صوڭره او سكونتسز مسافر كندى قلبنه ديدى: أهلِ ايمانڭ، خصوصًا أهلِ طريقتڭ هر وقت تكرارله (لَا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ) ديمهلرى، توحيدى ياد و إعلان ايتمهلرى گوسترر كه؛ توحيدڭ پك چوق مرتبهلرى بولونويور. هم توحيد، أڭ أهمّيتلى و أڭ حلاوتلى و أڭ يوكسك بر وظيفۀِ قدسيه و بر فريضۀِ فطريه و بر عبادتِ ايمانيهدر. اويله ايسه گل بر مرتبهيى داها بولمق ايچون، بو عبرتخانهنڭ ديگر بر منزلنڭ قپوسنى داها آچمالىيز. چونكه آراديغمز حقيقى توحيد، يالڭز تصوّردن عبارت بر معرفت دگلدر. بلكه علمِ منطقده تصوّره مقابل و معرفتِ تصوّريهدن چوق قيمتدار و برهانڭ نتيجهسى اولان و علم دينيلن تصديقدر.
و توحيدِ حقيقى اويله بر حكم و تصديق و إذعان و قبولدر كه؛ هر بر شيله ربّنى بولابيلير و هر شيده خالقنه گيدن بر يولى گورور و هيچ بر شى حضورينه مانع اولماز. يوقسه ربّنى بولمق ايچون هر وقت كائنات پردهسنى ييرتمق، آچمق لازم گلير. «اويله ايسه هايدى ايلرى!» دييهرك، كبريا و عظمت قپوسنى چالدى. أفعال و آثار منزلنه و ايجاد و إبداع عالمنه گيردى، گوردى كه: كائناتى إستيلا ايتمش بش حقيقتِ محيطه حكم ايدييورلر، بداهتله توحيدى إثبات ايدرلر.
برنجيسى: كبريا و عظمت حقيقتيدر.
بو حقيقت، ايكنجى شعاعڭ ايكنجى مقامنده و رسالۀِ نورڭ متعدّد يرلرنده برهانلرله ايضاح ايديلديگندن بوراده بو قدر ديرز كه: بيڭلرله سنه بربرلرندن اوزاق بر مسافهده بولونان ييلديزلرى، عين آنده عين طرزده ايجاد ايدوب تصرّف ايدن و زمينڭ شرق و غرب و جنوب و شمالنده بولونان عين چيچگڭ حدسز أفرادينى، بر زمانده و بر صورتده خلق ايدوب تصوير ايدن..
هم (هُوَ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ) يعنى گوكلرى و زمينى آلتى گونده ياراتمق گبى گچمش و غيبى و چوق عجيب بر حادثهيى، حاضر و گوز اوڭنده بر حادثه ايله إثبات ايتمك و اونڭ گبى عجيب بر تنظير اولارق زمينڭ يوزنده بهار موسمنده حشرِ أعظمڭ يوز بيڭدن زياده مثاللرينى گوسترر گبى، ايكى يوز بيڭدن زياده نباتات طائفهلرينى و حيوانات قبيلهلرينى بش آلتى هفتهده إنشا ايدوب كمالِ إنتظام و ميزان ايله إلتباسسز، نقصانسز، ياڭليشسز، برابر، بربرى ايچنده إداره، تربيه، إعاشه، تمييز و تزيين ايدن..
هم (يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ) آيتنڭ صراحتيله زمينى دونديروب، گيجه - گوندوز صحيفهلرينى ياپان و چويرن و يوميه حادثاتيله يازان دگيشديرن عين ذات، عين آنده، أڭ گيزلى، أڭ جزئى اولان قلبلرڭ خاطراتلرينى دخى بيلير و إرادهسيله إداره ايدر. و مذكور فعللرڭ هر برى بر تك فعل اولديغندن، ضرورى اولارق، اونلرڭ فاعلى دخى بر تك واحد و قادر اولان فاعلِ ذو الجلاللرينڭ، بداهتله اويله بر كبريا و عظمتى وار كه: هيچ بر يرده، هيچ بر شيده، هيچ بر جهتله، هيچ بر شركڭ هيچ بر إمكاننى، هيچ بر إحتمالنى بيراقمييور، كوكيله كسييور. مادام بويله بر كبريا و عظمتِ قدرت وار و مادام او كبريا نهايت كمالدهدر و إحاطه ايدييور. ألبته او قدرته عجز ويا إحتياج و او كبريايه قصور و او كماله نقصانيت و او إحاطهيه قيد و او نهايتسزلگه نهايت ويرن بر شركه ميدان ويرمهسى و مساعده ايتمهسى، هيچ بر وجهله ممكن دگلدر. فطرتنى بوزميان هيچ بر عقل قبول ايتمز.
ايشته شرك، كبريايه طوقونمسى و جلالڭ عزّتنه طوقونديرماسى و عظمتنه ايليشمهسى جهتيله اويله بر جنايتدر كه؛ هيچ قابلِ عفو اولماديغنى، قرآنِ معجز البيان عظيم تهديد ايله (اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهٖ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ) فرمان ايدييور.
