يگرمى ايكنجى مكتوب
﴿بِاسْمِهٖ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ﴾
(شو مكتوب، ايكى مبحثدر. برنجى مبحث، أهلِ ايمانى اخوّته و محبّته دعوت ايدر.)
برنجى مبحث
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُمْ ۞
اِدْفَعْ بِالَّتٖى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذٖى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمٖيمٌ ۞
وَالْكَاظِمٖينَ الْغَيْظَ وَالْعَافٖينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنٖينَ﴾
مؤمنلرده نفاق و شقاق، كين و عداوته سببيت ويرن طرفگيرلك و عناد و حسد؛ حقيقتجه و حكمتجه و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتجه و حياتِ شخصيهجه و حياتِ إجتماعيهجه و حياتِ معنويهجه چركين و مردوددر، مضر و ظلمدر و حياتِ بشريه ايچون زهردر. شو حقيقتڭ غايت چوق وجوهندن آلتى وجهنى بيان ايدرز:
برنجى وجه:
حقيقت نظرنده ظلمدر.
أى مؤمنه كين و عداوت بسلهين إنصافسز آدم! ناصلكه سن بر گميده ويا بر خانهده بولونسهڭ، سنڭله برابر طوقوز معصوم ايله بر جانى وار. او گمىيى غرق و او خانهيى إحراق ايتمگه چاليشان بر آدمڭ، نه درجه ظلم ايتديگنى بيليرسڭ. و ظالملگنى، سماواته ايشيتديرهجك درجهده باغيرهجقسڭ. حتّى بر تك معصوم، طوقوز جانى اولسه؛ ينه او گمى هيچ بر قانونِ عدالتله باتيريلماز.
عينًا اويله ده: سن، بر خانۀِ ربّانيه و بر سفينۀِ إلٰهيه اولان بر مؤمنڭ وجودنده ايمان و إسلاميت و قومشولق گبى طوقوز دگل، بلكه يگرمى صفاتِ معصومه واركن؛ سڭا مضر اولان و خوشڭه گيتمهين بر جانى صفتى يوزندن اوڭا كين و عداوت باغلامقله، او خانۀِ معنويۀِ وجودڭ معنًا غرق و إحراقنه، تخريب و باتماسنه تشبّث ويا آرزو ايتمك، اونڭ گبى شنيع و غدّار بر ظلمدر.
ايكنجى وجه:
هم حكمت نظرنده دخى ظلمدر. زيرا معلومدر كه: عداوت و محبّت، نور و ظلمت گبى ضددرلر. ايكيسى، معناىِ حقيقيسنده اولارق برابر جمع اولامازلر.
أگر محبّت، كندى أسبابنڭ رجحانيتنه گوره بر قلبده حقيقى بولونسه، او وقت عداوت مجازى اولور؛ آجيمق صورتنه إنقلاب ايدر. أوت مؤمن، قارداشنى سَور و سوملى. فقط فنالغى ايچون يالڭز آجير. تحكّمله دگل، بلكه لطفله إصلاحنه چاليشير. اونڭ ايچون نصِّ حديث ايله: «اوچ گوندن فضله مؤمن مؤمنه كوسوب قطعِ مكالمه ايتميهجك.»
أگر أسبابِ عداوت غلبه چالوب، عداوت حقيقتيله بر قلبده بولونسه؛ او وقت محبّت مجازى اولور، تصنّع و تملّق صورتنه گيرر.
أى إنصافسز آدم! شيمدى باق كه: مؤمن قارداشڭه كين و عداوت نه قدر ظلمدر. چونكه ناصلكه سن عادى كوچك طاشلرى، كعبهدن داها أهمّيتلى و جبلِ اُحُددن داها بيوك ديسهڭ، چركين بر عقلسزلق ايدرسڭ. عينًا اويله ده: كعبه حرمتنده اولان ايمان و جبلِ اُحُد عظمتنده اولان إسلاميت گبى چوق أوصافِ إسلاميه؛ محبّتى و إتّفاقى ايستديگى حالده، مؤمنه قارشى عداوته سببيت ويرن و عادى طاشلر حكمنده اولان بعض قصوراتى، ايمان و إسلاميته ترجيح ايتمك، او درجه إنصافسزلق و عقلسزلق و پك بيوك بر ظلم اولديغنى عقلڭ وارسه آڭلارسڭ!..
