اوچنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَلَايَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ﴾
أى غرورلى، مغرور غافل! سڭا نه اولمش كه، مسلمانلرى -أجانب طرزنده- حياتِ دنيويهيه دعوت ايدرسڭ؟ او حيات، اويقو ايچنده بر لعب و هوا ايچنده بر لهودن باشقه بر شى دگلدر.
هم نه اولويورسڭ كه، كيفلرينه كافى گلن حلال و طيّبات دائرهسندن خروجه تشويق ايدهرك، دينڭ إهمالنه ويا دينڭ بعض شعائرينڭ تركنه سببيت ويرييورسڭ. و محرّمات و خبيثات دائرهسنه دخوله تشجيع ايدييورسڭ.
أى موسوس! بيلير ميسڭ مثالڭ نهيه بڭزر؟ او درجه بلاهت كسب ايتمش بر سرخوشه بڭزر كه؛ آرسلانى آتدن، دار آغاجنى صالنجقدن، جراحتلى يارهيى قيرمزى گُلْدن فرق ايتمز.
هم اويله ظن ايتديگى حالده، مرشد وضعيتنى آلير؛ مصلح طورينى طاقينير. مدهش بر وضعيته دوشمش بيچاره بر آدمه درس ويرر. بعض مزخرفاتى و آلداتيجى هوساتى و بعض لهوياتى إرائه ايتمكله، او بيچاره آدمى باشدن چيقارمق ايستر. چارۀِ نجات تحرّى ايتمز.
ايشته او آدم، شويله بر وضعيتدهدر: آرقهسنده، هر آن اوڭا هجومه مهيّا بر آرسلان طورييور. اوڭنده، بر دار آغاجى ديكيلمش اونى بكلهيور. صاغ طرفنده، درين بر ياره آچيلمش. صول جانبنده، مُزعج بر چيبان، جراحت آقيتديرييور. شو وضعيتله برابر، مهمّ بر سفره سَوق ايديلييور. شو آدم ايسه، بو موسوسڭ تمامًا ضدّى اولان بر خيرخَواه ذاتڭ إرشاديله ايكى علاجى ألده ايتمش. أگر گوزلجه إستعمال ايتسه؛ او ايكى جراحت، ايكى عدد رايحهلى گُل اولور.
هم او مبارك ذاتڭ إشارتيله ايكى طلسم بولمش، قلب و لساننه طاقمش. أگر گوزلجه إستعمال ايتسه، او مدهش آرسلان، مسخّر بر آته دونر و اوڭا بينر، بر كريمِ رحيمڭ ضيافتنه گيدر. او دار آغاجنڭ ايپى دخى، سير و تنزّهه آلَت و صالنجق اولور. حالبوكه شيطان، اونى سرخوش ايتمك ايستر. او مدهش وضعيتده ايكن، شيطانِ إنسى او آدمه دير كه: «بيراق بو طلسملرى، آت بو علاجلرى، گل كيف ايدهلم. برابر اوينايالم. شو لذائذ و گوزل صورتلردن إستفاده ايدهلم، عمريمزى خوش گچيرهلم.»
ديگر مبارك ذات كندينه دييور كه: «أى چارۀِ نجاتى بولمش مصيبتزده آدم! شو بوشبوغازه ده كه: علاجلرڭ حفظى و طلسملرڭ محافظهسى لازم. كريمِ رحيمڭ مساعده ايتديگى دائرۀِ مشروعه كيفمه كافى، لذّتِ حياتمه وافيدر. هم حقيقى لذّت و سعادت، شو دائره خارجنده ممكن دگلدر.
