علّۀِ غائيهسى، جمهورِ عوامى ايقاظ و إرشاددر. صانكه اونلر «نه ايچون بويله اولدى؟ نه ايچون إعجاز بديهى اولمادى؟ نه ايچون اللّٰهڭ كلامى اولديغى ضرورى اولمادى؟ نه ايچون بو تمثيلات يوزندن وهملره ميدان ويريلدى؟» دييه بر چوق سؤاللرى اورتهيه چيقارديلر. قرآنِ كريم (يُضِلُّ بِهٖ كَثٖيرًا وَيَهْدٖى بِهٖ كَثٖيرًا) جملهسيله، او سؤال كومهسنى طاغيتدى. شويله كه:
او تمثيلاتى نورِ ايمان ايله تفكّر ايدنڭ نورِ ايمانى إنكشاف ايدر، قوّت بولور. كفر ظلمتيله و تنقيد حرصيله باقانڭ ده، ظلمتى زيادهلشير و گوزى كور اولور. چونكه نظريدر، بديهى دگلدر. أوت بو تمثيلات، تميز و يوكسك روحلرى، ملوّث و آلچاق روحلردن تفريق ايچوندر. بو ده، يوكسك إستعدادلرى نشو و نمالانديرمقله پيس إستعدادلردن تمييز ايچوندر. بو دخى، صاغلام فطرتلرى، مجاهده ايله بوزوق و خسته فطرتلردن آييرمق ايچوندر. بونى ده، إمتحانِ بشر إستلزام ايدييور. بونى دخى، سرِّ تكليف إقتضا ايتمشدر. تكليف ايسه سعادتِ بشر ايچوندر. سعادت ايسه تكمّلدن صوڭرهدر.
سؤال: دييورسڭ كه تكليف، سعادت ايچوندر. حالبوكه أكثر ناسڭ شقاوتنه سبب، تكليفدر. تكليف اولماسه ايدى، بو قدر تفاوتِ شقاوت ده اولمازدى؟
جواب: جنابِ حق ويرديگى جزءِ إختيارى ايله أفعالِ إختياريه عالمنى كسبيله تشكيل ايتمگه إنسانى مكلّف قيلديغى گبى، روحِ بشرده وديعه اولارق أكيلن غيرِ متناهى تخملرى صولامق و نشو و نمالانديرمق ايچون ده بشرى تكليف ايله مكلّف قيلمشدر. أگر تكليف اولماسه ايدى، روحلردهكى او تخملر نشو و نما بولامازدى. أوت نوعِ بشرڭ أحوالنه دقّتله باقيليرسه گورولور كه؛ روحڭ معنًا ترقّيسنى،