يگرمى ايكنجى مكتوبدن ايكنجى مبحث
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ ۞ وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ﴾
أى أهلِ ايمان! سابقًا، عداوت نه قدر ضررلى اولديغنى آڭلادڭ. هم آڭلا كه؛ عداوت قدر حياتِ إسلاميهيه أڭ مدهش بر مرضِ مضر دخى حرصدر. حرص، سببِ خيبتدر و علّت و ذلّتدر و محروميت و سفالتى گتيرر.
أوت هر ملّتدن زياده حرص ايله دنيايه صالديران يهودى ملّتنڭ ذلّت و سفالتى، بو حكمه بر شاهدِ قاطعدر. أوت حرص، ذىحيات عالمنده أڭ گنيش بر دائرهدن طوت، تا أڭ جزئى بر فرده قدر سوءِ تأثيرينى گوسترر. توكّلوارى طلبِ رزق ايسه، بِالعكس مدارِ راحتدر و هر يرده حسنِ تأثيرينى گوسترر.
ايشته بر نوع ذىحيات و رزقه محتاج اولان ميوهدار آغاجلر و نباتلر، توكّلوارى، قناعتكارانه يرلرنده طوروب حرص گوسترمدكلرندن، رزقلرى اونلره قوشوب گلييور. حيوانلردن پك فضله أولاد بسلهيورلر. حيوانات ايسه، حرص ايله رزقلرى پشنده قوشدقلرى ايچون، پك چوق زحمت و نقصانيت ايله رزقلرينى ألده ايدهبلييورلر.
هم حيوانات دائرهسى ايچنده ضعف و عجز لسانِ حاليله توكّل ايدن ياورولرڭ مشروع و مكمّل و لطيف رزقلرى خزينۀِ رحمتدن ويريلمسى؛ و حرص ايله رزقلرينه صالديران جاناوارلرڭ غيرِ مشروع و پك چوق زحمت ايله قزاندقلرى ناخوش رزقلرى گوسترييور كه: حرص، سببِ محروميتدر؛ توكّل و قناعت ايسه، وسيلۀِ رحمتدر.
هم دائرۀِ إنسانيه ايچنده هر ملّتدن زياده حرص ايله دنيايه ياپيشان و عشق ايله حياتِ دنيويهيه باغلانان يهودى ملّتى پك چوق زحمت ايله قزانديغى، كندينه فائدهسى آز، يالڭز خزينهدارلق ايتديگى غيرِ مشروع بر ثروتِ ربائى ايله بتون ملّتلردن ييدكلرى سيللۀِ ذلّت و سفالت، قتل و إهانت گوسترييور كه: حرص معدنِ ذلّت و خسارتدر.
هم حريص بر إنسان، هر وقت خسارته دوشديگنه دائر او قدر واقعهلر وار كه،
﴿اَلْحَرٖيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ﴾
ضربِ مَثل حكمنه گچمش، عمومڭ نظرنده بر حقيقتِ عامّه اولارق قبول ايديلمشدر. مادام اويلهدر؛ أگر مالى چوق سَورسهڭ، حرص ايله دگل، بلكه قناعت ايله مالى طلب ايت، تا چوق گلسين.
أهلِ قناعت ايله أهلِ حرص، ايكى شخصه بڭزر كه؛ بيوك بر ذاتڭ ديوانخانهسنه گيرييورلر. بريسى قلبندن دير: «بنى يالڭز قبول ايتسين، طيشاريدهكى صوغوقدن قورتولسهم بڭا كافيدر. أڭ آشاغيدهكى إسكملهيى ده بڭا ويرسهلر، لطفدر.» ايكنجى آدم گويا بر حقّى وارمش گبى و هركس اوڭا حرمت ايتمگه مجبور ايمش گبى مغرورانه دير كه: «بڭا أڭ يوقارى إسكملهيى ويرمهلى.» او حرص ايله گيرر، گوزينى يوقارى موقعلره ديكر، اونلره گيتمك ايستر. فقط ديوانخانه صاحبى اونى گرى دونديروب آشاغى اوطوردور. اوڭا تشكّر لازمكن، تشكّره بدل قلبندن قيزييور. تشكّر دگل، بِالعكس خانه صاحبنى تنقيد ايدييور. خانه صاحبى ده اوندن إستثقال ايدييور. برنجى آدم متواضعانه گيرييور؛ أڭ آشاغيدهكى إسكملهيه اوطورمق ايستهيور. اونڭ او قناعتى، ديوانخانه صاحبنڭ خوشنه گيدييور. «داها يوقارى إسكملهيه بيورڭ» دير. او ده گيتدكجه تشكّراتنى زيادهلشديرر، ممنونيتى تزايد ايدر.