هم ده كه: بو ئولوم آرسلاننى ئولديرمك و فراق و زوالى إزاله ايتمك و عجز و فقر يارهلرينى بشردن قالديرمق چارهسنى بولمشسهڭ، يعنى دنيايى جنّته و عرضِ فانيهيى عرضِ باقيهيه تبديل و عجزِ مطلقِ بشرىيى بر إقتدارِ مطلقهيه تحويل و نهايتسز فقرِ بشرىيى بر غناىِ مطلقهيه قلب ايتمك چارهسى وارسه، سويله ديڭلهيهلم. يوقسه چارۀِ نجاتنى بيراقوب سڭا آلدانهجق، سنڭ گبى بر سرخوش لازم كه؛ گولمگى آغلامقدن، بقايى فنادن، ديردى درماندن، هوايى هدادن فرق و تمييز ايتمز اولسون. بن ايسه، او مبارك ذاتڭ سوزينى ديڭلرم، (حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ) دير، طلسم و علاجلرى حفظ ايدرم و حرزِ جان ايدرم.»
أگر شو تمثيلڭ سرّينى آڭلايوب، حقيقتڭ صورتنى گورمك ايسترسهڭ، ديڭله: شو ضلالتآلود و سفاهتپرور مدنيتڭ شاكردلرى و إضلال ايديجى سقيم فلسفهنڭ طلبهلرى، عجيب إحتراصات و پك غريب تفرعنلقله سرخوش اولمشلر. صوڭره گلوب، دسيسهلر ايله مسلمانلرى، أجنبيلرڭ عاداتنه دعوت و تركِ شعائرِ إسلاميهيه تشويق ايدييورلر. حالبوكه هر شعائرده نورِ إسلامه بر شعور و بر إشعار واردر.
قرآنِ حكيمڭ تلميذلرى ايسه، بونلره مقابله ايدوب ديرلر كه: «أى ضلالته طالمش غافللر! دنيادن موتى، إنساندن عجز و فقرى قالديرمق چارهسى وارسه، ديندن و دينڭ شعائرلرندن إستغنا ايدهبيليرسڭز. يوقسه صوصڭز... زيرا ئولوم، عجز، زوال، فقر، سفر گبى آياتِ تكوينيه يوكسك صدالريله، دينڭ لزومنه و شعائرڭ إلتزامنه دعوت ايدييورلر.
﴿فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا ۞ وَاِذَا قُرِئَ الْقُرْاٰنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ﴾
آيتلرينى قرائت ايدييورلر و بشرڭ باشنده درت بش جهتده، هر برى برر مَلكِ رعد گبى نعرهلريله بشرى ايقاظ ايدوب قرآنه دعوت ايدرلركن؛ سزڭ وسوسهلريڭز بونلره نسبةً سيورىسينك صداسى گبى قالير.»
أوت حقيقتبين گوز صاحبى بويله مقابله ايدر. دير كه: «آرقهمه باقييورم گورويورم كه، أجل آرسلانى آرقهمده طورييور. دائما بنى تهديد ايدييور. أگر ايمان قولاغيله قرآن صداسنى ديڭلهسهم، او آرسلان، گوزل بر آته؛ او فراق ايسه، براقه دونرلر. بنى رحمتِ رحمانه وصوله و سيّدِ كريممڭ حضورينه ايصاله واسطه اولورلر. يوقسه ييرتيجى برر جاناوار و بنى بتون سَوْدكلرمدن أبدى فراق ايله تفريق ايديجى برر أسد حكمنده قاليرلر.
صوڭره اوڭمه باقييورم، گورويورم كه: گيجه - گوندوز دونمسندن، فنا و زوالڭ آلاتى صاللانييور.
هم او فصول و عصورڭ أمواجندن فراقلر و هلاكتدن زواللر تموّج ايدييور. شو آلَتلر، بنى و هم بتون سَوْدكلريمى محو ايتمك ايچون ديكيلمش بر دار آغاجى گورونويور. أگر سمعِ ايقان ايله إرشادِ قرآنىيى ديڭلهسهم، او مدهش آلَتلر، صالنجق و مراكبه و سير و تنزّهه دونرلر كه؛ دنيا دڭزنده، زمان سَيْلنده، خيال و عقلِ بشر اونلره بينر، جنابِ قديرِ ذو الجلالڭ تجلّياتِ شئوناتِ صنعتنى مشاهده ايدرلر.
