وحدت الوجود ايسه، بر مشرب و بر حال و بر ناقص مرتبهدر. فقط ذوقلى، نشئهلى اولديغندن، سير و سلوكده او مرتبهيه گيردكلرى وقت چوغى چيقمق ايستهمييورلر، اوراده قالييورلر؛ أڭ منتها مرتبه ظن ايدييورلر.
ايشته شو مشرب صاحبى، أگر مادّياتدن و وسائطدن تجرّد ايتمش و أسباب پردهسنى ييرتمش بر روح ايسه، إستغراقكارانه بر شهوده مظهر ايسه؛ وحدت الوجوددن دگل، بلكه وحدت الشهوددن نشئت ايدن، علمى دگل، حالى بر وحدتِ وجود اونڭ ايچون بر كمال، بر مقام تأمين ايدهبيلير. حتّى اللّٰه حسابنه كائناتى إنكار ايتمك درجهسنه گيدهبيلير. يوقسه أسباب ايچنده طالمش ايسه، مادّياته متوغّل ايسه، وحدت الوجود ديمسى، كائنات حسابنه اللّٰهى إنكار ايتمگه قدر چيقار.
أوت جادّۀِ كبرا، صحابه و تابعين و أصفيانڭ جادّهسيدر. (حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ) جملهسى، اونلرڭ قاعدۀِ كلّيهلريدر. و جنابِ حقّڭ (لَيْسَ كَمِثْلِهٖ شَىْءٌ) مضمونى اوزره، هيچ بر شى ايله مشابهتى يوق. تحيّز و تجزّيدن منزّهدر. موجوداتله علاقهسى، خالقيتدر. أهلِ وحدت الوجودڭ ديدكلرى گبى؛ موجودات، أوهام و خيالات دگل. گورونن أشيا دخى، جنابِ حقّڭ آثاريدر. «هَمَه اوست» دگل، «هَمَه اَزْ اُوستْ»در. يعنى هر شى او دگل، بلكه هر شى اوندندر. چونكه حادثات، عينِ قديم اولاماز. شو مسئلهيى ايكى تمثيل ايله فهمه تقريب ايدهجگز:
برنجيسى:
مثلا بر پادشاه وار. او پادشاهڭ حاكمِ عادل إسميله بر عدليه دائرهسى وار كه، او إسمڭ جلوهسنى گوسترييور. بر إسمى ده خليفهدر. بر مشيخت و بر علميه دائرهسى، او إسمڭ مظهريدر. بر ده قوماندانِ أعظم إسمى