ايشته دنيا بر ديوانخانۀِ رحماندر. زمين يوزى، بر سفرۀِ رحمتدر. درجاتِ أرزاق و مراتبِ نعمت دخى، إسكملهلر حكمندهدر.
هم أڭ جزئى ايشلرده ده هركس حرصڭ سوءِ تأثيرينى حسّ ايدهبيلير.
مثلا، ايكى ديلنجى بر شى ايستدكلرى وقت، حرص ايله إلحاح ايدن ديلنجيدن إستثقال ايدوب ويرمهمك؛ ديگر ساكن ديلنجىيه مرحمت ايدوب ويرمك، هركس قلبنده حسّ ايدر. هم مثلا: گيجهده اويقوڭ قاچمش، سن ياتمق ايستهسهڭ، لاقيد قالسهڭ اويقوڭ گلهبيلير. أگر حرص ايله اويقو ايستهسهڭ: «امان ياتايم، امان ياتايم» ديرسهڭ، بتون بتون اويقوڭى قاچيريرسڭ.
هم مثلا، مهمّ بر نتيجه ايچون بريسنى حرص ايله بكلرسڭ؛ «امان گلمدى، امان گلمدى» دييوب أڭ نهايت حرص سنڭ صبريڭى توكتوب قالقار گيدرسڭ؛ بر دقيقه صوڭره او آدم گلير؛ فقط بكلهديگڭ او مهمّ نتيجه بوزولور.
شو حادثاتڭ سرّى شودر كه: ناصلكه بر أكمگڭ وجودى، تارلا، خرمان، دگرمن، فرونه ترتّب ايدر. اويله ده: ترتيبِ أشياده بر تأنّئِ حكمت واردر. حرص سببيله تأنّى ايله حركت ايتمديگى ايچون، او ترتيبلى أشيادهكى معنوى باصامقلرى مراعات ايتمز؛ يا آتلار دوشر وياخود بر باصامغى نقصان بيراقير؛ مقصده چيقاماز.
ايشته أى دردِ معيشتله سرسم اولمش و حرصِ دنيا ايله سرخوش اولمش قارداشلر! حرص بو قدر مضر و بلالى بر شى اولديغى حالده، ناصل حرص يولنده هر ذلّتى إرتكاب و حرام حلال ديمهيوب هر مالى قبول و حياتِ اُخرويهيه لازم چوق شيلرى فدا ايدييورسڭز؟ حتّى أركانِ إسلاميهنڭ مهمّ بر ركنى اولان زكاتى، حرص يولنده ترك ايدييورسڭز؟ حالبوكه زكات، هر شخص ايچون سببِ بركت و دافعِ بليّاتدر. زكاتى ويرميهنڭ هر حالده ألندن زكات قدر بر مال چيقهجق؛ يا لزومسز يرلره ويرهجكدر، يا بر مصيبت گلوب آلاجقدر.
حقيقتلى بر رؤياىِ خياليهده، برنجى حربِ عمومينڭ بشنجى سنهسنده، بر عجيب رؤياده بندن صورولدى:
«مسلمانلره گلن بو آجلق، بو ضايعاتِ ماليه و مشقّتِ بدنيه نهدندر؟»
رؤياده ديمشدم:
«جنابِ حق، بر قسم مالدن اونده بر (حاشيه ١) ويا بر قسم مالدن قرقده بر (حاشيه ٢) ، كندى ويرديگى مالندن بريسنى بزدن ايستدى؛ تا بزه فقرالرڭ دعالرينى قزانديرسين و كين و حسدلرينى منع ايتسين. بز حرصمز ايچون طمعكارلق ايدوب ويرمدك. جنابِ حق متراكم زكاتنى، قرقده اوتوز، اونده سكزينى آلدى.
___
(حاشيه ١): يعنى هر سنه تازه ويرديگى بغداى گبى ماللردن اونده بر.
(حاشيه ٢): يعنى أسكيدن ويرديگى قرقدن كه؛ هر سنهده غالبًا و لا أقل ربحِ تجارى و نسلِ حيوانى جهتيله او قرقدن تازه اولارق اون عدد ويرر.
