ايتديگى بر صيراده پيس، ملوّث بر ذرّه ده اونڭ ضياسندن إستفاده ايتديگى وقت، شمسه قارشى «نه ايچون بو پيس، بو ملوّث ذرّه ايله مشغول اولدى و نه ايچون اوڭا ضياسنى ويردى» دييه إعتراض ايديله‌بيلير مى؟ حاشا! شمسڭ عظمتنه بر نقيصه گلير مى؟ يوق. بناءً عليه غايت بيوك اولان بو عالمى، بيوك بر صنعت ايله و بيوك بر إهتمامله خلق ايتديگى گبى، جوهرِ فرد ايله تعبير ايديلن ذرّه ده اونڭ دستگاهِ قدرتندن چيقان بر أثرِ صنعتيدر. چونكه او بيوك قدرتڭ نظرنده جواهرِ فرد، يعنى ذرّه‌لرله نجومِ سيّاره، يعنى گزيجى ييلديزلر مساويدرلر. زيرا او بيوك اللّٰهڭ قدرتى، علمى، إراده‌سى، كلامى، ذاتى صفتلريدر. ذاتِ أقدسه لازمدرلر. اونلرده تجدّد يوق، زياده و نقصان اولمغه قابليت يوق، تغيّرلرى يوق كه، مرتبه‌لرى اولسون. مع هذا عجز بو صفتلرڭ ضدّى اولديغندن، اونلرڭ ايچنه گيروب اوطوراماز. بناءً عليه قدرتِ إلٰهيه‌ده ذرّه ايله شمس آراسنده فرق يوقدر. مثلا ترازينڭ هر ايكى گوزنده ايكى گونش ويا ايكى ذرّه بولونديغى فرض ايديلسه، آرالرنده مساوات و موازنه بولونديغندن خارجدن بر قوّت بر گوزينه باصارسه، اوته‌كى گوز هوايه قالقار. ايستر او گوزده ذرّه اولسون، ايستر گونش اولسون، او قوّته گوره فرقلرى يوقدر؛ ايكيسى ده بردر. كذالك ممكن اولان بر شيئڭ طرَفَيْنى، يعنى وجود و عدمى آراسنده، ترازينڭ گوزلرى گبى مساوات اولديغندن، قدرتِ أزليه هانگى طرفه باصارسه، اوته‌كى طرف هبا گبى هوايه قالقار. گونش، سينك، ذرّه بو خصوصده هپسى ده بردر.

خلاصه: ذرّه گبى كوچك شيلر ويا عادى فعللر، خالقڭ خلقيله وجوده گلدكلرى ايچون، اونڭ دائرۀِ علمنده داخل اولدقلرى بديهيدر. بو إعتبارله اونلردن بحث ايتمكده بِالبداهه مشاحّت (مناقشه ايتمك) يوقدر. قرآنِ كريم (اَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطٖيفُ الْخَبٖيرُ) آيتيله بو سرّه إشارت ايتمشدر. يعنى خلق ايدن