عمومڭ نظرينه أڭ ظاهر برهانلرى داها زياده ذكر ايدر. أزجمله:
﴿وَلَئِنْ سَاَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ﴾
﴿وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ﴾
گبى پك چوق آياتله، قرآنِ حكيم؛ خلقتِ أرض و سماواتى، وحدانيته بداهت درجهسنده بر برهان گوسترييور كه، ايستر ايستهمز ذىشعور اولان هر آدم، خلقتِ أرض و سماواتده بِالضروره خالقِ ذو الجلالنى تصديق ايتمگه مجبوردر كه، (لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ) دير.
برنجى موقفده ناصل بر ذرّهدن باشلادق، تا ييلديزلره و سماواته قدر سكّۀِ توحيدى گوستردك. قرآنِ حكيم شو نوع آياتله، ييلديزلردن و سماواتدن طوتوب، تا ذرّهلره قدر، شركى طرد ايدر. شويله إشارت ايدر و معنًا دير:
سماوات و أرضى بويله منتظم خلق ايدن بر قديرِ مطلقڭ، ألبته دوائرِ مصنوعاتندن اولان منظومۀِ شمسيه بِالبداهه اونڭ قبضۀِ تصرّفندهدر. مادام او قديرِ مطلق، شمسى سيّاراتيله قبضۀِ تصرّفنده طوتويور و تنظيم و تسخير و تدوير ايدييور. ألبته او منظومۀِ شمسيهنڭ بر جزئى و شمس ايله باغلانان كُرۀِ أرض دخى قبضۀِ تصرّفنده و تدبير و تدويرندهدر. مادام كُرۀِ أرض، قبضۀِ تصرّفنده و تدبير و تدويرندهدر؛ بِالبداهه أرضڭ يوزنده يازيلان و ايجاد ايديلن و يرڭ ميوهلرى و غاياتى حكمنده اولان مصنوعات دخى، اونڭ قبضۀِ ربوبيتنده و تربيهسندهدر. مادام بتون زمينڭ يوزينه سريلن و سرپيلن و يوزينى يالديزلايان و زينتلنديرن و هر زمان تازهلهنن، گلوب گيدن و زمين اونلرله طولوب بوشالان عموم مصنوعات، قبضۀِ قدرت و علمندهدر و عدل و حكمتنڭ ميزانيله ئولچولوب و تنظيم ايديلير. مادام بتون أنواع، اونڭ قبضۀِ قدرتندهدر. ألبته او أنواعڭ منتظم و مكمّل فردلرى و عالمڭ كوچك مثالِ مصغّرلرى و أنواعِ كائناتڭ بلانچولرى و كتابِ عالمڭ كوچوجك فهرستهلرى حكمنده اولان جزئى فردلرى، بِالبداهه اونڭ قبضۀِ