أوت قرآن گوسترر كه، شو موجوداتِ سيّاله، خالقِ ذو الجلالڭ أسماءِ حسنىسنڭ آيينهلرى و قلمِ قدرتنڭ ألواحِ متحوّلهسيدر. بونلرڭ تحويلندن، تجدّدِ صنعتِ ربّانيه و جلوۀِ جمالِ مجردِ أسماءِ إلٰهى مشاهده ايديلير. مرايانڭ تبدّلنده، جمالِ أسماء تازهلنير.
صوڭره صاغ طرفمه باقييورم گورويورم كه: نهايتسز بر فقر و حدسز بر إحتياجدن دهشتلى بر چيبان طورييور. زيرا أڭ عاجز بر حيواندن داها عاجز و بتون حيواناتدن داها فقير اولديغم حالده، دنيا قدر إحتياجاتم وار. إقتدارم ايسه، بر سرچه قوشنڭ فعاليتندن چوق آشاغيدر. أگر قرآنِ كريمڭ شفاءِ كافىسنه إعتماد ايدهرك تداوى ايتسهم، او أليم مُزعج فقر، رحمتڭ ضيافتندن گلن لذيذ بر شوقه و ثمراتندن گلن لطيف بر إشتهايه دونر. شو عجز و فقرڭ لذّتى، إستغنا و قوّتدن گلن لذّتڭ فوقنده بر لذّت ويرر. يوقسه او فقر، غايت مُزعج ألملى ذلّت و تذلّله واسطه بر ياره اولارق قالير.
صوڭره صول طرفمه باقييورم گورويورم كه: نهايتسز بر عجز و او حدسز عجزدن نشئت ايدن درين بر يارهم وار كه؛ او مطلق عجزمله، قلب و روحمڭ و عقلمڭ جهتندن حدسز ضربهلر بڭا ووريلابيلير. شو ألم ايسه، لذّتِ حياتِ دنيويهيى جدًّا إزاله ايدر. أگر تسليميتله قرآنِ كريمڭ درسنى ديڭلهسهم، او عجزم، بر تزكرهيه دونر. بنى سرِّ توكّل ايله، اويله بر قديرِ مطلقه إستناده دعوت ايدر. و اويله بر نقطۀِ إستنادى بولديرر كه؛ او نقطهده بتون أعدادن أمن و أمانى تأمين ايدر. أوت أمرِ كُنْ فَيَكُونه مالك و بتون أشيا اوڭا مسخّر و خادم اولان بر سلطانِ جهانه عجز تذكرهسيله إستناد ايدن آدم، نه گبى شيدن پروا ايدر. يوقسه مدهش عجزمله، مرحمتسز و حدسز دشمنلر ايچنده پك چوق إضطراب چكمگه مجبور قالاجغم.
هم حالمه باقييورم، گورويورم كه: بن مسافرم، اوزون بر سفره سوق ايديلييورم. يولم قبر، برزخ و حشر اوستندن گچوب أبد الآباده قدر گيدر. او قراڭلق يولده، زاد ايله ضيا ايستر. حالبوكه قرآن خارجنده هيچ بر عقل و حكمت و هيچ بر علم و فلسفه او يولڭ ظلماتنى إزاله ايدهجك بر نور و او اوزون سفره زاد اولاجق بر رزق ويرمييور. آنجق اونى ايشيقلانديرهجق يالڭز شمسِ قرآندن إقتباس ايديلن ضيادر. و او سفره زاد اولاجق، يالڭز خزينۀِ رحماندر. و دلالتِ قرآن ايله أخذ ايديلن غدادر.
