اون دردنجى لمعه: اون درت رشحهيى تضمّن ايدر.
برنجى رشحه: ربّمزى بزه تعريف ايدن اوچ بيوك كلّى معرّف وار.
بريسى: كتابِ كائناتدر كه، بر نبذه شهادتنى ايشيتدڭ.
بريسى: شو كتابِ كبيرڭ آيتِ كبراسى اولان خاتم الأنبيا عليه الصلاة والسلامدر.
بريسى ده: قرآنِ عظيم الشاندر.
شيمدى بز، شو ايكنجى برهانِ ناطقى (عليه الصلاة والسلامى) طانيمالىيز و ديڭلهملىيز.
أوت باق: سطحِ أرض بر مسجد، مكّه بر محراب، مدينه بر منبر، پيغمبريمز (عصم) بتون أهلِ ايمانه إمام، بتون إنسانه خطيب، بتون أنبيايه رئيس، بتون أوليايه سيّد، بتون أنبيا و أوليادن مركّب بر حلقۀِ ذكرڭ سرذاكرى. بتون أنبيا حياتدار كوكلرى، بتون أوليا طراوتدار ثمرهلرى بر شجرۀِ نورانيهدر كه؛ هر بر دعواسنى، معجزاتلرينه إستناد ايدن بتون أنبيا و كرامتلرينه إعتماد ايدن بتون أوليا تصديق ايدوب إمضا ايدييورلر.
زيرا او برهانِ ناطق عليه الصلاة والسلام (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) دير، دعوا ايدر. بتون صاغ و صول، ماضى و مستقبل طرفلرنده صف طوتان او نورانى ذاكرلر، عين كلمهيى تكرار ايدهرك، إجماع ايله معنًا (صَدَقْتَ صَدَقْتَ وَ بِالْحَقِّ نَطَقْتَ) ديرلر. هانگى وهمڭ حدّى وار كه بويله حسابسز إمضالرله تأييد ايديلن بر إدّعايه پارمق قاريشديرسين؟
ايكنجى رشحه: أوت شو نورانى برهانِ توحيد، ناصلكه ايكى جناحڭ إجماع و تواتريله تأييد ايديلييور.. اويله ده تورات، إنجيل گبى كتبِ سماوينڭ إشاراتى و إرهاصاتڭ رموزاتى و هاتفلرڭ بشاراتى و كاهنلرڭ شهاداتى و شقِّ قمر گبى بيڭلر معجزاتنڭ دلالاتى و شريعتنڭ حقّانيتيله تأييد و تصديق ايديلديگى گبى؛ ذاتندهكى غايت كمالده أخلاقِ حميدهسى و وظيفهسندهكى سجاياىِ عاليهسى و كمالِ أمنيتى و قوّتِ ايمانى و غايت إطمئنانى و نهايت وثوقنى گوسترن فوق العاده تقواسى و فوق العاده عبوديتى و فوق العاده جدّيتى و فوق العاده متانتى، شو برهانِ ناطقڭ دعواسنده صادق اولديغنى آشكاره گوسترييورلر.
اوچنجى رشحه: أگر ايسترسهڭ گل عصرِ سعادته، جزيرة العربه گيدهلم. خيالًا اولسون او ذاتى وظيفه باشنده گوروب زيارت ايدهلم. ايشته باق: حسنِ سيرت و جمالِ صورت ايله ممتاز بر ذاتى گورويورز كه؛ ألنده معجزنما بر كتاب طوتمش، لساننده حقائقآشنا بر خطاب ايله بتون بنى آدمه، بلكه جنّ و إنس و مَلگه، بلكه بتون موجوداته قارشى بر خطبۀِ أزليهيى تبليغ ايدييور. سرِّ خلقتِ عالمڭ معمّاىِ عجيبانهسنى حلّ و شرح ايدوب، سرِّ حكمتِ كائناتڭ طلسمِ مغلقنى فتح و كشف ايدييور. بتون موجوداتدن صوريلان و بتون عقولى حيرت ايچنده مشغول ايدن شو اوچ مشكل و مدهش سؤالِ عظيمه كه: «نهجيسڭ، نه يردن گلييورسڭ و نه يره گيدييورسڭ؟» سؤاللرينه، مقنع و مقبول جوابِ صواب ويرييور.