ايكنجى حقيقت:
كائناتده تصرّفلرى گورونن أفعالِ ربّانيهنڭ إطلاق و إحاطه و نهايتسز بر صورتده ظهورلريدر. و او فعللرى تقييد و تحديد ايدن، يالڭز حكمت و إرادهدر و مظهرلرڭ قابليتلريدر. و سرسرى تصادف و شعورسز طبيعت و كور قوّت و جامد أسباب و قيدسز و هر يره طاغيلان و قاريشديران عنصرلر، او غايت ميزانلى و حكمتلى و بصيرانه و حياتدارانه و منتظم و محكم اولان فعللره قاريشهمازلر، بلكه فاعلِ ذو الجلالڭ أمريله و إرادهسيله و قوّتيله ظاهرى بر پردۀِ قدرت اولارق إستعمال اولونويورلر.
حدسز مثاللرندن اوچ مثالى، سورۀِ نحلڭ بر صحيفهسنده بربرينه متّصل اوچ آيتڭ إشارت ايتدكلرى اوچ فعلڭ حدسز نكتهلرندن اوچ نكتهسنى بيان ايدرز.
برنجيسى:
﴿وَاَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذٖى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا ... اِلٰى اٰخِر﴾
أوت بال آريسى فطرتجه و وظيفهجه اويله بر معجزۀِ قدرتدر كه؛ قوجه سورۀِ نحل، اونڭ إسميله تسميه ايديلمش. چونكه او كوچوجك بال ماكينهسنڭ ذرّهجك باشنده، اونڭ أهمّيتلى وظيفهسنڭ مكمّل پروغرامنى يازمق و كوچوجك قارننده طعاملرڭ أڭ طاتليسنى قويمق و پيشيرمك و سونگوجگنده ذىحيات أعضالرى تخريب ايتمك و ئولديرمك خاصيتنده بولونان زهرى او عضوجغنه و جسمنه ضرر ويرمهدن يرلشديرمك؛ نهايت دقّت و علم ايله و غايت حكمت و إراده ايله و تام بر إنتظام و موازنه ايله اولديغندن، شعورسز، إنتظامسز، ميزانسز اولان طبيعت و تصادف گبى شيلر ألبته مداخله ايدهمزلر و قاريشهمازلر. ايشته بو اوچ جهتله معجزهلى بو صنعتِ إلٰهيهنڭ و بو فعلِ ربّانينڭ، بتون زمين يوزنده حدسز آريلرده، عين حكمتله، عين دقّتله، عين ميزانده، عين آنده، عين طرزده ظهورى و إحاطهسى، بداهتله وحدتى إثبات ايدر.
ايكنجى آيت:
﴿وَاِنَّ لَكُمْ فِى الْاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقٖيكُمْ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ
مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ﴾
آيتى، عبرتفشان بر فرماندر. أوت باشده اينك و دوه و كچى و قويون اولارق سوت فابريقهلرى اولان والدهلرڭ ممهلرنده، قان و فيشقى ايچنده بولاشديرمادن و بولانديرمادن و اونلره بتون بتون مخالف اولارق خالص، تميز، صافى، مُغَدّى، خوش، بياض بر سوتى قويمق؛ و ياورولرينه قارشى او سوتدن داها زياده خوش، شيرين، طاتلى، قيمتلى و فداكارانه بر شفقتى قلبلرينه بيراقمق؛ ألبته او درجه بر رحمت، بر حكمت، بر علم، بر قدرت و بر إختيار و دقّت ايستر كه؛ فورطنهلى تصادفلرڭ و قاريشديريجى عنصرلرڭ و كور قوّتلرڭ هيچ بر جهتله ايشلرى اولاماز. ايشته بويله غايت معجزهلى و حكمتلى بو صنعتِ ربّانيهنڭ و بو فعلِ إلٰهينڭ، عموم روىِ زمينده، يوز بيڭلرله نوعلرڭ، حدسز والدهلرينڭ قلبلرنده و ممهلرنده عين آنده، عين طرزده، عين حكمت و عين دقّت ايله تجلّيسى و تصرّفى و ياپماسى و إحاطهسى، بداهتله وحدتى إثبات ايدر.
