آلتنجى نقطه: إمامِ علينڭ (وَتَزْعُمُ اَنَّكَ جِرْمٌ صَغٖيرٌ § وَفٖيكَ انْطَوَى الْعَالَمُ الْاَكْبَرُ) أمر ايتديگى گبى، إنسان كوچك بر جسم ايسه ده، بيوك عالمى ايچنه آلاجق قدر بيوكدر. اويله ايسه جزئى إستفادهسى كلّى اولور، اويله ايسه عبثيت يوقدر.
ايكنجى مسئله:
(ثُمَّ) حقّندهدر.
أى آرقداش! بو آيت، أرضڭ سمادن أوّل ياراديلمش اولديغنه دلالت ايدر. و (وَالْاَرْضَ بَعْدَ ذٰلِكَ دَحٰيهَا) آيتى ده سماواتڭ أرضدن أوّل خلق ايديلديگنه دالّدر. و (كَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا) آيتى ايسه ايكيسنڭ بر مادّهدن برابر خلق ايديلمش و صوڭره بربرندن آييرد ايديلمش اولدقلرينى گوسترييور. شريعتڭ نقلياتنه نظرًا، جنابِ حق بر جوهرهيى، بر مادّهيى ياراتمشدر. صوڭره او مادّهيه تجلّى ايتمكله بر قسمنى بخار، بر قسمنى ده مايع قيلمشدر؛ صوڭره مايع قسمى ده، تجلّيسيله تكاثف ايدوب «زبد» كوپوك كسيلمشدر؛ صوڭره أرض ويا يدى كُرۀِ أرضيهيى او كوپوكدن خلق ايتمشدر. بو إعتبارله هر بر أرض ايچون هواءِ نسيميدن بر سما حاصل اولمشدر. صوڭره او مادّۀِ بخاريهيى بسط ايتمكله يدى قات سماواتى تسويه ايدوب ييلديزلرى ايچنه زرع ايتمشدر و او ييلديزلر تخمنه مشتمل اولان سماوات إنعقاد ايتمش، وجوده گلمشدر.
حكمتِ جديدهنڭ نظرياتى ايسه شو مركزدهدر كه: گورمكده اولديغمز منظومۀِ شمسيه ايله تعبير ايديلن گونشله اوڭا باغلى ييلديزلر جماعتى، بسيط بر جوهره ايمش؛ صوڭره بر نوع بخاره إنقلاب ايتمشدر؛ صوڭره او بخاردن، مايعِ نارى حاصل اولمشدر؛ صوڭره او مايعِ نارى برودت ايله تصلّب ايتمش يعنى قاتيلاشمش، صوڭره شدّتِ حركتيله بعض بيوك پارچهلرى فيرلاتمشدر. او پارچهلر