أوت توحيدِ ايمانى، ألبته توحيدِ قلوبى ايستر. و وحدتِ إعتقاد دخى، وحدتِ إجتماعيهيى إقتضا ايدر. أوت إنكار ايدهمزسڭ كه: سن بر آدمله برابر بر طابورده بولونمقله، او آدمه قارشى دوستانه بر رابطه آڭلارسڭ؛ و بر قوماندانڭ أمرى آلتنده برابر بولونديغڭزدن آرقداشانه بر علاقه تلقّى ايدرسڭ. و بر مملكتده برابر بولونمقله اخوّتكارانه بر مناسبت حسّ ايدرسڭ. حالبوكه ايمانڭ ويرديگى نور و شعور ايله و سڭا گوسترديگى و بيلديرديگى أسماءِ إلٰهيه عددنجه وحدت علاقهلرى و إتّفاق رابطهلرى و اخوّت مناسبتلرى وار.
مثلا: هر ايكيڭزڭ خالقڭز بر، مالكڭز بر، معبوديڭز بر، رازقڭز بر.. بر بر، بيڭه قدر بر بر. هم پيغمبريڭز بر، دينڭز بر، قبلهڭز بر.. بر بر، يوزه قدر بر بر. صوڭره كويڭز بر، دولتڭز بر، مملكتڭز بر.. اونه قدر بر بر.
بو قدر بر برلر وحدت و توحيدى، وفاق و إتّفاقى، محبّت و اخوّتى إقتضا ايتديگى و كائناتى و كرهلرى بربرينه باغلايهجق معنوى زنجيرلر بولوندقلرى حالده؛ شقاق و نفاقه، كين و عداوته سببيت ويرن ئورومجك آغى گبى أهمّيتسز و ثباتسز شيلرى ترجيح ايدوب مؤمنه قارشى حقيقى عداوت ايتمك و كين باغلامق؛ نه قدر او رابطۀِ وحدته بر حرمتسزلك و او أسبابِ محبّته قارشى بر إستخفاف و او مناسباتِ اخوّته قارشى نه درجه بر ظلم و إعتساف اولديغنى؛ قلبڭ ئولمهمش ايسه، عقلڭ سونمهمش ايسه آڭلارسڭ!
اوچنجى وجه:
عدالتِ محضهيى إفاده ايدن
﴿وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰى﴾
سرّينه گوره؛ بر مؤمنده بولونان جانى بر صفت يوزندن سائر معصوم صفتلرينى محكوم ايتمك حكمنده اولان عداوت و كين باغلامق، نه درجه حدسز بر ظلم اولديغنى و باخصوص بر مؤمنڭ فنا بر صفتندن طاريلوب كوسوب، او مؤمنڭ أقرباسنه عداوتنى تشميل ايتمك،
﴿اِنَّ الْاِنْسَانَ لَظَلُومٌ﴾
صيغۀِ مبالغه ايله غايت عظيم بر ظلم ايتديگڭى، حقيقت و شريعت و حكمتِ إسلاميه سڭا إخطار ايتديگى حالده؛ ناصل كنديڭى حقلى بولورسڭ، «بنم حقّم وار» ديرسڭ؟
حقيقت نظرنده سببِ عداوت و شرّ اولان فنالقلر، شر و طوپراق گبى كثيفدر؛ باشقهسنه سرايت و إنعكاس ايتمهمك گركدر. باشقهسى اوندن درس آلوب شرّ ايشلهسه، او باشقه مسئلهدر. محبّتڭ أسبابى اولان اييلكلر، محبّت گبى نوردر؛ سرايت و إنعكاس ايتمك، شأنيدر. و اوندندر كه؛ «دوستڭ دوستى دوستدر» سوزى، ضروبِ أمثال صيرهسنه گچمشدر. هم اونڭ ايچوندر كه؛ «بر گوز خاطرى ايچون چوق گوزلر سَويلير» سوزى عمومڭ لساننده گزر.
ايشته أى إنصافسز آدم! حقيقت بويله گورديگى حالده، سومديگڭ بر آدمڭ، سَويملى معصوم بر قارداشنه و تعلّقاتنه عداوت ايتمك؛ نه قدر خلافِ حقيقت اولديغنى حقيقتبين ايسهڭ آڭلارسڭ.