___
هم هر سنهده يالڭز بر آيده يتمش حكمتلى بر آجلق بزدن ايستدى. بز نفسمزه آجيدق، موقّت و لذّتلى بر آجلغى چكمدك. جنابِ حق جزا اولارق يتمش جهتله بلالى بر نوع اوروجى بش سنه جبرًا بزه طوتديردى.
هم يگرمى درت ساعتده بر تك ساعتى، خوش و علوى، نورانى و فائدهلى بر نوع تعليماتِ ربّانيهيى بزدن ايستدى. بز تنبللك ايدوب، او نمازى و نيازى يرينه گتيرمدك. او تك ساعتى ديگر ساعتلره قاتهرق ضايع ايتدك. جنابِ حق اونڭ كفّارتى اولارق، بش سنه تعليم و تعليمات و قوشديرمقله بزه بر نوع نماز قيلديردى.» ديمشدم. صوڭره آييلدم، دوشوندم، آڭلادم كه؛ او رؤياىِ خياليهده پك مهمّ بر حقيقت واردر.
يگرمى بشنجى سوزده، مدنيتله حُكمِ قرآنى موازنه بحثنده إثبات و بيان ايديلديگى اوزره؛ بشرڭ حياتِ إجتماعيسنده بتون أخلاقسزلغڭ و بتون إختلالاتڭ منشئى ايكى كلمهدر:
بريسى: «بن طوق اولدقدن صوڭره، باشقهسى آجلقدن ئولسه بڭا نه؟»
ايكنجيسى: «سن چاليش، بن ييهيم.»
بو ايكى كلمهيى ده إدامه ايدن، جريانِ ربا و تركِ زكاتدر.
بو ايكى مدهش مرضِ إجتماعىيى تداوى ايدهجك تك چاره، زكاتڭ بر دستورِ عمومى صورتنده إجراسيله، وجوبِ زكات و حرمتِ ربادر.
هم دگل يالڭز أشخاصده و خصوصى جماعتلرده، بلكه عموم نوعِ بشرڭ سعادتِ حياتى ايچون أڭ مهمّ بر ركن بلكه دوامِ حياتِ إنسانيه ايچون أڭ مهمّ بر ديرك، زكاتدر. چونكه بشرده، خواص و عوام ايكى طبقه وار. خواصدن عوامه مرحمت و إحسان و عوامدن خواصّه قارشى حرمت و إطاعتى تأمين ايدهجك، زكاتدر. يوقسه يوقاريدن عوامڭ باشنه ظلم و تحكّم اينر، عوامدن زنگينلره قارشى كين و عصيان چيقار. ايكى طبقۀِ بشر دائمى بر مجادلۀِ معنويهده، بر كشماكشِ إختلافده بولونور. گله گله تا روسيهده اولديغى گبى، سعى و سرمايه مجادلهسى صورتنده بوغوشمغه باشلار.
أى أهلِ كرم و وجدان و أى أهلِ سخاوت و إحسان!
إحسانلر زكات نامنه اولمازسه، اوچ ضررى وار. بعضًا ده فائدهسز گيدر. چونكه اللّٰه نامنه ويرمديگڭ ايچون، معنًا منّت ايدييورسڭ؛ بيچاره فقيرى منّت أسارتى آلتنده بيراقييورسڭ. هم مقبول اولان دعاسندن محروم قالييورسڭ. هم حقيقةً جنابِ حقّڭ مالنى عبادينه ويرمك ايچون بر توزيعات مأمورى اولديغڭ حالده، كنديڭى صاحبِ مال ظن ايدوب بر كفرانِ نعمت ايدييورسڭ.
أگر زكات نامنه ويرسهڭ؛ جنابِ حق نامنه ويرديگڭ ايچون بر ثواب قزانييورسڭ، بر شكرانِ نعمت گوسترييورسڭ. او محتاج آدم دخى سڭا تَبَصبُصْ ايتمگه مجبور اولماديغى ايچون، عزّتِ نفسى قيريلماز و دعاسى سنڭ حقّڭده مقبول اولور.