اوچنجى آيت:
﴿وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخٖيلِ وَالْاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا
وَرِزْقًا حَسَنًا اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ﴾
بو آيت، نظرِ دقّتى خرما و اوزومه جلب ايدوب دير كه: «عقلى بولونانلره، بو ايكى ميوهده توحيد ايچون بيوك بر آيت، بر دليل و بر حجّت واردر.» أوت بو ايكى ميوه، هم غدا و قوت، هم فاكهه و يميش، هم چوق لذّتلى طعاملرڭ منشألرى اولمقله برابر، صوسز بر قومده و قورو بر طوپراقده طوران بو آغاجلر، او درجه بر معجزۀِ قدرت و بر خارقۀِ حكمتدر و اويله بر حلوالى شكر فابريقهسى و باللى بر شروب ماكينهسى و او قدر حسّاس بر ميزان و مكمّل بر إنتظام و حكمتلى و دقّتلى بر صنعتدرلر كه؛ ذرّه قدر عقلى بولونان بر آدم، «بونلرى بويله ياپان، ألبته بو كائناتى يارادان ذات اولابيلير.» ديمگه مجبوردر. چونكه مثلا بو گوزيمز اوڭنده بر پارمق قدر آصمانڭ اوزوم چوبوغنده يگرمى صالقيم وار و هر صالقيمده شكرلى شروب طولومبهجقلرندن يوزر دانه وار. و هر دانهنڭ يوزينه اينجهجك و گوزل و لطيف و رنكلى بر محفظهيى گيديرمك و نازك و يوموشاق قلبنده، قوّۀِ حافظهسى و پروغرامى و تاريخچۀِ حياتى حكمنده اولان سرت قابوقلى، جويز ايچلى چكردكلرى قويمق و قارننده جنّت حلواسى گبى بر طاتلىيى و آبِ كوثر گبى بر بالى ياپمق و بتون زمين يوزنده، حدسز أمثالنده عين دقّت، عين حكمت، عين خارقۀِ صنعتى، عين زمانده، عين طرزده ياراتمق، ألبته بداهتله گوسترر كه؛ بو ايشى ياپان بتون كائناتڭ خالقيدر و نهايتسز بر قدرتى و حدسز بر حكمتى إقتضا ايدن شو فعل، آنجق اونڭ فعليدر.
أوت بو چوق حسّاس ميزانه و چوق مهارتلى صنعته و چوق حكمتلى إنتظامه، كور و سرسرى و إنتظامسز و شعورسز و هدفسز و إستيلاجى و قاريشديريجى اولان قوّتلر و طبيعتلر و سببلر قاريشهمازلر، أللرينى اوزاتامازلر. يالڭز، مفعوليتده و قبولده و پردهدارلقده، أمرِ ربّانى ايله إستخدام اولونويورلر.
ايشته بو اوچ آيتڭ إشارت ايتدكلرى اوچ حقيقتڭ توحيده دلالت ايدن اوچ نكتهسى گبى، حدسز أفعالِ ربّانيهنڭ حدسز جلوهلرى و تصرّفلرى، إتّفاقله بر تك واحدِ أحد، بر ذاتِ ذو الجلالڭ وحدتنه شهادت ايدرلر.
اوچنجى حقيقت:
موجوداتڭ و بِالخاصّه نباتات و حيواناتڭ، سرعتِ مطلقه ايچنده كثرتِ مطلقه و إنتظامِ مطلق ايله و سهولتِ مطلقه ايچنده غايت حسنِ صنعت و مهارت و إتقان و إنتظام ايله و مبذوليتِ مطلقه و إختلاطِ مطلق ايچنده غايت قيمتدارلق و تام إمتياز ايله ايجادلريدر.
أوت غايت چوقلق ايله غايت چابوقلق، هم غايت صنعتكارانه و ماهرانه و دقّت و إنتظام ايله غايت قولاى و راحتجه، هم غايت مبذوليت و قاريشيقلق ايچنده غايت قيمتلى و فارقهلى اولارق بولاشمادن و بولاشديرمادن و بولانديرمادن ياپمق، آنجق و آنجق بر تك واحد ذاتڭ اويله بر قدرتيله اولابيلير كه؛ او قدرته هيچ بر شى آغير گلمز. و او قدرته نسبةً، ييلديزلر ذرّهلر قدر و أڭ بيوك أڭ كوچك قدر و أفرادى حدسز بر نوع، بر تك فرد قدر و عظمتلى و محيط بر كلّ، خاص و آز بر جزء قدر و قوجه زمينڭ إحياسى و ديريلتيلمهسى، بر آغاج قدر و طاغ گبى بر آغاجڭ إنشاسى، طيرناق گبى بر چكردك قدر قولاى و راحتجه و سهولتلى اولمق گركدر. تا كه، گوزيمزڭ اوڭنده ياپيلان بو ايشلرى ياپابيلسين.
ايشته بو مرتبۀِ توحيدڭ و بو اوچنجى حقيقتڭ و كلمۀِ توحيدڭ بو أهمّيتلى سرّينى، يعنى أڭ بيوك بر كلّ، أڭ كوچك بر جزئى گبى اولماسى و أڭ چوق و أڭ آز فرقى بولونمامسى؛ هم بو حيرتلى حكمتنى و بو عظمتلى طلسمنى و طورِ عقلڭ خارجندهكى بو معمّاسنى و إسلاميتڭ أڭ مهمّ أساسنى و ايمانڭ أڭ درين بر مدارينى و توحيدڭ أڭ بيوك بر تملنى بيان و حلّ و كشف و إثبات ايتمكله قرآنڭ طلسمى آچيلير و خلقتِ كائناتڭ أڭ گيزلى و بيلينمز و فلسفهيى إدراكندن عاجز بيراقان معمّاسى بيلينير. خالقِ رحيممه يوز بيڭ دفعه رسالة النورڭ حروفاتى عددنجه شكر و حمد اولسون كه، رسالة النور بو عجيب طلسمى و بو غريب معمّايى حلّ و كشف و إثبات ايتمش. و بِالخاصّه يگرمنجى مكتوبڭ آخرلرنده (وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ) بحثنده و حشره دائر يگرمى طوقوزنجى سوزڭ «فاعل مقتدردر» بحثنده، يگرمى طوقوزنجى لمعۀِ عربيهنڭ «اللّٰه أكبر» مرتبهلرندن قدرتِ إلٰهيهنڭ إثباتنده، قطعى برهانلرله (ايكى كرّه ايكى درت ايدر درجهسنده) إثبات ايديلمش.