دردنجى رشحه: او برهانِ ناطق، اويله بر ضياىِ حقيقت نشر ايدر كه؛ عادتا كائناتڭ شكلنى دگيشديرييور. ايشته اونى ديڭلهمديگڭ وقت، باق كائنات بر ماتمخانۀِ عمومى حكمنده؛ موجوداتى بربرينه أجنبى بلكه دشمن، جامداتى دهشتلى جنازهلر، بتون ذوى الحياتى زوال و فراقڭ سيللهسيله آغلاييجى يتيملر حكمنده گورورسڭ.
شيمدى او ذاتڭ نشر ايتديگى نور ايله باق! او ماتمخانۀِ عمومى، شوق و جذبه ايچنده بر ذكرخانهيه إنقلاب ايتدى. او أجنبى دشمن موجودات، برر دوست، برر قارداش شكلنه گيردى. او جامداتِ ميّتۀِ صامِته، برر مونس مأمور، برر مسخّر خدمتكار وضعيتنى آلدى. او آغلاييجى، شكوا ايديجى كيمسهسز يتيملر، برر تسبيح ايچنده ذاكر ويا وظيفه پايدوسندن شاكر صورتنى گيدى. و كائناتدهكى حركات و تنوّعات و تغيّرات، معناسزلقدن و عبثيت و تصادف اويونجقلغندن چيقوب، برر مكتوباتِ ربّانيه، برر صحيفۀِ آياتِ تكوينيه، برر مراياىِ أسماءِ إلٰهيه و عالم دخى، بر كتابِ حكمتِ صمدانيه مرتبهسنه چيقديلر.
إنسانى بتون حيواناتڭ مادوننه دوشورن، إنسانڭ حدسز ضعف و عجزى، فقر و إحتياجى؛ هم إنسانى بتون حيوانلردن داها بدبخت حاله گتيرن، واسطۀِ نقلِ حزن و ألمِ خوف و غم اولان إنسانڭ عقلى او نور ايله نورلانديغى وقت؛ إنسان بتون حيوانات، بتون مخلوقات اوستنده، او نورلانمش عجز و فقر و عقل ايله، نياز ايله نازنين بر سلطان و فيزار ايله نازدار بر خليفۀِ زمين اولور. ديمك او معرّف برهانِ ناطق اولمازسه، كائنات ده، إنسان ده، حتّى هر شى ده هيچه اينر. ألبته بويله بر بديع كائناتده، بويله بر معرّف ذات ألزمدر. يوقسه كائنات و أفلاك اولمامليدر.
بشنجى رشحه: ايشته او ذات، بر سعادتِ أبديهنڭ مخبرى، مژدهجيسى؛ بر رحمتِ بىنهايهنڭ كاشفى، إعلانجيسى و سلطنتِ ربوبيتڭ محاسننڭ دلّالى، سيرجيسى و كنوزِ خفيۀِ أسماءِ إلٰهيهنڭ كشّافى، گوستريجيسى اولديغندن؛ بويله باقسهڭ، اونى بر برهانِ حق، بر سراجِ حقيقت، بر شمسِ هدايت، بر وسيلۀِ سعادت گورورسڭ. شويله باقسهڭ، اونى بر مثالِ محبّت، بر تمثالِ رحمت، بر شرفِ إنسانيت، أڭ نورانى بر ثمرۀِ شجرۀِ خلقت گورورسڭ. ايشته باق، ناصل برقِ خاطف گبى اونڭ نورى شرق و غربى طوتدى. نصفِ أرض و خُمسِ بشر، اونڭ گتيرديگى هديۀِ هدايتى قبول ايدوب، حرزِ جان ايتدى. بزم نفس و شيطانمزه نه اولويور كه، بويله بر ذاتڭ بتون دعوالرينى، هم دعوالرينڭ أساسى اولان (لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ) كلمۀِ قدسيهسنى بتون مراتبيله قبول ايتمهسين؟
آلتنجى رشحه: ايشته باق شو جزيرۀِ واسعهده، وحشى و عادتلرينه متعصّب، عنادجى مختلف أقوامڭ، نه چابوق عادات و أخلاقِ سيّئۀِ وحشيانهلرينى بوسبتون دفعةً قلع و رفع ايتدى. و اونلرى بتون أخلاقِ حسنه ايله تجهيز ايدوب، بتون عالمه معلّم و مدنى امّتلره استاد أيلدى. باق هم ظاهرى بر تسلّط ايله دگل؛ بلكه عقللرينى، روحلرينى، قلبلرينى، نفسلرينى فتح و تسخير ايدهرك؛ هم كنديسى محبوبِ قلوب، هم معلّمِ عقول، هم مربّئِ نفوس، هم سلطانِ أرواح اولدى.