دردنجى وجه:
حياتِ شخصيه نظرنده دخى ظلمدر. شو دردنجى وجهڭ أساسى اولارق بر قاچ دستورى ديڭله:
برنجيسى: سن، مسلگڭى و أفكاريڭى حق بيلديگڭ وقت؛ «مسلگم حقدر ويا داها گوزلدر» ديمگه حقّڭ وار. فقط «يالڭز حق بنم مسلگمدر» ديمگه حقّڭ يوقدر.
﴿وَعَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلٖيلَةٌ
وَلٰكِنَّ عَيْنَ السُّخْطِ تُبْدِى الْمَسَاوِيَا﴾
سرّنجه، إنصافسز نظرڭ و دوشكون فكرڭ حَكم اولاماز. باشقهسنڭ مسلگنى بطلان ايله محكوم ايدهمز.
ايكنجى دستور: سنڭ اوزريڭه حقدر كه: هر سويلهديگڭ حق اولسون. فقط هر حقّى سويلهمگه سنڭ حقّڭ يوقدر. هر ديديگڭ طوغرى اولمالى. فقط هر طوغرىيى ديمك طوغرى دگلدر. زيرا سنڭ گبى نيّتى خالص اولميان بر آدم، نصيحتى بعضًا طماره طوقونديرر، عكس العمل ياپار.
اوچنجى دستور: عداوت ايتمك ايسترسهڭ، قلبڭدهكى عداوته عداوت ايت؛ اونڭ رفعنه چاليش. هم أڭ زياده سڭا ضرر ويرن نفسِ أمّارهڭه و هواءِ نفسڭه عداوت ايت، إصلاحنه چاليش. او مضر نفسڭ خاطرى ايچون، مؤمنلره عداوت ايتمه. أگر دشمنلق ايتمك ايسترسهڭ؛ كافرلر، زنديقلر چوقدر؛ اونلره عداوت ايت. أوت ناصلكه محبّت صفتى، محبّته لايقدر؛ اويله ده عداوت خصلتى، هر شيدن أوّل كنديسى عداوته لايقدر.
أگر خصمڭى مغلوب ايتمك ايسترسهڭ، فنالغنه قارشى اييلكله مقابله ايت. چونكه أگر فنالقله مقابله ايدرسهڭ، خصومت تزايد ايدر. ظاهرًا مغلوب بيله اولسه، قلبًا كين باغلار، عداوتى إدامه ايدر. أگر اييلكله مقابله ايتسهڭ، ندامت ايدر؛ سڭا دوست اولور.
﴿اِذَا اَنْتَ اَكْرَمْتَ الْكَرٖيمَ مَلَكْتَهُ
وَاِنْ اَنْتَ اَكْرَمْتَ اللَّئٖيمَ تَمَرَّدًا﴾
حكمنجه؛ مؤمنڭ شأنى، كريم اولمقدر. سنڭ إكرامڭله سڭا مسخّر اولور. ظاهرًا لئيم بيله اولسه، ايمان جهتنده كريمدر. أوت فنا بر آدمه «اييسڭ اييسڭ» ديسهڭ، اييلشمهسى و ايى آدمه «فناسڭ فناسڭ» ديسهڭ، فنالاشمهسى چوق وقوع بولور. اويله ايسه
﴿وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا ۞
وَاِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحٖيمٌ﴾
گبى دساتيرِ قدسيۀِ قرآنيهيه قولاق وير، سعادت و سلامت اوندهدر.
دردنجى دستور: أهلِ كين و عداوت هم نفسنه، هم مؤمن قارداشنه، هم رحمتِ إلٰهيهيه ظلم ايدر، تجاوز ايدر. چونكه كين و عداوت ايله نفسنى بر عذابِ أليمده بيراقير. خصمنه گلن نعمتلردن عذابى و قورقوسندن گلن ألمى نفسنه چكديرر، نفسنه ظلم ايدر. أگر عداوت حسددن گلسه، او بتون بتون عذابدر. چونكه حسد أوّلا حاسدى أزر، محو ايدر، يانديرر. محسود حقّنده ضررى يا آزدر ويا يوقدر.