اونڭ ايچون، ايضاحى اونلره حواله ايتمكله برابر، بر فهرسته حكمنده بو سرّى آچان أساسلرى و دليللرى إجمالًا بيان و اون اوچ باصامق اولارق اون اوچ سرّه إشارت ايتمك ايستدم. برنجى و ايكنجى سرلرى يازدم. فقط مع التأسّف هم مادّى، هم معنوى ايكى قوّتلى مانع، بنى شيمديلك متباقيسندن واز گچيرديلر.
برنجى سرّ:
بر شى ذاتى اولسه، اونڭ ضدّى او ذاته عارض اولاماز. چونكه (إجتماع الضدّيْن) اولور، او ده محالدر. ايشته بو سرّه بناءً، مادام قدرتِ إلٰهيه ذاتيهدر و ذاتِ أقدسڭ لازمِ ضروريسيدر. ألبته او قدرتڭ ضدّى اولان عجز، او ذاتِ قديره عارض اولماسى ممكن اولماز. و مادام بر شيده مرتبهلرڭ بولونماسى، او شيئڭ ايچنده ضدّينڭ تداخلى ايلهدر. مثلا: ضيانڭ قوى و ضعيف گبى مرتبهلرى، ظلمتڭ مداخلهسى ايله و حرارتڭ زياده و آشاغى درجهلرى، صوغوغڭ قاريشماسى ايله و قوّتڭ شدّت و نقصان مقدارلرى، مقاومتڭ قارشيلاماسى و ممانعتيلهدر. ألبته او قدرتِ ذاتيهده مرتبهلر بولونماز. بتون أشيايى، بر تك شى گبى ايجاد ايدر. و مادام او قدرتِ ذاتيهده مرتبهلر بولونماز و ضعف و نقصان اولاماز، ألبته هيچ بر مانع اونى قارشيلاياماز و هيچ بر ايجاد اوڭا آغير گلمز. و مادام هيچ بر شى اوڭا آغير گلمز، ألبته حشرِ أعظمى بر بهار قدر قولاى و بر بهارى بر آغاج قدر سهولتلى و بر آغاجى بر چيچك قدر زحمتسز ايجاد ايتديگى گبى؛ بر چيچگى بر آغاج قدر صنعتلى، بر آغاجى بر بهار قدر معجزاتلى و بر بهارى بر حشر گبى جمعيتلى و خارقهلى خلق ايدر و گوزيمزڭ اوڭنده خلق ايدييور.
رسالۀِ نورده قطعى و قوّتلى چوق برهانلر ايله إثبات ايديلمش كه: أگر وحدت و توحيد اولمازسه، بر چيچك، بر آغاج قدر، بلكه داها مشكلاتلى و بر آغاج، بر بهار قدر، بلكه داها صعوبتلى اولمقله برابر؛ قيمت و صنعتجه بتون بتون سقوط ايدهجكلردى. و شيمدى بر دقيقهده ياپيلان بر ذىحيات، بر سنهده آنجق ياپيلاجقدى، بلكه ده هيچ ياپيلميهجقدى. ايشته بو مذكور سرّه بناءًدر كه: غايت مبذوليت و چوقلقله برابر غايت قيمتدار و غايت چابوق و قولايلقله برابر غايت صنعتلى اولان بو ميوهلر، بو چيچكلر، بو آغاجلر و حيوانجقلر منتظمًا ميدانه چيقييورلر و وظيفه باشنه گچييورلر و تسبيحاتلرينى ياپوب، بيتيروب، تخملرينى يرلرنده توكيل ايدهرك گيدييورلر.
ايكنجى سرّ:
ناصلكه نورانيت و شفّافيت و إطاعت سرّيله و قدرتِ ذاتيهنڭ بر جلوهسيله بر تك گونش، بر تك آيينهيه ضيالى عكس ويرديگى گبى؛ حدسز آيينهلره و پارلاق شيلره و قطرهلره او قيدسز قدرتنڭ گنيش فعاليتندن ضيالى و حرارتلى اولان عينِ عكسنى أمرِ إلٰهى ايله قولايجه ويرهبيلير. آز و چوق بردر، فرقى يوقدر.