أى غافل و سرخوش! أگر بو مجبورى سفردن بنى خلاص ايدهجك بر چاره بولمش ايسهڭ، سويله... فقط بولديغڭ چاره قاطع الطريقلك اولماسين. چونكه إنكار و ضلالت، آنجق قبرڭ آغزڭده ظلماتِ عدمآبادده سقوطى قبول ديمك اولديغندن؛ شو قاطع الطريقلك چوق دفعه اوزون سفردن داها مدهش و داها قورقونجدر. مادام چارهسى يوق، اويله ايسه صوص! تا قرآنِ حكيم ديديگنى ديسين...»
عجبا بو بش مدهش عذاب قپولرينى قرآنِ حكيمڭ بش سعادت قپوسنه تحويلندن نشئت ايدن لذّت و سعادتِ معنويهيه مقابل گلهجك، دنياده بر لذّت و سعادت وار ميدر؟ مثلا فراقِ أبديه قپوسنڭ وصالِ حقيقيه قپوسنه إنقلابى، هر لذّتڭ فوقندهدر.
ايشته كتابِ عالمڭ بو آياتِ خمسهسنڭ هر برى، هر بر بشرڭ باشنده بو حقيقتلرى اوقويور.
﴿فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَلَايَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ﴾
ايشته بو بش خطيبڭ يوكسك ايقاظلرينى ديڭلهين، ناصل سڭا تابع اولاجقدر و سوزينه اوياجقدر؟
أوت أى غرورلى و مغرور آدم! سنڭ مشربنى إختيار ايدهجك اويله بر سرخوش لازم كه؛ يا شرابِ سياست ويا حرصِ شهرت ويا رقّتِ جنسيه ويا زندقهِ فلسفه ويا سفاهتِ مدنيت ويا غرور و أنانيت ويا دردِ معيشت گبى مسكراتِ معنويه ايله ضرر و نفعينى فرق ايتميهجك درجهده سرخوش اولسون. حالبوكه إنسانڭ باشنه اينن مدهش ضربهلر و بليّات و بشرڭ يوزينى طوقاتلايان شو أهوال و مصيبات؛ ألبته شو سكرى بشردن قاچيروب، بشرڭ عقلنى باشنه طوپلاتديراجقدر.
أى فاسق و سفيه! ديمه كه بن ده فرنك گبى اولاجغم. دقّت ايت! سن، فرنك گبى اولامازسڭ. زيرا بر فرنك، پيغمبريمزى (عصم) قبول ايتمزسه ده عيسى (عس) و موسى (عس) و سائر أنبيالرى بر درجه قبول ايدهبيلير. روحنده، معالياته مدار كندنجه بر أساس قالابيلير. فقط سن، پيغمبرِ آخر زمانڭ (عصم) درسلرينى ترك ايتديگڭ دقيقهده، سنڭ روحنده نهايتسز بر تخريبات، بر بوشلق، بر قراڭلق پيدا اولاجقدر كه؛ هيچ بر كمالات و أحوالِ عاليهيه و مسعوديته ير قالميهجقدر. مگر إنسانيتنى سوندورهسڭ و زمانِ حال ايله مقيّد صِرف بر حيوان اولاسڭ و حيوان گبى بر موقّت مزخرف لذّتى گورهسڭ. حالبوكه إنسان، مستقبلڭ أهوالى و ماضينڭ أحزانى ايله گرفتار اولمشدر. بو ايكيسى، اونى پك جدّى دوشونديرر، باشنى متماديًا دوگرلر. إنسانى بو خوف و حزندن قورتاريجى تك بر مددكار وار. او ده قرآنِ عظيم الشاندر.