أوت زكات قدر، بلكه داها زياده نافله و إحسان، ياخود سائر صورتلرده ويروب ريا و شهرت گبى، منّت و تذليل گبى ضررلرى قزانمق نرهده؟ زكات نامنه او اييلكلرى ياپوب، هم فرضى أدا ايتمك، هم ثوابى، هم إخلاصى، هم مقبول بر دعايى قزانمق نرهده؟
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذٖى قَالَ «اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» وَقَالَ «اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنٰى» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ)
* * *
الحجّة الزهرانڭ ايكنجى مقامندن
يدنجى، سكزنجى دليل:
(وَالْاٰجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَالْاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ) در. يعنى: أهمّيتلى بر حكمت ايچون، ظاهر نظرده مبهم و غيرِ معيّن توهّم ايديلن أجللر و رزقلر، إبهام پردهسى آلتنده قضا و قدرِ أزلينڭ دفترنده مقدّراتِ حياتيه صحيفهسنده هر ذىحياتڭ أجلى مقدّر و معيّندر؛ تقدّم، تأخّر ايتمز. و هر ذىروحڭ رزقى تعيين و تخصيص ايديلوب قضا و قدر لوحهسنده يازيلديغنه حدسز دليللر وار.
مثلا قوجه بر آغاجڭ ئولمسى، اونڭ بر نوع روحى اولان چكردگنى اونڭ يرنده وظيفه گورمك ايچون بيراقماسى، بر عليمِ حفيظڭ حكمتلى قانونيله اولماسى و بر ياورونڭ رزقى اولان سوت ممهلردن گلمهسى و قان و فيشقى ايچندن چيقوب هيچ بولاشمادن صافى، تميز اولارق آغزينه آقماسى، تصادف إحتمالنى قطعى بر صورتده ردّ و بر رزّاقِ عليمِ رحيمڭ شفقتلى دستوريله اولديغنى غايت قطعى گوسترييور. بو ايكى جزئى مثاله بتون ذىحيات، ذىروح قياس ايديلسين.
ديمك حقيقتده هم أجل معيّن و مقدّردر، هم رزق هركسه گوره بر تعيّن ايچنده مقدّرات دفترنده قيد ايديلمشدر. فقط غايت مهمّ بر حكمت ايچون هم أجل، هم رزق پردۀِ غيبده و مبهم و غيرِ معيّن و ظاهرًا تصادفه باغلى گبى گورونويور.
أگر أجل گونشڭ غروبى گبى معيّن اولسه ايدى؛ يارى عمر غفلتِ مطلقهده و آخرته چاليشمامقله ضايع اولوب، يارى عمردن صوڭره هر گون ئولوم دار آغاجى طرفنه بر آياق آتمق گبى دهشتلى بر قورقو آلوب أجلدهكى مصيبت يوز درجه زيادهلشمهسى سرّيله، باشه گلن مصيبتلر و حتّى دنيانڭ أجلى اولان قيامت پردۀِ غيبده مرحمةً بيراقيلمش.
رزق ايسه؛ حياتدن صوڭره نعمتلرڭ أڭ بيوك بر خزينهسى و شكر و حمدڭ أڭ زنگين بر منبعى و عبوديت و دعا و رجالرڭ أڭ جمعيتلى بر معدنى اولماسندن، صورتِ ظاهرهده مبهم و تصادفه باغلى گبى گوستريلمش. تا هر وقت رزّاقِ كريمڭ درگاهنه إلتجا و رجا و يالوارمق و حمد و شكر شفاعتيله رزق ايستهمك قپوسى قپانماسين. يوقسه معيّن اولسه ايدى، ماهيتى بتون بتون دگيشهجكدى. شاكرانه، منّتدارانه رجالر، دعالر، بلكه متذلّلانه عبوديت قپولرى قپانيردى.
* * *
آيت الكبرادن
دردنجى حقيقت اولان اوتوز اوچنجى مرتبه: «رحيميت و رزّاقيت حقيقتى»در.
يعنى عموم زمين يوزنده و ايچنده و هواسنده و دڭزنده بتون ذىحياتڭ و بِالخاصّه ذىروحڭ و بِالخاصّه عاجز و ضعيفلرڭ و بِالخاصّه ياورولرڭ؛ هم مادّى و معدوى، هم معنوى بتون رزقلرينى، شفقتكارانه، قورو و بسيط بر طوپراقدن و جامد و كميك گبى قورو اودون پارچهلرندن ياپيلان و بِالخاصّه أڭ لطيفى قان و فيشقى اورتهسندن گلن و بر درهم كميك گبى بر تك چكردكدن ياپيلان بيڭلرله اوقّه طعاملرڭ، وقتى وقتنه مقنّن بر صورتده هيچ برينى اونوتميهرق و شاشيرميهرق گوزيمز اوڭنده (بر دستِ غيبى طرفندن) ويريلمسى حقيقتيدر.