هم بر تك كلمه سويلنسه، نهايتسز خلاّقيتڭ نهايتسز وسعتندن، او بر تك كلمه بر تك آدمڭ قولاغنه زحمتسز گيرديگى گبى، بر ميليون قولاقلرڭ قفالرينه ده إذنِ ربّانى ايله زحمتسز گيرر. بيڭلرله ديڭلهين ايله بر تك ديڭلهين مساويدر، فرق ايتمز. هم گوز گبى بر تك نور ويا جبرائيل گبى نورانى بر تك روحانى؛ تجلّئِ رحمت ايچنده اولان فعاليتِ ربّانيهنڭ كمالِ وسعتندن بر تك يره سهولتله باقديغى و گيتديگى و بر تك يرده سهولتله بولونديغى گبى، بيڭلر يرلرده ده، قدرتِ إلٰهيه ايله سهولتله بولونور، باقار، گيرر.. آز، چوق فرقى يوقدر.
عينًا اويله ده: قدرتِ ذاتيۀِ أزليه، أڭ لطيف، أڭ خاص بر نور و بتون نورلرڭ نورى اولديغندن و أشيانڭ ماهيتلرى و حقيقتلرى و ملكوتيت وجهلرى شفّاف و آيينه گبى پارلاق اولديغندن و ذرّاتدن و نباتاتدن و ذىحياتدن تا ييلديزلره و گونشلره و آيلره قدر هر شى، او قدرتِ ذاتيهنڭ حكمنه غايت درجهده إطاعتلى، إنقيادلى و او قدرتِ أزليهنڭ أمرلرينه نهايت درجهده مطيع و مسخّر بولونديغندن، ألبته حدسز أشيايى بر تك شى گبى ايجاد ايدر و يانلرنده بولونور. بر ايش بر ايشه مانع اولماز. بيوك و كوچك، چوق و آز، جزئى و كلّى بردر. هيچ برى اوڭا آغير گلمز.
هم ناصلكه اوننجى و يگرمى طوقوزنجى سوزلرده دينيلديگى گبى؛ إنتظام و موازنه و حكمه إطاعت و أمرلرى إمتثال سرلريله، يوز خانه قدر بر بيوك سفينهيى بر چوجغڭ پارمغيله اويونجغنى چويرديگى گبى دونديرر، گزديرر. هم بر آمر، بر «آرش» أمريله بر تك نفرى هجوم ايتديرديگى گبى، منتظم و مطيع بر اوردويى دخى، او تك أمريله هجومه سَوق ايدر. هم پك بيوك بر حسّاس ميزانڭ ايكى گوزنده، ايكى طاغ موازنه وضعيتنده بولونسهلر، ايكى كفهسنده ايكى يمورطه بولونان ديگر ميزانڭ، بر تك جويز، بر كفهسنى يوقارىيه قالديرماسى، برينى آشاغى اينديرمهسى گبى؛ او تك جويز، بر قانونِ حكمتله اوتهكى بيوك ميزانڭ بر گوزينى طاغ ايله برابر طاغڭ باشنه و اوبر طاغى، درهلرڭ ديبنه اينديرهبيلير.
عينًا اويله ده: قيدسز، نهايتسز، نورانى، ذاتى، سرمدى اولان قدرتِ ربّانيهده و برابرنده بتون إنتظاماتڭ و نظاملرڭ و موازنهلرڭ منشئى، منبعى، مدارى، مصدرى اولان نهايتسز بر حكمت و غايت حسّاس بر عدالتِ إلٰهيه بولونديغندن و جزئى و كلّى و بيوك و كوچك هر شى و بتون أشيا، او قدرتڭ حكمنه مسخّر و تصرّفنه منقاد اولديغندن، ألبته ذرّهلرى قولايجه تدوير و تحريك ايتديگى گبى، ييلديزلرى دخى نظامِ حكمت سرّيله قولايجه دونديرر، چويرر. و بهارده، بر أمر ايله سهولتله بر سينگى إحيا ايتديگى گبى؛ بتون سينكلرڭ طائفهلرينى و بتون نباتاتى و حيوانجقلرڭ اوردولرينى، قدرتندهكى حكمت و ميزانڭ سرّيله، عين أمرله، عين قولايلقله ديريلتوب ميدانِ حياته سَوق ايدر. و بر آغاجى بهارده چابوق ديريلتمك و كميكلرينه حيات ويرمك گبى، او حكمتلى عدالتلى قدرتِ مطلقه ايله قوجه أرضى و زمين جنازهسنى، بهارده او آغاج گبى قولايجه إحيا ايدوب يوز بيڭ چشيد حشرلرڭ مثاللرينى ايجاد ايدر. و بر أمرِ تكوينى ايله أرضى ديريلتديگى گبى،
﴿اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُمْ جَمٖيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ﴾
فرمانيله يعنى: «بتون إنس و جنّ، بر تك صيحه و أمر ايله يانمزده ميدانِ حشره حاضر اولورلر.»
هم (وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ) فرمان ايتمهسيله، يعنى: «قيامت و حشرڭ ايشى و ياپيلماسى گوزينى قپايوب، همان آچمق قدردر؛ بلكه داها ياقيندر.» دير.