يدنجى رشحه: بيليرسڭ كه سيغاره گبى كوچك بر عادتى، كوچك بر قَومدن، بيوك بر حاكم، بيوك بر همّتله آنجق دائمى قالديرهبيلير. حالبوكه باق بو ذات (عصم) چوق بيوك عادتلرى؛ هم عنادجى، متعصّب بيوك قَوملردن، كوچك بر قوّتله، كوچك بر همّتله، آز بر زمانده رفع ايدوب يرلرينه اويله بر سجاياىِ عاليهيى دم و طمارلرينه قاريشمش اولارق وضع و تثبيت أيلهيور. بونلر گبى داها پك چوق خارقه إجراآتى ياپييور. ايشته شو عصرِ سعادتى گورمهينلره جزيرة العربى گوزلرينه صوقويورز. يوز فيلسوفى آلسينلر، اورايه گيتسينلر، يوز سنه چاليشسينلر. او ذاتڭ (عصم) او زمانه نسبةً بر سنهده ياپديغى إجراآتِ عاليهنڭ يوزده بريسنى عجبا ياپابيليرلر مى؟
سكزنجى رشحه: هم بيليرسڭ كه؛ كوچك بر آدم، كوچك بر حيثيتله، كوچك بر جماعتده، كوچك بر مسئلهده، مناظرهلى بر دعواده؛ حجابسز، پرواسز، كوچك فقط خجالتآور بر يالانى دشمنلرى ياننده حيلهسنى حسّ ايتديرميهجك درجهده تأثّر و تلاش گوسترمهدن سويلهيهمز.
شيمدى باق بو ذاته (عصم)؛ پك بيوك بر وظيفهده، پك بيوك بر وظيفهدار اولارق، پك بيوك بر حيثيتله، پك بيوك بر أمنيته محتاج اولديغى بر حالده، پك بيوك بر جماعتده، پك بيوك خصومت قارشيسنده، پك بيوك مسئلهلرده، پك بيوك بر دعواده، بيوك بر سربستيتله، بِلا پروا، بِلا تردّد، بِلا حجاب، تلاشسز، صميمى بر صفوتله، بيوك بر جدّيتله، خصملرينڭ طمارلرينه طوقونديرهجق شديد و علوى بر صورتده سويلهديگى سوزلرنده هيچ خلاف بولونهبيلير مى؟ هيچ حيله قاريشماسى ممكن ميدر؟ كلّا! (اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى) أوت حق آلداتماز، حقيقتبين آلدانماز. حق اولان مسلگى، حيلهدن مستغنيدر؛ حقيقتبين گوزينه خيالڭ نه حدّى وار كه، حقيقت گورونسون، آلداتسين...
طوقوزنجى رشحه: ايشته باق: نه قدر مراقآور، نه قدر جاذبهدار، نه قدر لزوملى، نه قدر دهشتلى حقائقى گوسترن مسائلى إثبات ايدر. بيليرسڭ كه، أڭ زياده إنسانى تحريك ايدن مراقدر. حتّى أگر سڭا دينيلسه: «يارى عمرينى، يارى مالنى ويرسهڭ؛ قمردن، مشتريدن برى گلهجك؛ قمرده، مشتريده نه وار، نه يوق سڭا خبر ويرهجك. هم طوغرى اولارق سنڭ إستقبالنى و سنڭ باشنه نه گلهجگنى گوسترهجك. ألبته بِلا تردّد ويرهجكسڭ. باق شو ذاته كه (عصم)، هر خبر ويرديگى شيلرى، أهلِ شهود و أهلِ إختصاص اولان بتون أنبيا (عس) و أوليا إمضا ايدوب، إجماع و تواتر ايله تصديق ايدييورلر.
هم او ذات (عصم)، اويله بر سلطانڭ خبرلرينى طوغرى اولارق سويلهيور كه: او سلطانڭ مملكتنده قمر بر سينك گبى بر پروانه أطرافنده دونر. أرض اولان او پروانه ايسه، بر لامبا أطرافنده پرواز ايدر. گونش اولان او لامبا ايسه، او سلطانڭ بيڭلر منزللرندن بر مسافرخانهسنده، يوز بيڭلر مصباحلرى ايچنده بر لامباسيدر.