أوت (اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ) آيتى، إعاشهيى و إنفاقى جنابِ حقّه تخصيص ايدوب حصر ايتديگى گبى،
﴿وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا
وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ﴾
آيتى دخى، بتون إنسانلرڭ و حيوانلرڭ رزقلرينى تعهّد و تكفّلِ ربّانى آلتنه آلديغى؛ هم
﴿وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ
وَهُوَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ﴾
آيتى ده، رزقى تدارك ايدهمهين، عاجز و إقتدارسز اولان ضعيف بيچارهلرڭ رزقلرينى اومولمدق يردن، بلكه غيبدن، بلكه هيچدن، مثلا دڭزڭ ديبندهكى بوجكلره هيچدن و بتون ياورولره اومولمدق يرلردن و بتون حيوانلره هر بهارده عادتا صِرف غيبدن إنفاقلرينى بِالفعل تكفّل ايدهرك بِالمشاهده ويرمكله؛ أسبابپرست إنسانلره دخى، أسباب پردهسى آلتنده ينه او ويرييور دييه إثبات و إعلان ايتديگى گبى؛ پك چوق آياتِ قرآنيه و حدسز شواهدِ كونيه، بِالإتّفاق هر بر ذىحياتڭ بر تك رزّاقِ ذو الجلالڭ رحيميتى ايله بسلندكلرينى گوسترييورلر.
أوت، بر نوع رزق ايستهين آغاجلر إقتدارسز و إختيارسز اولدقلرندن، اونلر يرلرنده متوكّلانه طوروركن رزقلرى اونلره قوشوب گلمهسى و عاجز ياورولرڭ نفقهلرى حيرتنمون طولومبهجقلردن آغزلرينه آقماسى و او ياورولره بر پارچه إقتدار و آزيجق بر إختيار گلمهسيله سوت كسيلمسى، خصوصًا إنسان ياورولرينه آنالرينڭ شفقتلرى يارديمجى ويريلمسى، بداهتله إثبات ايدر كه؛ حلال رزق، إقتدار و إختيار ايله متناسبًا دگلدر.. بلكه، توكّل ويرن ضعف و عجزه نسبةً گلييور.
أكثريتجه سببِ خسران اولان حرصى تحريك ايدن إقتدار و إختيار و ذكاوت، بر قسم بيوك أديبلرده او أديبلرى بر نوع ديلنجيلگه قدر سَوق ايتديگى گبى؛ ذكاوتسز، قابا چوق عامى آدملرڭ توكّلوارى إقتدارسزلقلرى دخى اونلرى زنگينلگه ايصال ايتمهسى و
﴿كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ اَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ وَجَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا﴾
ضربِ مَثل اولماسى إثبات ايدر كه: رزقِ حلال إقتدار و إختيار قوّتيله قزانيلماز، بولديريلماز. بلكه چاليشماسنى و سعينى قبول ايدن بر مرحمت طرفندن ويريلير و إحتياجنه آجييان بر شفقت جانبندن إحسان ايديلير. فقط، رزق ايكيدر:
برى: ياشامق ايچون حقيقى و فطرى رزقدر كه؛ تعهّدِ ربّانى آلتندهدر. حتّى او قدر منتظمدر كه؛ بدنده ياغ و سائره صورتنده إدّخار اولونان فطرى رزق، هيچ اولمازسه يگرمى گوندن زياده بر شى ييمهدن ياشاتير، حياتنى إدامه ايدر. ديمك يگرمى اوتوز گوندن أوّل و بدنده مدّخر اولان فطرى رزقى بيتمهدن ظاهرًا آجلقدن وفات ايدنلر رزقسزلقدن دگل، بلكه سوءِ إعتياددن و تركِ عادتدن نشئت ايدن بر خستهلقدن وفات ايدرلر.
ايكنجى قسم رزق: إعتياد، إسراف و سوءِ إستعمالات ايله ترياكى اولوب ضرورت حكمنه گچن مجازى و صنعى رزقدر. بو قسم ايسه؛ تعهّدِ ربّانى آلتنده دگل، بلكه إحسانه تابعدر. كاه ويرر، كاه ويرمز.