حسدڭ چارهسى: حاسد آدم، حسد ايتديگى شيلرڭ عاقبتنى دوشونسون. تا آڭلاسين كه؛ رقيبنده اولان دنيوى حُسن و قوّت و مرتبه و ثروت؛ فانيدر، موقّتدر. فائدهسى آز، زحمتى چوقدر. أگر اُخروى مزيتلر ايسه، ذاتًا اونلرده حسد اولاماز. أگر اونلرده دخى حسد ياپسه؛ يا كنديسى رياكاردر، آخرت مالنى دنياده محو ايتمك ايستر وياخود محسودى رياكار ظن ايدر، حقسزلق ايدر، ظلم ايدر.
هم اوڭا گلن مصيبتلردن ممنون و نعمتلردن محزون اولوب قدر و رحمتِ إلٰهيهيه، اونڭ حقّنده ايتديگى اييلكلردن كوسويور. عادتا قدرى تنقيد و رحمته إعتراض ايدييور. قدرى تنقيد ايدن باشنى ئورسه وورور، قيرار. رحمته إعتراض ايدن، رحمتدن محروم قالير.
عجبا، بر گون عداوته دگمهين بر شيئه، بر سنه كين و عداوتله مقابله ايتمگى هانگى إنصاف قبول ايدر، بوزولمهمش هانگى وجدانه صيغار؟ حالبوكه مؤمن قارداشڭدن سڭا گلن بر فنالغى، بتون بتون اوڭا ويروب، اونى محكوم ايدهمزسڭ.
چونكه أوّلا، قدرڭ اونده بر حصّهسى وار. اونى چيقاروب او قدر و قضا حصّهسنه قارشى رضا ايله مقابله ايتمك گركدر.
ثانيًا، نفس و شيطانڭ حصّهسنى ده آييروب، او آدمه عداوت دگل، بلكه نفسنه مغلوب اولديغندن آجيمق و ندامت ايدهجگنى بكلهمك.
ثالثًا، سن كندى نفسڭده گورمديگڭ ويا گورمك ايستهمديگڭ قصوريڭى گور؛ بر حصّه ده اوڭا وير.
صوڭره باقى قالان كوچك بر حصّهيه قارشى أڭ سلامتلى و أڭ چابوق خصمڭى مغلوب ايدهجك عفو و صفح ايله و علوّجنابلقله مقابله ايتسهڭ، ظلمدن و ضرردن قورتولورسڭ.
يوقسه سرخوش و ديوانه اولان و شيشهلرى و بوز پارچهلرينى ألماس فيآتيله آلان جوهرجى بر يهودى گبى، بش پارهيه دگمهين فانى، زائل، موقّت، أهمّيتسز امورِ دنيويهيه؛ گويا أبدى دنياده طوروب أبدى برابر قالاجق گبى شديد بر حرص ايله و دائمى بر كين ايله متماديًا بر عداوتله مقابله ايتمك، صيغۀِ مبالغه ايله بر ظلوميتدر ويا بر سرخوشلقدر و بر نوع ديوانهلكدر.
ايشته حياتِ شخصيهجه بو درجه مضر اولان عداوته و فكرِ إنتقامه، (أگر شخصڭى سَورسهڭ) يول ويرمه كه قلبڭه گيرسين. أگر قلبڭه گيرمش ايسه، اونڭ سوزينى ديڭلهمه. باق، حقيقتبين اولان حافظِ شيرازىيى ديڭله:
﴿دُنْيَا نَه مَتَاعٖيسْتٖى كِه اَرْزَدْ بَنِزَاعٖى﴾
يعنى: «دنيا اويله بر متاع دگل كه، بر نزاعه دگسين.» چونكه فانى و گچيجى اولديغندن قيمتسزدر. قوجه دنيا بويله ايسه، دنيانڭ جزئى ايشلرى نه قدر أهمّيتسز اولديغنى آڭلارسڭ!.. هم ديمش:
﴿اٰسَايِشِ دُو گٖيتٖى تَفْسٖيرِ اٖينْ دُو حَرْفَسْتْ
بَادُوسِتَانْ مُرُوَّتْ بَادُشْمَنَانْ مُدَارَا﴾
يعنى: «ايكى جهانڭ راحت و سلامتنى ايكى حرف تفسير ايدر، قزانديرر: دوستلريڭه قارشى مروّتكارانه معاشرت و دشمنلريڭه صلحكارانه معامله ايتمكدر.»