هم (مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) آيتيله، يعنى: «أى إنسانلر!. سزڭ ايجاد و إحياڭز و حشر و نشريڭز، بر تك نفسڭ إحياسى گبى قولايدر. قدرتمه آغير گلمز» مئالنده بولونان شو اوچ آيتڭ سرّيله، عين أمر ايله، عين قولايلقله بتون إنس و جنلرى و حيوانى و روحانى و مَلكلرى حشرِ أكبرڭ ميداننه و ميزانِ أعظمڭ اوڭنه گتيرر. بر ايش بر ايشه مانع اولماز. اوچنجى و دردنجيدن تا اون اوچنجى سرّه قدر، آرزومه مخالف اولارق باشقه وقته تعليق ايديلدى.
دردنجى حقيقت:
موجوداتڭ وجودلرى و ظهورلرى، برابرلك و بربرى ايچنده برلك و بربرينه بڭزهمكلك و بربرينڭ مثالِ مصغّرى و نمونۀِ أكبرى و بر قسم كلّ و كلّى و ديگر قسم اونڭ جزءلرى و فردلرى و بربرينه سكّۀِ فطرتده مشابهت و نقشِ صنعتده مناسبت و بربرينه يارديم ايتمك و بربرينڭ وظيفۀِ فطريهسنى تكميل ايتمك گبى، چوق جهت الوحدت نقطهلرنده؛ بداهت درجهسنده توحيدى إعلان و صانعلرينڭ واحد اولديغنى إثبات ايتمك و كائناتڭ ربوبيت جهتنده، تجزّى و إنقسام قبول ايتمز بر كلّ و كلّى حكمنده بولونديغنى إظهار ايتمكدر.
أوت مثلا هر بهارده نباتاتدن و حيواناتدن درت يوز بيڭ نوعڭ حدسز أفرادلرينى، برابر و بربرى ايچنده، بر آنده و بر طرزده، ياڭليشسز، خطاسز، كمالِ حكمت و حسنِ صنعتله ايجاد ايتمك و إداره و إعاشه ايتمك.. هم قوشلرڭ مثالِ مصغّرلرى اولان سينكلردن تا نمونۀِ أكبرلرى اولان قارتاللره قدر حدسز أفرادلرينى ياراتمق و هوا عالمنده، سياحت و ياشامهلرينه يارديم ايدن جهازاتى ويروب گزديرمك و هوايى شنلنديرمكله برابر، يوزلرنده معجزانه برر سكّۀِ صنعت و جسملرنده مدبّرانه برر خاتمِ حكمت و ماهيتلرنده مربّيانه برر طرّۀِ أحديت قويمق.. هم ذرّاتِ طعاميهيى حجيراتِ بدنيهنڭ إمدادينه و نباتاتى حيواناتڭ إمدادينه و حيواناتى إنسانلرڭ يارديمنه و عموم والدهلرى إقتدارسز ياورولرڭ معاونتنه حكيمانه، رحيمانه قوشديرمق، گوندرمك.. هم دائرۀِ كهكشاندن و منظومۀِ شمسيهدن و عناصرِ أرضيهدن، تا گوز حدقهسنڭ پردهلرينه و گُل غنجهسنڭ ياپراقلرينه و مصر سنبلنڭ گوملكلرينه و قاوونڭ چكردكلرينه قدر متداخل دائرهلر گبى جزئى و كلّى حكمنده عين إنتظام و حسنِ صنعت و عين فعل و كمالِ حكمتله تصرّف ايتمك، ألبته بداهت درجهسنده إثبات ايدر كه: بو ايشلرى ياپان هم واحددر، بردر، هر شيده سكّهسى وار. هم ده هيچ بر مكانده اولماديغى گبى هر مكانده حاضردر. هم گونش گبى؛ هر شى اوندن اوزاق، او ايسه هر شيئه ياقيندر. هم دائرۀِ كهكشان و منظومۀِ شمسيه گبى أڭ بيوك شيلر اوڭا آغير گلمديگى گبى، قاندهكى كريوات، قلبدهكى خاطرات اوندن گيزلنمز؛ تصرّفندن خارج قالماز. هم هر شى نه قدر بيوك و چوق اولورسه اولسون، أڭ كوچك، أڭ آز بر شى گبى اوڭا قولايدر كه؛ سينگى قارتال سيستمنده و چكردگى آغاجڭ ماهيتنده و بر آغاجى بر باغچه صورتنده و بر باغچهيى بر بهار صنعتنده و بر بهارى بر حشر وضعيتنده سهولتله ايجاد ايدر. و صنعتجه چوق قيمتدار شيلرى، بزه چوق اوجوز ويرر، إحسان ايدر. ايستديگى فيآت ايسه، بر «بسم اللّٰه» و بر «الحمد لِلّٰهِ»در. يعنى، او چوق قيمتدار نعمتلرڭ مقبول فيآتلرى، باشده «بسم اللّٰه الرحمن الرحيم» و آخرنده «الحمد لِلّٰهِ» ديمكدر.