أگر بتون حيواناتدن داها شقى، داها ذليل، داها أحمق قالمامق ايسترسهڭ، سكوت ايت. ايمانڭ قولاغيله، قرآنڭ بشارتنى و شو إعلانلرينى ديڭله:
﴿اَلَٓا اِنَّ اَوْلِيَٓاءَ اللّٰهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ۞ اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ ۞ لَهُمُ الْبُشْرٰى فِى الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَفِى الْاٰخِرَةِ لَا تَبْدٖيلَ لِكَلِمَاتِ اللّٰهِ ذٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظٖيمُ﴾
اوچنجى ديرسڭ ذيلى
أى سعيدِ قصر، عاجز و فقير! بيلمليسڭ كه: سنڭ ماهيتِ نفسنده، نهايتسز بر قصور، نهايتسز بر عجز، نهايتسز بر فقر، نهايتسز بر إحتياج، نهايتسز آمال درج ايديلمش. جنابِ فاطرِ حكيم، ناصلكه آجلق و صوسزلغى معدهڭه ويرمش، تا إحساناتنى و لذائذِ نعمتنى طانييهسڭ. اونڭ گبى، سنى قصور و فقر و إحتياجدن تركيب ايتمش، تا مرصادِ قصورڭ ايله فاطرِ ذو الجلالڭ سرادقات جمال و كمالنه و مقياسِ فقرڭ ايله درجاتِ غنا و رحمتنه و ميزانِ عجزڭ ايله مراتبِ إقتدار و كبرياسنه و فهرستۀِ إحتياجاتڭ تنوّعى ايله أنواعِ نِعَم و إحساناتنه باقهبيلهسڭ و طانييهسڭ و وظيفۀِ خلقتنى أدا ايدهسڭ.
بوندن بيل كه: غايۀِ فطرتڭ، عبوديتدر. و عبوديت اودر كه؛ سن، فاطرِ ذو الجلالڭ درگاهِ رحمتنده (اَسْتَغْفِرُ اللّٰهَ) و (سُبْحَانَ اللّٰهِ) ايله قصورينى.. و (حَسْبُنَا اللّٰهُ) و (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ) ايله فقرينى.. و (اَللّٰهُ اَكْبَرُ) و (لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ) ايله و إستمداد ايله عجزينى إعلان ايتمك و آيينۀِ عبوديتڭ ايله جمالِ ربوبيتنى إظهار ايتمكدر.
* * *
دردنجى درس
﴿اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ ۞ وَاِنَّ الْفُجَّارَ لَفٖى جَحٖيمٍ﴾
أى سعيدِ غافل! هركس ايچون شو حيات دينيلن سرعتلى سفرده، قبره ايكى يول واردر. او ايكى يول، اوزون و قيصهلقده مساويدرلر. لٰكن بريسنده ضررسز اولمقله برابر، بر منفعتِ عظيمه اولديغى، متواتر أهلِ شهود و إختصاصڭ شهادت و إجماعلريله ثابتدر. او يولڭ اون يولجيسندن طوقوزى، او منفعتِ عظيمهيه نائل اولديغى ينه أهلِ شهودڭ تواتريله ثابتدر.
ايكنجى يول ايسه، إتّفاقًا منفعتسز اولديغى حالده؛ پك عظيم بر ضررى اولديغى أهلِ خِبْره و شهودڭ إجماعيله ثابتدر. بو ايكنجى يولده، اونده طوقوز إحتمال ضرر واردر. شو تهلكهلى يولى إختيار ايدنلر بدبخت و أبلهلردر كه، ظاهرى بر خفيفلك ايچون، سلاح و زادى برابر قالديرمييورلر. واقعه بر بطمان آغيرلقدن قورتولويورلر. لٰكن بيلمييورلر كه، قلبلرى يوز بطمان منّتى قالديرييور. قنطرلرله أهوال و مخاوفى روحلرينه يوكلهيورلر. تمثيل معقول شيلرى محسوس گوسترديگى ايچون شو حقيقتى بر مثال ايله ايضاح و بيان ايدهلم.
مثلا: سن ايستهيورسڭ كه؛ شو شهردن إستانبوله گيدهجكسڭ وياخود اوڭا گوندريلييورسڭ. فقط يولنى، سن إختيار ايدهجكسڭ.