أگر ديرسهڭ: «إختيار بنم أليمده دگل؛ فطرتمده عداوت وار. هم طماريمه طوقونديرمشلر، واز گچهمييورم.»
الجواب: سوءِ خُلق و فنا خصلت أثرى گوستريلمزسه و غيبت گبى شيلرله و مقتضاسيله عمل ايديلمزسه؛ قصورينى ده آڭلاسه ضرر ويرمز. مادام إختيار سنڭ ألڭده دگل، واز گچهمييورسڭ. سنڭ معنوى بر ندامت، گيزلى بر توبه و ضمنى بر إستغفار حكمنده اولان قصوريڭى بيلمهڭ و او خصلتده حقسز اولديغڭى آڭلامهڭ؛ اونڭ شرّندن سنى قورتارير. ذاتًا بو مكتوبڭ بو مبحثنى يازدق، تا بو معنوى إستغفارى تأمين ايتسين؛ حقسزلغى حق بيلمهسين، حقلى خصمنى حقسزلقله تشهير ايتمهسين.
جاىِ دقّت بر حادثه: بر زمان، بو غرضكارانه طرفگيرلك نتيجهسى اولارق گوردم كه: متديّن بر أهلِ علم، فكرِ سياسيسنه مخالف بر عالمِ صالحى، تكفير درجهسنده تزييف ايتدى. و كندى فكرنده اولان بر منافقى، حرمتكارانه مدح ايتدى. ايشته سياستڭ بو فنا نتيجهلرندن اوركدم، «اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ» ديدم، او زماندن بَرى حياتِ سياسيهدن چكيلدم.
بشنجى وجه:
حياتِ إجتماعيهجه، عناد و طرفگيرلك، غايت مضر اولديغنى بيان ايدر.
أگر دينيلسه: حديثده (اِخْتِلَافُ اُمَّتٖى رَحْمَةٌ) دينيلمش. إختلاف ايسه، طرفگيرلگى إقتضا ايدييور. هم طرفگيرلك مرضى؛ مظلوم عوامى، ظالم خواصّڭ شرّندن قورتارييور. چونكه بر قصبهنڭ و بر كويڭ خواصّى إتّفاق ايتسهلر، مظلوم عوامى أزرلر. طرفگيرلك اولسه، مظلوم بر طرفه إلتجا ايدر، كنديسنى قورتارير. هم تصادمِ أفكاردن و تخالفِ عقولدن حقيقت تماميله تظاهر ايدر.
الجواب:
برنجى سؤاله ديرز كه: حديثدهكى إختلاف ايسه، مثبت إختلافدر. يعنى: هر برى كندى مسلگنڭ تعمير و رواجنه سعى ايدر. باشقهسنڭ تخريب و إبطالنه دگل، بلكه تكميل و إصلاحنه چاليشير. امّا منفى إختلاف ايسه كه: غرضكارانه، عداوتكارانه بربرينڭ تخريبنه چاليشمقدر؛ حديثڭ نظرنده مردوددر. چونكه بربريله بوغوشانلر، مثبت حركت ايدهمزلر.
ايكنجى سؤاله ديرز كه: طرفگيرلك أگر حق نامنه اولسه، حقليلره ملجأ اولابيلير. فقط شيمديكى گبى غرضكارانه، نفس حسابنه اولان طرفگيرلك، حقسزلره ملجأدر كه؛ اونلره نقطۀِ إستناد تشكيل ايدر. چونكه غرضكارانه طرفگيرلك ايدن بر آدمه شيطان گلسه، اونڭ فكرينه يارديم ايدوب طرفدارلق گوسترسه، او آدم او شيطانه رحمت اوقويهجق. أگر مقابل طرفه مَلك گبى بر آدم گلسه، اوڭا حاشا لعنت اوقويهجق درجهده بر حقسزلق گوسترهجك.