بو ايكنجى رزقده، بختيار اودر كه؛ مدارِ سعادت و لذّت اولان إقتصاد و قناعتله سعىِ حلالى، بر نوع عبادت و رزق ايچون بر فعلى دعا بيلهرك متشكّرانه و منّتدارانه او إحسانى قبول ايدوب حياتنى سعادتكارانه گچيرر.
و بدبخت اودر كه؛ مدارِ شقاوت و خسارت و ألم اولان إسراف و حرص ايله سعىِ حلالى بيراقهرق، هر قپويه باش ووروب، تنبلكارانه و ظالمانه و مشتكيانه حياتنى گچيرر، بلكه ئولديرر.
ناصلكه معده بر رزق ايستر؛ اويله ده، قلب و روح و عقل و گوز و قولاق و آغز گبى إنسانڭ لطيفهلرى و طويغولرى دخى رزّاقِ رحيمدن رزقلرينى ايسترلر و متشكّرانه آليرلر. هر بريسنه آيرى آيرى و اونلره لايق و اونلرى ممنون و متلذّذ ايدن رزقلرى، خزينۀِ رحمتدن إحسان ايديلير. بلكه رزّاقِ رحيم، اونلره داها گنيش رزق ويرمك ايچون گوز و قولاق، قلب و خيال و عقل گبى او لطيفهلرڭ هر بريسنى، خزينۀِ رحمتنڭ برر آناختارى حكمنده ياراتمش.
مثلا گوز، كائنات يوزندهكى حُسن و جمال گبى قيمتدار جوهر خزينهلرينڭ بر آناختارى اولديغى مِثللو، اوتهكيلر دخى (هر برى) برر عالمڭ آناختارى اولور؛ ايمان ايله إستفاده ايدر.
* * *
أى إسرافلى، إقتصادسز.. أى ظلملى، عدالتسز.. أى كيرلى، نظافتسز بدبخت إنسان!
بتون كائناتڭ و بتون موجوداتڭ دستورِ حركتى اولان إقتصاد و نظافت و عدالتى ياپمديغڭدن، عموم موجوداته مخالفتڭله، معنًا اونلرڭ نفرتلرينه و حدّتلرينه مظهر اولويورسڭ. نهيه طايانييورسڭ كه؛ عموم موجوداتى ظلمڭله، ميزانسزلغڭله، إسرافڭله، نظافتسزلگڭله قيزديرييورسڭ؟
أوت إسمِ حكيمڭ جلوۀِ أعظمندن اولان حكمتِ عامّۀِ كائنات، إقتصاد و إسرافسزلق اوزرينه حركت ايدييور؛ إقتصادى أمر ايدييور.
* * *
(استاديمز بديع الزمان سعيد النورسى حضرتلرينڭ إقتصاد، قناعت، إسراف موضوعنده، بر مكتوبده بيان أيلديگى بر حقيقتدر.)
سن أسكيدن شرقدهكى بدوى عشائرده سياحت ايتديگڭ وقت، اونلرى مدنيت و ترقّياته چوق تشويق ايدييوردڭ. نهدن، قرق سنهيه ياقيندر، مدنيتِ حاضرهدن “ميمسز” دييهرك حياتِ إجتماعيهدن چكيلدڭ، إنزوايه صوقولدڭ؟
الجواب: مدنيتِ حاضرۀِ غربيه، سماوى قانونِ أساسيلره مخالف اولارق حركت ايتديگى ايچون سيّئاتى حسناتنه؛ خطالرى، ضررلرى، فائدهلرينه راجح گلدى. مدنيتدهكى مقصودِ حقيقى اولان إستراحتِ عموميه و سعادتِ حياتِ دنيويه بوزولدى. إقتصاد، قناعت يرينه إسراف و سفاهت و سعى و خدمت يرينه تنبللك و إستراحت مَيلى غلبه چالديغندن، بيچاره بشرى هم غايت فقير، هم غايت تنبل أيلدى.
