فورطنهلى بر قارمهقاريشيقلغه سببيت ويررلر. مادام حاكميت و آمريتڭ گولگهسنڭ ضعيف بر گولگهسى و جزئى بر نمونهسى، معاونته محتاج عاجز إنسانلرده بويله رقيب و ضدّى و أمثالنڭ مداخلهسنى قبول ايتمزسه؛ عجبا سلطنتِ مطلقه صورتندهكى حاكميت و ربوبيت درجهسندهكى آمريت، بر قديرِ مطلقده نه درجه او ردِّ مداخله قانونى نه قدر أساسلى بر صورتده حكمنى إجرا ايتديگنى قياس ايت. ديمك الوهيت و ربوبيتڭ أڭ قطعى و دائمى لازمى؛ وحدت و إنفراددر. بوڭا بر برهانِ باهر و شاهدِ قاطع، كائناتدهكى إنتظامِ أكمل و إنسجامِ أجملدر. سينك قنادندن طوت، تا سماوات قنديللرينه قدر اويله بر نظام وار كه؛ عقل اونڭ قارشيسنده حيرتندن و إستحسانندن «سبحان اللّٰه، ما شاء اللّٰه، بارك اللّٰه» دير، سجده ايدر. أگر ذرّه مقدار شريكه ير بولونسه ايدى، مداخلهسى اولسه ايدى،
﴿لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا﴾
آيتِ كريمهسنڭ دلالتيله: نظام بوزولاجقدى، صورت دگيشهجكدى، فسادڭ آثارى گورونهجكدى. حالبوكه
﴿فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ ۞
ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسٖيرٌ﴾
دلالتيله و شو إفاده ايله نظرِ بشر، قصورى آرامق ايچون نه قدر چابالاسه، هيچ بر يرده قصورى بولاميهرق، يورغون اولارق منزلى اولان گوزه گلوب، اونى گوندرن منقّد عقله دييهجك: «بيهوده يورولدم، قصور يوق» ديمهسيله گوسترييور كه: نظام و إنتظام، غايت مكمّلدر. ديمك إنتظامِ كائنات، وحدانيتڭ قطعى شاهديدر.
گل گلهلم حدوثه. متكلّمين ديمشلر كه:
«عالم، متغيّردر. هر متغيّر، حادثدر. هر بر حادثڭ، بر محدِثى، يعنى موجدى وار. اويله ايسه بو كائناتڭ قديم بر موجدى وار.»