اوچنجى سؤاله ديرز كه: حق نامنه، حقيقت حسابنه اولان تصادمِ أفكار ايسه؛ مقصدده و أساسده إتّفاق ايله برابر، وسائلده إختلاف ايدر. حقيقتڭ هر كوشهسنى إظهار ايدوب، حقّه و حقيقته خدمت ايدر. فقط طرفگيرانه و غرضكارانه، فرعونلاشمش نفسِ أمّاره حسابنه خودفروشلق، شهرتپرورانه بر طرزدهكى تصادمِ أفكاردن بارقۀِ حقيقت دگل، بلكه فتنه آتشلرى چيقييور. چونكه مقصدده إتّفاق لازم گليركن، اويلهلرڭ أفكارينڭ كُرۀِ أرضده دخى نقطۀِ تلاقيسى بولونماز. حق نامنه اولماديغى ايچون، نهايتسز مفرطانه گيدر. قابلِ إلتيام اولميان إنشقاقلره سببيت ويرر. حالِ عالم بوڭا شاهددر.
الحاصل:
﴿اَلْحُبُّ لِلّٰهِ ۞ وَالْبُغْضُ فِى اللّٰهِ ۞ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ﴾
اولان دساتيرِ عاليه دستورِ حركات اولمازسه نفاق و شقاق ميدان آلير. أوت
﴿اَلْبُغْضُ فِى اللّٰهِ ۞ وَالْحُكْمُ لِلّٰهِ﴾
ديمزسه، او دستورلرى نظره آلمازسه، عدالت ايتمك ايستركن ظلم ايدر.
جاىِ عبرت بر حادثه:
بر وقت، إمامِ على رضى اللّٰه عنه، بر كافرى يره آتمش. قلنجنى چكوب كسهجگى زمان، او كافر اوڭا توكورمش. او كافرى بيراقمش، كسمهمش. او كافر، اوڭا ديمش كه: «نهدن بنى كسمهدڭ؟» ديدى: «سنى اللّٰه ايچون كسهجكدم. فقط بڭا توكوردڭ، حدّته گلدم. نفسمڭ حصّهسى قاريشديغى ايچون إخلاصم زدهلندى. اونڭ ايچون سنى كسمهدم.» او كافر اوڭا ديدى: «بنى چابوق كسمهڭ ايچون سنى حدّته گتيرمكدى. مادام دينڭز بو درجه صافى و خالصدر، او دين حقدر.» ديدى.
هم مدارِ دقّت بر واقعه:
بر زمان بر حاكم، بر خيرسزڭ ألنى كسديگى وقت أثرِ حدّت گوسترديگى ايچون، اوڭا دقّت ايدن عادل آمرى اونى او وظيفهدن عزل ايتمش. چونكه شريعت نامنه، قانونِ إلٰهى حسابنه كسسه ايدى، نفسى اوڭا آجييهجق ايدى. و قلبى حدّت ايتمهيوب، فقط مرحمت ده ايتميهجك بر طرزده كسهجكدى. ديمك نفسنه او حكمدن بر حصّه چيقارديغى ايچون، عدالتله ايش گورمهمشدر.
جاىِ تأسّف بر حالتِ إجتماعيه و قلبِ إسلامى آغلاتهجق مدهش بر مرضِ حياتِ إجتماعى:
«خارجى دشمنلرڭ ظهور و تهاجمنده داخلى عداوتلرى اونوتمق و بيراقمق» اولان بر مصلحتِ إجتماعيهيى أڭ بدوى قَوملر دخى تقدير ايدوب ياپدقلرى حالده، شو جماعتِ إسلاميهيه خدمت دعوا ايدنلره نه اولمش كه؛ بربرى آرقهسنده تهاجم وضعيتنى آلان حدسز دشمنلر واركن، جزئى عداوتلرى اونوتمايوب، دشمنلرڭ هجومنه زمين حاضر ايدييورلر. شو حال بر سقوطدر، بر وحشتدر. حياتِ إجتماعيۀِ إسلاميهيه بر خيانتدر.
مدارِ عبرت بر حكايه:
بدوى عشيرتلرندن حسنان عشيرتنڭ بربرينه دشمن ايكى قبيلهسى وارمش. بربرندن بلكه أللى آدمدن فضله ئولديردكلرى حالده؛ سيپكان ويا حَيْدَران عشيرتى گبى بر قبيله قارشيلرينه چيقديغى وقت؛ او ايكى دشمن طائفه، أسكى عداوتى اونوتوب اوموز اوموزه ويروب، او خارجى عشيرتى دفع ايدنجهيه قدر، داخلى عداوتى خاطرلرينه گتيرمزلردى.
