، خامسهلرى، سادسه، سابعه، ثامنه، تاسعه، تا عاشرهلرى صاياجق غايت منتظم عظيم بر دائرهده برر إبره فرض ايدييورز. فرضا ساعتى صايان إبرهنڭ دائرهسى، كوچك ساعتمز قدر اولسه؛ هر حالده عاشرهلرى صايان إبرهنڭ دائرهسى، أرضڭ مدارِ سنويسى قدر، بلكه داها فضله اولمق لازم گلير. شيمدى ايكى شخص فرض ايدييورز: برى، ساعتى صايان إبرهيه بينمش گبى او إبرهنڭ حركاتنه گوره تماشا ايدييور. ديگرى، عاشرهلرى صايان إبرهيه بينمش. بو ايكى شخصڭ بر زمانِ واحدده مشاهده ايتدكلرى أشيا؛ ساعتمزله أرضڭ مدارِ سنويسى نسبتى گبى، مشهوداتجه پك چوق فرقلرى واردر. ايشته زمان، (چونكه) حركاتڭ بر رنگى، بر لَوْنى ياخود بر شريدى حكمنده اولديغندن، حركاتده جارى اولان بر حكم، زمانده دخى جاريدر. ايشته بر ساعتده مشهوداتمز، بر ساعتڭ ساعتى صايان إبرهسنه بينن ذىشعور شخصڭ مشهوداتى قدر اولديغى و حقيقتِ عمرى ده او قدر اولديغى حالده؛ عاشره إبرهسنه بينن شخص گبى، عين زمانده، او معيّن ساعتده رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، براقِ توفيقِ إلٰهىيه بينر؛ برق گبى بتون دائرۀِ ممكناتى قطع ايدوب، عجائبِ ملك و ملكوتى گوروب، دائرۀِ وجوب نقطهسنه چيقوب، صحبته مشرّف اولوب، رؤيتِ جمالِ إلٰهىيه مظهر اولارق، فرمانى آلوب وظيفهسنه دونهبيلير و دونمش و اويلهدر.
ينه خاطره گلير كه: ديرسڭز: «أوت اولابيلير، ممكندر. فقط هر ممكن واقع اولمايور. بونڭ أمثالى وار مى كه قبول ايديلسين؟ أمثالى اولميان بر شيئڭ، يالڭز إمكانى ايله وقوعنه ناصل حكم ايديلهبيلير؟»
بز ده ديرز كه: أمثالى او قدر چوقدر كه، حسابه گلمز. مثلا: هر ذىنظر گوزيله يردن تا نپتون سيّارهسنه قدر بر ثانيهده چيقار. هر ذىعلم عقليله قوزموغرافيا قانونلرينه بينوب، ييلديزلرڭ تا آرقهسنه بر دقيقهده گيدر. هر ذىايمان، نمازڭ أفعال و أركاننه فكرينى بينديروب، بر نوع معراج ايله كائناتى آرقهسنه آتوب، حضوره قدر گيدر. هر ذىقلب و كامل ولى، سير و سلوك ايله، عرشدن و دائرۀِ أسماء و صفاتدن قرق گونده گچهبيلير. حتّى شيخِ گيلانى، إمامِ ربّانى گبى بعض ذاتلرڭ إخباراتِ صادقهلرى ايله؛ بر دقيقهده عرشه قدر عروجِ روحانيلرى اولويور. هم أجسامِ نورانى اولان ملائكهلرڭ عرشدن فرشه، فرشدن عرشه قيصه بر زمانده گيتمهلرى و گلمهلرى واردر. هم أهلِ جنّت، محشردن جنّت باغلرينه قيصه بر زمانده عروج ايدييورلر. ألبته بو قدر نمونهلر گوسترييورلر كه: بتون أوليالرڭ سلطانى، عموم مؤمنلرڭ إمامى، عموم أهلِ جنّتڭ رئيسى و عموم ملائكهنڭ مقبولى اولان ذاتِ أحمديهنڭ (عصم) سير و سلوكنه مدار بر معراجى بولونماسى و اونڭ مقامنه مناسب بر صورتده اولماسى، عينِ حكمتدر و غايت معقولدر و شبههسز واقعدر.