گنج سعيد فطرةً، بر قانون آلتنده ياشامايى و حركاتنڭ تحديد اولونماسنى سومز. هر حالنده، هر حركتنده غايت سربست اولماسنى آرزو ايدر و دائما «بن، حرّيت و سربستيتمى هيچ بر كيفى قانونله تحديد ايتديرمهم.» ديردى. بونڭ ايچوندر كه، ايلك إستانبوله تشريفلرنده ينه هر قيددن اوزاق قالمقده إصرار ايتمش و حياتنڭ بتون صفحهلرنده بو وضعيت مشاهده ايديلمشدر. اوندهكى بو سربستيت و حرّيت عشقى، حياتنڭ ياريسندن صوڭره آوروپادن گلن مدهش بر ضلالت و زندقه تعرّضنه قارشى قويمايى و فلسفۀِ طبيعيهدن طوغان دهشتلى بر إستبدادِ مطلقڭ خلافِ قرآن پرنسبلرينه بوين أگمهمگى، اونلره إطاعت ايتمهمگى و حقيقى حرّيتِ مشروعه اولان إسلامى حرّيت و مدنيته چاليشمايى نتيجه ويرمشدر.
ملا سعيد، بيتليسده ايكن اون بش اون آلتى ياشلرنده ايدى. هنوز سنِّ بلوغه واصل اولمشدى. او زمانه قدر بتون معلوماتى سنوحات قبيلندن اولديغى ايچون، اوزون اوزادىيه مطالعهيه لزوم گورمزدى. فقط او زمان سنِّ بلوغه واصل اولديغندن مى وياخود سياسته قاريشديغندن مى، هر نهدنسه أسكى سنوحات يواش يواش غائب اولمغه باشلادى. بونڭ اوزرينه هر درلو فنّه عائد أثرلرى تدقيقه قويولدى. بِالخاصّه دينِ إسلامه وارد اولان شكّ و شبههلرى ردّ ايتمك ايچون «مطالع» و «مواقف» نام أثرلر ايله علومِ آليه (صرف، نحو، منطق وسائره) و عاليهيه (تفسير و علمِ كلامه)دائر قرق قدر كتابى ايكى سنه ظرفنده حفظ أيلدى. حتّى هر گون اوقومق شرطيله، حفظ ايتديگى كتابلرڭ اوچ آيده بر كرّه دورينه موفّق اولويوردى. ملا سعيدڭ ايكى مُتَضَاد حالى واردى:
برنجيسى:
فكرينڭ منكشف بولونديغى وقتلر كه؛ هر نه ألنه آليرسه، اونى آڭلامهمسى ممكن دگلدى.
ايكنجيسى:
فكرينڭ منقبض بولونديغى وقتلر كه؛ مطالعه دگل، قونوشمقدن بيله خوشلانمازدى.