گوسترر. چونكه شعورسز أسباب، ألبته بر غايهيى دوشونوب چاليشماز. حالبوكه گورويورز: وجوده گلن هر مخلوق، بر غايه دگل، بلكه چوق غايهلرى، چوق فائدهلرى، چوق حكمتلرى تعقيب ايدهرك وجوده گلييور. ديمك بر ربِّ حكيم و كريم، او شيلرى ياپوب گوندرييور. او فائدهلرى اونلره غايۀِ وجود ياپييور. مثلا، ياغمور گلييور. ياغمورى ظاهرًا إنتاج ايدن أسباب؛ حيواناتى دوشونوب، اونلره آجييوب مرحمت ايتمكدن نه قدر اوزاق اولديغى معلومدر. ديمك حيواناتى خلق ايدن و رزقلرينى تعهّد ايدن بر خالقِ رحيمڭ حكمتيله إمداده گوندريلييور. حتّى ياغموره «رحمت» دينلييور. چونكه چوق آثارِ رحمت و فائدهلرى تضمّن ايتديگندن، گويا ياغمور شكلنده رحمت تجسّم ايتمش، تقطّر ايتمش، قطره قطره گلييور.
هم بتون مخلوقاتڭ يوزينه تبسّم ايدن بتون زينتلى نباتات و حيواناتدهكى تزيينات و گوستريشلر، بِالبداهه پردۀِ غيب آرقهسنده بو سوسلى و گوزل صنعتلر ايله كندينى طانيتديرمق و سَوْديرمك و بيلديرمك ايستهين بر ذاتِ ذو الجلالڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه دلالت ايدرلر. ديمك أشيادهكى سوسلى وضعيتلر، گوستريشلى كيفيتلر؛ طانيتديرمق و سَوْديرمك صفتلرينه قطعيًا دلالت ايدر. سَوْديرمك و طانيتديرمق صفتلرى ايسه؛ بِالبداهه ودود، معروف بر صانعِ قديرڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه شهادت ايدر.
الحاصل: سبب غايت عادى، عاجز و اوڭا إسناد ايديلن مسبَّب ايسه غايت صنعتلى و قيمتلى اولديغندن، سببى عزل ايدر. هم مسبَّبڭ غايهسى، فائدهسى دخى، جاهل و جامد اولان أسبابى اورتهدن آتار، بر صانعِ حكيمڭ ألنه تسليم ايدر. هم مسبَّبڭ يوزندهكى تزيينات و مهارتلر، كندى قدرتنى ذىشعورلره بيلديرمك ايستهين و كندينى سَوْديرمك آرزو ايدن بر صانعِ حكيمه إشارت ايدر.