ذىحيات نوعنده گورويورز كه: باشلانغيجلرى، أصللرى، كوكلرى، هم ميوهلرى و نتيجهلرى اويله بر طرزدهدر كه؛ گويا تخملرى، أصللرى؛ برر تعريفه، برر پروغرام شكلنده بتون او موجودڭ جهازاتنى تضمّن ايدييور. و نتيجهسنده و ميوهسنده؛ ينه بتون او ذىحياتڭ معناسى سوزولوب اونده تجمّع ايدر، تاريخچۀِ حياتنى اوڭا بيراقير. گويا اونڭ أصلى اولان چكردگى، دساتيرِ ايجاديهسنڭ بر مجموعهسيدر. و ميوهسى و ثمرهسى ايسه، أوامرِ ايجاديهسنڭ بر فهرستهسى حكمنده گورويورز. صوڭره او ذىحياتڭ ظاهرينه و باطننه باقييورز. غايت درجهده حكمتلى بر قدرتڭ تصرّفاتى و نافذ بر إرادهنڭ تصويراتى و تنظيماتى گورونويور. يعنى، بر قوّت و قدرت ايجاد ايدر؛ بر أمر و إراده صورت گيديرر.
ايشته بتون موجودات، بويله أوّلنه دقّت ايتدكجه بر علمڭ تعريفهنامهسى و آخرينه دقّت ايتدكجه بر صانعڭ پلانى و بياننامهسى و ظاهرينه باقدقجه بر فاعلِ مختارڭ و مريدڭ غايت صنعتلى و تناسبلى بر حلّۀِ صنعتى و باطننه باقدقجه بر قديرڭ غايت منتظم بر ماكينهسنى مشاهده ايدييورز.
ايشته شو حال و شو كيفيت، بِالضروره و بِالبداهه إعلان ايدر كه؛ هيچ بر شى، هيچ بر زمان، هيچ بر مكان بر تك صانعِ ذو الجلالڭ قبضۀِ تصرّفندن خارج اولاماز. هر بر شى و بتون أشيا، بتون شئوناتيله، بر قديرِ مريدڭ قبضۀِ تصرّفنده تدبير ايديلير. و بر رحمٰنِ رحيمڭ تنظيميله و لطفيله گوزللشديريلييور. و بر حنّانِ منّانڭ تزيينيله سوسلنديريلييور. أوت باشنده شعور و يوزنده گوزى بولونانه شو كائنات و شو موجوداتدهكى نظام و ميزان و تنظيم و توزين؛ بر تك، يكتا، واحد، أحد، قدير، مريد، عليم، حكيم بر ذاتى وحدانيت مرتبهسنده گوسترر. أوت هر شيده بر برلك وار. برلك ايسه، برى گوسترر. مثلا، دنيانڭ لامباسى اولان گونش بردر؛ اويله ايسه، دنيانڭ مالكى دخى بردر. مثلا، زمين يوزندهكى ذىحياتلرڭ