بو «دردنجى حقيقت» دخى رسالۀِ نورده ايضاح و إثبات ايديلديگندن، بو قيصهجق إشارتله إكتفا ايدييورز.
بزم سيّاحڭ ايكنجى منزلده گورديگى
بشنجى حقيقت:
كائناتڭ مجموعنده و أركاننده و أجزاسنده و هر موجودنده بر إنتظامِ أكملڭ بولونماسى و او مملكتِ واسعهنڭ تدوير و إدارهسنه مدار اولان و هيئتِ عموميهسنه تعلّق ايدن مادّهلر و وظيفهدارلر برر واحد اولماسى و او حشمتلى شهر و مشهرده تصرّف ايدن إسملر و فعللر، بربرى ايچنده و برر و بر ماهيت و واحد و هر يرده عين إسم و عين فعل اولمقله برابر، هر شيئى ويا أكثر أشيايى إحاطهلرى و شموللرى.. و او زينتلى سرايڭ تدبيرينه و شنلنمهسنه و بناسنه مدار اولان عنصرلر و نوعلر، بربرى ايچنده و برر و بر ماهيتِ واحده و هر يرده عين عنصر و عين نوع بولونمقله برابر زمينڭ يوزينى و أكثريسنى إنتشار ايله إحاطه ايتمهلرى.. ألبته بداهتله و ضرورتله إقتضا ايدر و دلالت ايدر و شهادت ايدر و گوسترر كه؛ بو كائناتڭ صانعى و مدبّرى و بو مملكتڭ سلطانى و مربّيسى و بو سرايڭ صاحبى و بانيسى بردر؛ تكدر، واحددر، أحددر. مِثلى و نظيرى اولاماز و وزيرى و معينى يوقدر. شريكى و ضدّى اولاماز، عجزى و قصورى يوقدر. أوت إنتظام تام بر وحدتدر، بر تك نظّامى ايستر. مناقشهيه مدار اولان شركى قالديرماز.
مادام بو كائناتڭ هيئتِ مجموعهسندن، أرضڭ يومى و سنوى دورانندن تا إنسانڭ سيماسنه و باشنڭ طويغولر منظومهسنه و قاندهكى بياض و قيرمزى كريواتڭ دوراننه و جرياننه قدر، كلّى اولسون جزئى اولسون هر بر شيده حكمتلى و دقّتلى بر إنتظام وار. ألبته بر قديرِ مطلقدن و بر حكيمِ مطلقدن باشقه هيچ بر شى، قصد و ايجاد صورتيله ألنى هيچ بر شيئه اوزاتاماز و قاريشهمازلر. بلكه يالڭز قبول ايدرلر، مظهر و منفعل اولورلر.
و مادام تنظيم ايتمك و بِالخاصّه غايهلرى تعقيب ايتمك و مصلحتلرى گوزهتهرك بر إنتظام ويرمك، يالڭز علم و حكمتله اولور و إراده و إختيار ايله ياپيلير.. ألبته و هر حالده، بو حكمتپرورانه إنتظام و بو گوزيمز اوڭندهكى مصلحتكارانه چشيد چشيد حدسز إنتظاماتِ مخلوقات، بداهت درجهسنده دلالت و شهادت ايدر كه؛ بو موجوداتڭ خالقى و مدبّرى بردر، فاعلدر، مختاردر. هر شى اونڭ قدرتيله وجوده گلير، اونڭ إرادهسيله برر وضعيتِ مخصوصه آلير و اونڭ إختياريله بر صورتِ منتظمه گيهر.
هم مادام بو مسافرخانۀِ دنيانڭ صوبالى لامباسى بردر و روزنامهلى قنديلى بردر و رحمتلى سونگرى بردر و آتشلى آشجيسى بردر و حياتلى شروبى بردر و حمايتلى تارلاسى بردر... بر.. بر.. بر.. تا بيڭ بر برلر قدر... ألبته بو بر برلر بداهتله شهادت ايدر كه؛ بو مسافرخانهنڭ صانعى و صاحبى بردر. هم غايت كريم و مسافرپروردر كه؛ بو يوكسك و بيوك مأمورلرينى، ذىحيات يولجيلرينه خدمتكار ايدوب إستراحتلرينه چاليشديرييور.
هم مادام دنيانڭ هر طرفنده تصرّف ايدن و نقشلرى و جلوهلرى گورونن «حكيم، رحيم، مصوّر، مدبّر، محيى، مربّى» گبى إسملر و «حكمت و رحمت و عنايت» گبى شأنلر و «تصوير و تدوير و تربيه» گبى فعللر بردرلر. هر يرده عين إسم، عين فعل بربرى ايچنده، هم نهايت مرتبهده، هم إحاطهليدرلر. هم بربرينڭ نقشنى اويله تكميل ايدرلر كه؛ گويا او إسملر و او فعللر إتّحاد ايدوب، قدرت عينِ حكمت و رحمت و حكمت عينِ عنايت و حيات اولويور. مثلا، حيات ويريجى إسمڭ بر شيده تصرّفى گورونديگى آنده، ياراتيجى و تصوير ايديجى و رزق ويريجى گبى چوق إسملرڭ عين آنده، هر يرده، عين سيستمده تصرّفاتلرى گورونويور. ألبته و ألبته و بداهتله شهادت ايدر كه؛ او إحاطهلى إسملرڭ مسمّاسى و هر يرده عين طرزده گورونن شموللى فعللرڭ فاعلى بردر؛ تكدر، واحددر، أحددر. آمنّا و صدّقنا!