ايشته إستانبوله گيدن يولڭ برى صاغده، ديگرى صولده. بو ايكى يول، اوزون و قيصهلقده مساويدر. بو ايكى يولڭ بريسنده منفعت و ظاهرى بر كلفت وار؛ ديگرنده، ضرر و صورى بر خفّت وار. صاغ طرفدهكى يولدن گيتسهڭ؛ بِالإتّفاق ضررسزدر. أهلِ إختصاصڭ إجماعيله، بر منفعتِ عظيمهيى قزانهجقسڭ. يالڭز هر دشمنه مقابله ايدهجك، هر غدانڭ خلاصهسنى جامع درت قيّهلك بر چانطه و ايكى قيّهلك بر سلاح كه، مجموعى بر بطمان آغيرلغى قالديرهجقسڭ. لٰكن روح و قلبڭ، منّت و خشيت ثقلتلرندن قورتولاجق. هركسه ديلنجى و هر شيدن چكينمكدن قورتولاجقسڭ.
صول طرفدهكى يول ايسه، ميليونلر أهلِ شهودڭ شهادتيله، عظيم ضررلى اولديغنى و موافق و مخالفڭ إتّفاقيله، منفعتسز اولديغنى و بو يوله گيتسهڭ، يالڭز بر خفّتِ ظاهرى و صورى سربستلك وار. و او لازم اولان سلاحى آلميهجقسڭ و او ألزم اولان زادِ لذيذى ترك ايدهجكسڭ. لٰكن بو ظاهرى خفّتڭ سڭا، غايت آغيره مال اولور كه، روحنڭ اوموزينه يوكليهجگى ايكى قيّهلك سلاح بدلنه، قورقودن گلن قنطرلرله آغيرلغى طاشييورسڭ. و ظهرينه يوكلهيهجگڭ درت قيّهلك زاده بدل، يوزر بطمان منّتى او قلبنه يوكلترسين.
بويله يوللرده، عادى بر مخبرڭ، ضعيف بر إخبارى نظرِ إعتباره آلينير. حالبوكه -تواتر درجهسنده- كامل شاهد صادقلر إخبار ايدييورلر كه؛ يُمنِ ايمانله يمين جهتنده گيدنلر، مدّتِ سفرلرنده أمن و أماندهدرلر. شهره يتيشدكلرنده، اون يولجيدن طوقوزينه، هر حالده بر نفعِ عظيم واردر.
هم إخبار ايدييورلر كه: ضلالت و بطالت و بلاهت شؤميله (اوغورسزلغيله) صول يولده گيدنلر، مدّتِ سفرلرنده، آجلق و قورقودن عظيم بر إضطراب چكييورلر. هر شيدن تيترهيورلر. چونكه عجزلرى ايچنده ضعيفدرلر. هر شيئه تذلّل ايدرلر. چونكه فقيرلكلرى ايچنده محتاجدرلر. شهره يتيشدكلرنده، بر ايكى دانهسى مستثنا، يا حپس ويا قتل ايديليرلر.
شيمدى أدنا بر عقلى اولان، إحتمالِ ضرر بولونان يولى، ضررسز يوله، بر خفّتِ ظاهرى ايچون ترجيح ايتمز. ناصل اولويور كه؛ كندينى مكمّل و عاقل ظن ايتديگى حالده، اويله بر يولى ترجيح ايدر كه؛ او يولده يوزده طقسان طوقوز أعظم ضرر إحتمالى واردر. هم اويله بر يولى ترك ايدر كه؛ يوزده طقسان طوقوز أعظم النفع إحتمالى او يولده واردر. عجبا نه ايچون بونى ترك، اونى ترجيح ايدرلر؟ صِرف تنبللك ايچون، يالڭز صورةً جزئى بر خفّتِ ظاهرى ايچون. حالبوكه كلّيتلى بر ثقلتى چكرلر.