ايشته أى مؤمنلر! أهلِ ايمان عشيرتنه قارشى تجاوز وضعيتنى آلمش نه قدر عشيرت حكمنده دشمنلر اولديغنى بيلير ميسڭز؟ بربرى ايچندهكى دائرهلر گبى يوز دائرهدن فضله واردر. هر بريسنه قارشى تساند ايدهرك، أل أله ويروب مدافعه وضعيتى آلمغه مجبور ايكن؛ اونلرڭ هجومنى تسهيل ايتمك، اونلرڭ حريمِ إسلامه گيرمهلرى ايچون قپولرى آچمق حكمنده اولان غرضكارانه طرفگيرلك و عداوتكارانه عناد؛ هيچ بر جهتله أهلِ ايمانه ياقيشير مى؟
او دشمن دائرهلر أهلِ ضلالت و إلحاددن طوت، تا أهلِ كفرڭ عالمنه، تا دنيانڭ أهوال و مصائبنه قدر بربرى ايچنده سزه قارشى ضررلى بر وضعيت آلان، بربرى آرقهسنده سزه حدّت و حرص ايله باقان، بلكه يتمش نوع دشمنلر وار. بتون بونلره قارشى قوّتلى سلاحڭ و سپرڭ و قلعهڭ: اخوّتِ إسلاميهدر. بو قلعۀِ إسلاميهيى، كوچك عداوتلرله و بهانهلرله صارصمق؛ نه قدر خلافِ وجدان و نه قدر خلافِ مصلحتِ إسلاميه اولديغنى بيل، آييل!..
أحاديثِ شريفهده گلمش كه: آخر زمانڭ سفيان و دجّال گبى نفاق و زندقه باشنه گچهجك أشخاصِ مدهشۀِ مضرّهلرى، إسلامڭ و بشرڭ حرص و شقاقندن إستفاده ايدهرك آز بر قوّتله نوعِ بشرى هرج و مرج ايدر و قوجه عالمِ إسلامى أسارت آلتنه آلير.
أى أهلِ ايمان! ذلّت ايچنده أسارت آلتنه گيرمهمك ايسترسهڭز، عقلڭزى باشڭزه آليڭز! إختلافڭزدن إستفاده ايدن ظالملره قارشى
﴿اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ﴾
قلعۀِ قدسيهسى ايچنه گيريڭز؛ تحصّن ايديڭز. يوقسه نه حياتڭزى محافظه و نه ده حقوقڭزى مدافعه ايدهبيليرسڭز. معلومدر كه؛ ايكى قهرمان بربريله بوغوشوركن؛ بر چوجق، ايكيسنى ده دوگهبيلير. بر ميزانده ايكى طاغ بربرينه قارشى موازنهده بولونسه؛ بر كوچك طاش، موازنهلرينى بوزوب اونلرله اوينايهبيلير؛ برينى يوقارى، برينى آشاغى اينديرر. ايشته أى أهلِ ايمان! إحتراصلريڭزدن و خصومتكارانه طرفگيرلكلريڭزدن قوّتڭز هيچه اينر، آز بر قوّتله أزيلهبيليرسڭز. حياتِ إجتماعيهڭزله علاقهڭز وارسه،
﴿اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا﴾
دستورِ عاليهيى دستورِ حيات ياپيڭز، سفالتِ دنيويهدن و شقاوتِ اُخرويهدن قورتولڭز!..
آلتنجى وجه:
حياتِ معنويه و صحّتِ عبوديت، عداوت و عناد ايله صارصيلير. چونكه واسطۀِ خلاص و وسيلۀِ نجات اولان «إخلاص» ضايع اولور. زيرا طرفگير بر معنّد، كندى أعمالِ خيريهسنده خصمنه تفوّق ايستر. خالصًا لِوجه اللّٰه عمله پك ده موفّق اولاماز. هم حكم و معاملاتنده طرفگيرينى ترجيح ايدر، عدالت ايدهمز. ايشته أفعال و أعمالِ خيريهنڭ أساسلرى اولان «إخلاص» و «عدالت»، خصومت و عداوتله غائب اولور. شو آلتنجى وجه چوق اوزوندر. فقط قابليتِ مقام قيصه اولديغندن قيصه كسييورز.
* * *