أگر كثرته إسناد ايديليرسه، هر بر ثمره، هر بر چيچك، هر بر ياپراق، هر بر دال؛ تام آغاجنڭ وجوده گلمهسنه لازم اولان بتون آلات، جهازات، أسباب وسائرهيه إحتياج گوسترهجكدر. چونكه كلّ جزءده داخلدر. اوڭا نه لازمسه بوڭا ده لازمدر. مسئله بو ايكى شقدن خارج دگلدر. برى واجب، ديگرى ممتنعدر.
خلاصه: بر حجيرهنڭ وجوده گلمهسى كنديسنه إسناد ايديليرسه، كائناته محيط اولان صفتلر كنديسنده لازمدر. أسبابه إسناد ايديليرسه، عالمدهكى بتون أسبابڭ او حجيرهده إجتماعلرى لازم گلير. حالبوكه سينگڭ ايكى ألى صيغميان بر حجيره، ايكى إلٰهڭ تصرّفنه محل اولابيلير مى؟ حاشا!..
مع هذا حجيرهدن طوت، عالمه قدر هر بر شيئڭ بر نوع وحدتى واردر. اويله ايسه، صانع ده واحد اولاجقدر. چونكه واحد آنجق واحددن صدور ايدر. و كذا بر حبّه شمسى ضياسيله، رنگيله (تجلّى صورتيله) ايچنه آلابيلير. فقط مصدريت إعتباريله، بر حبّه، ايكى حبّهيى ايچنه آلوب اونلره مصدر اولاماز. و كذا وجودِ خارجى، وجودِ مثاليدن داها ثابت، داها محكمدر. وجودِ خارجيدن بر نقطه، وجودِ مثاليدن بر طاغى ايچنه آلابيلير. كذالك وجودِ وجوبى؛ داها قوى، داها راسخ، داها ثابتدر. بلكه ده وجودِ حقيقى، وجودِ خارجى اوندن عبارتدر.
بناءً عليه علمِ محيطِ أزليده تمثّل ايدن إمكانى وجودلر، وجودِ وجوبىنڭ تجلّياتِ نوريهلرينه آيينه و معكسدرلر. اويله ايسه علمِ أزلى، إمكانى وجودلره آيينه اولديغى گبى، إمكانى وجودلر ده وجودِ وجوبىيه آيينهدر. صوڭره او إمكانى وجودلر، علمِ أزليدن وجودِ خارجىيه إنتقال ايتمشلرسه ده، وجودِ حقيقى مرتبهسنه واصل اولمامشلردر.