ايشته مثالى آڭلادڭ. حقيقتى شودر كه: مسافر، سنسڭ. إستانبول، عالمِ آخرت و برزخدر. صاغ يول طريقِ قرآندر كه؛ ايماندن صوڭره، صلاته يعنى نمازه أمر ايدر. صول يول، طريقِ أهلِ فسق و طغياندر. أهلِ شهود ديديگمز أهلِ خِبْره، أنبيا و أوليادر. چونكه حقيقى ولى، ذوقِ شهودى صاحبيدر. عامينڭ إعتقاد ايتديگى غيبى شيلرى بعضًا ولى، عين شيئى گوزيله وياخود قلب ايله گورويور. سلاح و زاد ايسه، ايمانِ بِاللّٰهدن نشئت ايدن توكّل و إعتماددر كه؛ بتون مهالك و حاجاته قارشى بر نقطۀِ إستناد و بر نقطۀِ إستمداددر.
أوت بر قديرِ حفيظِ عليمه و بر غنىِّ كريمِ رحيمه توكّل ايتمكده اويله بر نقطۀِ إستناد و بر نقطۀِ إستمداد بولونويور كه؛ او نقطهلر، كلمۀِ توحيدڭ ضمننده مندرج.. او ده نمازده مندمج.. او ده عبوديتڭ ايچنده.. او ده تكليفڭ ضمنندهدر.
ديمك عبوديتى إلتزام ايدن، درجهسنه گوره تنزّل و تذلّلدن قورتولور. هر شيئه تذلّل، هر شيئه ديلنجى اولمقدن نجات بولور. چونكه (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) كلمۀِ قدسيهسى إفاده ايدر كه: نفع و ضرر ويريجى آنجق اللّٰهدر. و هم ضرر و نفع ده، اونڭ إذنيلهدر.
* * *
بشنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَمَا هٰذِهِ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَاِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ﴾
أى إختيارسز سرعتله قبره، حشره، أبده گيدن سعيدِ شقى! بيل كه: اوزون و قيصهلغى نسبتنده ايكى حياتڭ لوازماتنى تحصيل ايتمك ايچون مالكِ كريم سڭا، بر سرمايۀِ عمر ويرديگى حالده؛ سن او سرمايهنڭ قسمِ أعظمنى، حياتِ باقيهيه نسبتى بر بحرڭ بر قطره سرابه نسبتى گبى اولان شو حياتِ فانيه قطرهسنده ضايع ايتدڭ. أگر عقلڭ وارسه ألده قالان قسمنڭ ياريسنى ويا اوچده برينى ويا لا أقل اونده بريسنى، دڭز گبى حياتِ باقيهيه صرف ايت. يوقسه أيواهلر اولسون دييهجگڭ بر زمان گلهجك. عجائبدندر كه؛ سنڭ گبى أحمقلره عاقل و ذىفنون دينيلييور. شو تمثيلى ديڭله. مثلا: شو بر خدمتجى قولدن داها أحمق گورونويورسڭ كه؛ اونڭ سيّدِ كريمى اوڭا يگرمى درت آلتون ويرييور. اونى بوردوردن آنطاليهيه، اورادن ده شامه و يمنه گوندرييور. و أمر ايدييور كه:
او آلتونلرى، لوازمِ سفرنده صرف ايت! لٰكن آنطاليهيه قدر -جبرًا- ايكى گون يايان گيدهجكسڭ. هم بر نوع إختيارڭ وار. او آلتونلرى بر شيده صرف ايتسهڭ ده ايتمهسهڭ ده ينه گيدهجگڭ يره يتيشهبيليرسڭ. لٰكن آنطاليهدن صوڭرهكى سائر منزللره گيتمكده بر جهتده إختيار سنڭ ألندهدر. أگر بر وثيقه ويا بر بيلت آلابيلير و بر واپوره ويا بر تيرنه ويا بر طيّارهيه بينهبيليرسهڭ، بر آيلق مسافهيى، بر گونده قطع ايدهبيليرسڭ. يوقسه هم يايان، هم يالڭز، هم متحيّر، هم مطرود بر صورتده يولنه دوام ايدهجكسڭ.