هم مادام مصنوعاتڭ مادّهلرى و مايهلرى اولان عنصرلر زمينى إحاطه ايدرلر. و مخلوقاتدن، وحدتى گوسترن چشيد چشيد سكّهلرى طاشييان نوعلرڭ هر برى بر ايكن روىِ زمينده إنتشار ايدوب إستيلا ايدرلر. ألبته بداهتله إثبات ايدر كه؛ او عنصرلر مشتملاتيله و او نوعلر أفراديله بر تك ذاتڭ ماليدر، ملكيدر. و اويله بر واحدِ قديرڭ مصنوعلرى و خدمتكارلريدر كه؛ او قوجه إستيلاجى عنصرلرى، غايت إطاعتلى بر خدمتجى و او زمينڭ هر طرفنه طاغيلان نوعلرى غايت إنتظاملى بر نفر حكمنده إستخدام ايدر.
بو حقيقت دخى رسالة النورده إثبات و ايضاح ايديلديگندن، بوراده بو قيصه إشارتله إكتفا ايدييورز. بزم يولجى، بو بش حقيقتدن آلديغى فيضِ ايمانى و ذوقِ توحيدى نشئهسيله مشاهداتنى خلاصه و حسّياتنى ترجمه ايدهرك، قلبنه دييور:
باق كتابِ كائناتڭ صفحۀِ رنگيننه!
خامۀِ زرّينِ قدرت، گور نه تصوير أيلهمش.
قالمامش بر نقطۀِ مظلم چشمِ دل أربابنه،
صانكه آياتن خدا، نور ايله تحرير أيلهمش.
هم بيل كه:
كتابِ عالمڭ أوراقيدر أبعادِ نامحدود،
سطورِ حادثاتِ دهردر آثارِ نامعدود.
يازيلمش دستگاهِ لوحِ محفوظِ حقيقتده
مجسّم لفظِ معنيداردر، عالمده هر موجود.
هم ديڭله:
﴿چُو لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ بَرَابَرْ مٖيزَنَنْدْ هَرْ شَىْ
دَمَادَمْ جُويَدَنْدْ يَا حَقْ سَرَاسَرْ گُويَدَنْدْ يَا حَىْ﴾
﴿نَعَمْ وَفٖى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ﴾
دييهرك، قلبيله برابر نفسى دخى تصديق ايدهرك «أوت، أوت» ديديلر.
ايشته دنيا مسافرى و كائنات سيّاحنڭ ايكنجى منزلده مشاهده ايتديگى بش حقيقتِ توحيديهيه قيصه بر إشارت اولارق، برنجى مقامڭ ايكنجى بابنده، ايكنجى منزله عائد بويله دينيلمش:
﴿لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْوَاحِدُ الْاَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وَحْدَتِهٖ فٖى وُجُوبِ وُجُودِهٖ مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَالْعَظَمَةِ فِى الْكَمَالِ وَالْاِحَاطَةِ .. وَكَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ ظُهُورِ الْاَفْعَالِ بِالْاِطْلَاقِ وَعَدَمُ النِّهَايَةِ لَا تُقَيِّدُهَا اِلَّا الْاِرَادَةُ وَالْحِكْمَةُ .. وَكَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ اٖيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ وَخَلْقُ الْمَخْلُوقَاتِ بِالسُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْاِتْقَانِ الْمُطْلَقِ وَاِبْدَاعُ الْمَصْنُوعَاتِ بِالْمَبْذُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ فٖى غَايَةِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَغُلُوِّ الْقِيْمَةِ .. وَكَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ عَلٰى وَجْهِ الْكُلِّ وَالْكُلِّيَّةِ وَالْمَعِيَّةِ وَالْجَامِعِيَّةِ وَالتَّدَاخُلِ وَالْمُنَاسَبَةِ .. وَكَذَا مُشَاهَدَةُ حَقٖيقَةِ الْاِنْتِظَامَاتِ الْعَامَّةِ الْمُنَافِيَةِ لِلشِّرْكَةِ .. وَكَذَا مُشَاهَدَةُ وَحْدَةِ مَدَارَاتِ تَدَابٖيرِ الْكَائِنَاتِ الدَّالَّةِ عَلٰى وَحْدَةِ صَانِعِهَا بِالْبَدَاهَةِ .. وَكَذَا وَحْدَةُ الْاَسْمَاءِ وَالْاَفْعَالِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمُحٖيطَةِ .. وَكَذَا وَحْدَةُ الْعَنَاصِرِ وَالْاَنْوَاعِ الْمُنْتَشِرَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلٰى وَجْهِ الْاَرْضِ﴾
*