جنّتده أهلِ ايمان ايچون رحمتِ رحمانله إدّخار اولونان نعمتلرڭ نمونهلرى، صورتلرى حكمندهدر.
بشنجى أساس: هم آڭلارسڭ كه: شو فانى مصنوعات فنا ايچون دگل، بر پارچه گورونوب محو اولمق ايچون ياراديلمهمشلر. بلكه وجودده قيصه بر زمان طوپلانوب، مطلوب بر وضعيت آلوب؛ تا صورتلرى آلينسين، تمثاللرى طوتولسون، معنالرى بيلينسين، نتيجهلرى ضبط ايديلسين. مثلا، أهلِ أبد ايچون دائمى منظرهلر نسج ايديلسين. هم عالمِ بقاده باشقه غايهلره مدار اولسون.
___
ملائكه و جنّ و حيوانڭ و إنسانڭ أنظارينه عرض ايدر، مطالعهيه دعوت ايدر. ديمك اوڭا باقان هر ذىشعوره، عبرتنما بر مطالعهگاهدر.
اوچنجى قسم غايۀِ وجود و نتيجۀِ حيات، او شيئڭ نفسنه باقار كه؛ تلذّذ و تنزّه و بقا و راحتله ياشامق گبى جزئى نتيجهلردر. مثلا: عظيم بر سفينۀِ سلطانيهده بر خدمتكارڭ دومنجيلك ايتديگنڭ غايهسى؛ سفينه إعتباريله يوزده بريسى كنديسنه، اجرتِ جزئيهسنه عائد.. طقسان طوقوزى سلطانه عائد اولديغى گبى؛ هر شيئڭ نفسنه و دنيايه عائد غايهسى بر ايسه، صانعنه عائد طقسان طوقوزدر. ايشته بو تعدّدِ غاياتدندر كه؛ بربرينه ضد و منافى گورونن حكمت و إقتصاد، جود و سخا و بِالخاصّه نهايتسز سخا ايله سرِّ توفيقى شودر كه: برر غايه نقطۀِ نظرنده جود و سخا حكم ايدر، إسمِ جوّاد تجلّى ايدر. ميوهلر، حبوبلر؛ او تك غايه نقطۀِ نظرنده بغيرِ حسابدر. نهايتسز جودى گوسترييور. فقط عموم غايهلر نقطۀِ نظرنده؛ حكمت حكم ايدر، إسمِ حكيم تجلّى ايدر. بر آغاجڭ نه قدر ميوهلرى وار، بلكه هر ميوهنڭ او قدر غايهلرى واردر كه؛ بيان ايتديگمز اوچ قسمه تفريق ايديلير. شو عموم غايهلر، نهايتسز بر حكمتى و إقتصادى گوسترييور. ضد گبى گورونن نهايتسز حكمت، نهايتسز جود ايله سخا ايله إجتماع ايدييور. مثلا: عسكر اوردوسنڭ بر غايهسى، تأمينِ آسايشدر. بو غايهيه گوره نه قدر عسكر ايسترسهڭ وار و هم پك فضلهدر. فقط حفظِ حدود و مجاهدۀِ أعدا گبى سائر وظيفهلر ايچون، بو موجود آنجق كافى گلير. كمالِ حكمتله موازنهدهدر. ايشته حكومتڭ حكمتى، حشمت ايله إجتماع ايدييور. او حالده، او عسكرلكده فضلهلق يوقدر دينيلهبيلير.