حالبوكه او أبله أحمق يولجى، يگرمى اوچ آلتوننى، ايكى گونلك مسافهده صرف ايتدى. اوڭا دينيلدى كه: شو باقى قالان بر آلتونى، او اوزون يولڭ ايچون، بر زاد و بر بيلته وير. اُميد ايديلير كه، سيّدڭ سڭا مرحمت ايدر، راحتله گيدرسڭ.
او ديدى كه: يوق، لذّتِ حاضرهمى ترك ايتمهم. بر إحتمال وار كه، فائده ويرمز.
اوڭا دينيلدى: عجبا، بو درجه بلاهت اولور مى كه، سنڭ عقلڭ سڭا ناصل فتوا ويرييور؟ يارى مالنى، بيڭ آدم إشتراك ايدن بر پيانقو قمارينه آتارسڭ. حالبوكه او قومارده، بيڭ إحتمالدن بر إحتمال ايله، بلكه بيڭ ليرايى قزانهبيليرسڭ.
هم ناصل اولويور كه، شو منفعتپرست عقلڭ سڭا فتوا ويرمييور كه؛ يگرمى درت پارچه مالندن تك بر جزئنى ويررسهڭ، بيڭده طوقوز يوز طقسان طوقوز إحتمال ايله، توكنمز خزينهلره ظفر بولاجغڭ، ميليونلر أهلِ خِبْره و أهلِ إختصاصڭ شهادتيله قطعيت كسب ايتمشدر؟ حالبوكه بويله جسيم منفعتلر ايچون، بر تك عامينڭ إخبارى دخى نظرِ إعتباره آلينير. حالبوكه مخبرلر، نوعِ بشرڭ شموس و نجومى حكمنده متواتر أهلِ شهوددرلر كه؛ او مثبتلردن ايكيسى، بيڭلر أهلِ نفى و منكِرلره ترجيح ايديلير. چونكه هلالِ رمضانڭ رؤيتنى دعوا ايدن ايكى شاهد، بيڭلر نافى فكرلرڭ حكمنى إسقاط ايدر. شويله أهلِ شهودڭ إخباراتى ناصل اولويور كه، سڭا تأثير ايتمييور؟ جهالت و غفلتڭ نه قدر قالينلاشمش!
أى تارك الصلات! مثالى آڭلادڭسه، حقيقتى ديڭله:
او عبدِ مسافر سنسڭ. بوردور، دنيادر. آنطاليه، قبر. شام، برزخ و حشردر. يمن، مابعدى الحشردر. يگرمى درت ليرا ده، يگرمى درت ساعتدر. سن او يگرمى درت ساعتڭ يگرمى اوچنى شو حياتِ فانيهيه بِلا تردّد و بِلا پروا صرف ايدييورسڭ. پك اوزون سفرڭ ايچون ألزمِ زاد اولان بش وقت نمازڭ أداسنه، بر ساعتڭ صرفنده تهاون گوسترييورسڭ. يعنى، آغير طاورانييورسڭ. حتّى صرف ايتديگڭ وقتده بر حصّه ده دنيايه چيقارييورسڭ كه، نماز ايچنده دنيانى ده دوشونويورسڭ.
خلّاقِ كريمڭ بو قدر آز بر شيله شو قدر بيوك شيلرى سڭا ويرديگى حالده سن ياپمازسهڭ، سنڭ بو إنصافسزلغڭ ايله جهنّم سڭا لايق اولماز مى و سن اوڭا مستحق اولماز ميسڭ؛ أى غافل و أى تارك الصلات؟
﴿عَجِّلُوا بِالصَّلٰوةِ قَبْلَ الْفَوْتِ وَبِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْمَوْتِ﴾
* * *