سماوى قرآنڭ قانونِ أساسيسى (لَيْسَ لِلْاِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى ۞ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا) فرمانِ أساسيسيله: “بشرڭ سعادتِ حياتيهسى، إقتصاد و سعيه غيرتده اولديغنى و اونڭله بشرڭ خواص و عوام طبقهسى بربريله باريشهبيلير.” دييه رسالۀِ نور بو أساسى ايضاحنه بناءً قيصه بر ايكى نكته سويلهيهجگم:
برنجيسى: بدويلكده بشر اوچ درت شيئه محتاج اولويوردى. او اوچ درت حاجاتنى تدارك ايتمهين اون عددده آنجق ايكيسى ايدى. شيمديكى غرب مدنيتِ ظالمۀِ حاضرهسى سوءِ إستعمالات و إسرافات و هوساتى تهييج و حوائجِ غيرِ ضروريهيى، ضرورى حاجاتلر حكمنه گتيروب گورهنهك و ترياكيلك جهتيله شيمديكى او مدنى إنسانڭ تام محتاج اولديغى درت حاجاتى يرينه، يگرمى شيئه بو زمانده محتاج اولويور. او يگرمى حاجاتى تام حلال بر طرزده تدارك ايدهجك، يگرميدن آنجق ايكيسى اولابيلير. اون سكزى محتاج حكمنده قالير.
ديمك، بو مدنيتِ حاضره إنسانى چوق فقير ايدييور. او إحتياج جهتنده بشرى ظلمه، باشقه حرام قزانمغه سَوق ايتمش. بيچاره عوام و خواص طبقهسنى دائما مبارزهيه تشويق ايتمش. قرآنڭ قانونِ أساسيسى اولان “وجوبِ زكات، حرمتِ ربا” واسطهسيله عوامڭ خواصّه قارشى إطاعتنى و خواصّڭ عوامه قارشى شفقتنى تأمين ايدن او قدسى قانونى بيراقوب بورژووالرى ظلمه، فقرالرى عصيانه سَوق ايتمگه مجبور ايتمش. إستراحتِ بشريهيى زير و زبر ايتدى!
ايكنجى نكته: بو مدنيتِ حاضرهنڭ خارقهلرى، بشره برر نعمتِ ربّانيه اولماسندن، حقيقى بر شكر و منفعتِ بشرده إستعمالى إقتضا ايتديگى حالده، شيمدى گورويورز كه: أهمّيتلى بر قسم إنسانى تنبللگه و سفاهته سَوق و سعيى و چاليشمايى بيراقوب إستراحت ايچنده هوساتى ديڭلهمك مَيلنى ويرديگى ايچون سعيڭ شوقنى قيرييور. و قناعتسزلك و إقتصادسزلق يوليله سفاهته، إسرافه، ظلمه، حرامه سَوق ايدييور.
مثلا، رسالۀِ نوردهكى «نور آناختارى»نڭ ديديگى گبى: راديو بيوك بر نعمت ايكن، مصلحتِ بشريهيه صرف ايديلمك ايله بر معنوى شكر إقتضا ايتديگى حالده، بشده دردى هوساته، لزومسز مالايعنى شيلره صرف ايديلديگندن؛ تنبللگه، راديو ديڭلهمكله هوسلنمگه سَوق ايدوب، سعيڭ شوقنى قيرييور. وظيفۀِ حقيقيهسنى بيراقييور. حتّى چوق منفعتلى اولان بر قسم خارقه وسائط، سعى و عمل و حقيقى مصلحتِ إحتياجاتِ بشريهيه إستعمالى لازم گليركن، بن كندم گوردم؛ اوندن بر ايكيسى ضرورى إحتياجاته صرف ايديلمگه مقابل، اوندن سكزى كيف، هوسات، تنزّه، تنبللگه مجبور ايدييور. بو ايكى جزئى مثاله بيڭلر مثاللر وار.
الحاصل: مدنيتِ غربيۀِ حاضره، سماوى دينلرى تام ديڭلهمديگى ايچون، بشرى هم فقير ايدوب إحتياجاتى زيادهلشديرمش. إقتصاد و قناعت أساسنى بوزوب، إسراف و حرص و طمعى زيادهلشديرمگه، ظلم و حرامه يول آچمش.
هم بشرى وسائطِ سفاهته تشويق ايتمكله او بيچاره محتاج بشرى تام تنبللگه آتمش. سعى و عملڭ شوقنى قيرييور. هوساته، سفاهته سَوق ايدوب عمرينى فائدهسز ضايع ايدييور.
هم او محتاج و تنبللشمش بشرى خسته ايتمش. سوءِ إستعمال و إسرافات ايله يوز نوع خستهلغڭ سرايتنه، إنتشارينه وسيله اولمش.
* * *