هم اويله بر عجائب عالمدن حقيقى اولارق بحث ايدر، اويله بر إنقلابدن خبر ويرر كه؛ بيڭلر كُرۀِ أرض بومبا اولسه پاطلاسهلر، او قدر عجيب اولماز. باق اونڭ لساننده:
﴿اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ۞ اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ ۞ اَلْقَارِعَةُ﴾
گبى سورهلرى ايشيت...
هم اويله بر إستقبالدن طوغرى اولارق خبر ويرر كه؛ شو دنيوى إستقبال، اوڭا نسبةً بر قطره سراب حكمندهدر.
هم اويله بر سعادتدن پك جدّى اولارق خبر ويرر كه؛ بتون سعادتِ دنيويه اوڭا نسبةً، بر برقِ زائلڭ، بر شمسِ سرمده نسبتى گبيدر.»
اوننجى رشحه: أوت بويله عجيب و معمّاآلود شو كائناتڭ پردۀِ ظاهريهسى آلتنده ألبته و ألبته بويله عجائب بزى بكلهيور. بويله عجائبى خبر ويرهجك، بويله خارقه و فوق العاده معجزنما بر ذات (عصم) لازمدر. بو ذاتڭ (عصم) گيديشاتندن گورونويور كه؛ او گورويور، صوڭره گورديگنى سويلهيور.
هم بزى و بو دنيامزى خلق ايدن و بزى نعمتلريله پرورده ايدن شو سماوات و أرضڭ إلٰهى بزدن نه ايستهيور، مرضياتى نهدر؟ پك صاغلام اولارق بزه درس ويرييور.
هم داها بونلر گبى پك چوق مراقآور، لزوملى حقائقى درس ويرن بو ذاته (عصم) قارشى هر شيئى بيراقوب اوڭا قوشمق، اونى ديڭلهمك لازم گليركن؛ أكثر إنسانلره نه اولمش كه صاغير اولوب، كور اولمشلر، بلكه ديوانه اولمشلر كه؛ بو حقّى گورمييورلر و حقيقتى ايشيتمييورلر، آڭلامييورلر؟
اون برنجى رشحه: ايشته شو ذات (عصم) وحدانيتڭ، حقّانيت درجهسنده حق بر برهانِ ناطقى و بر دليلِ صادقى اولديغى گبى؛ حشرڭ و سعادتِ أبديهنڭ دخى بر برهانِ قاطعى و بر دليلِ ساطعيدر.
أوت ناصلكه او ذات (عصم) هدايتيله سعادتِ أبديهنڭ سببِ حصولى و وسيلۀِ وصوليدر.. اويله ده دعاسيله، نيازيله، او سعادتڭ سببِ وجودى و وسيلۀِ ايجاديدر.
ايشته باق او ذات (عصم)، اويله بر صلاتِ كبراده دعا ايدييور كه؛ گويا بو جزيره، بلكه أرض اونڭ عظمتلى نمازيله نماز قيلار، نياز ايدر.
باق هم اويله بر جماعتِ عظماده نياز ايدييور كه؛ گويا بنى آدمڭ، آدمدن عصريمزه و قيامته قدر بتون نورانى كامل إنسانلر اوڭا إتّباع ايدييورلر، إقتدا ايدييورلر، دعاسنه آمين دييورلر.
باق هم اويله بر حاجتِ عامّه ايچون دعا ايدييور كه؛ دگل أهلِ أرض، بلكه أهلِ سماوات، بلكه بتون موجودات، نيازينه «أوت يا ربّنا وير، بز ده ايستهيورز.» دييورلر.
هم اويله فقيرانه، اويله حزينانه، اويله محبوبانه، اويله مشتاقانه، اويله تضرّعكارانه دعا ايدييور كه؛ بتون كائناتى آغلاتديرييور، دعاسنه إشتراك ايتديرييور.
باق هم اويله بر مقصد، اويله بر غايه ايچون دعا ايدييور كه؛ إنسانى و عالمى، بلكه بتون مخلوقاتى أسفلِ سافلينه سقوطدن، قيمتسزلكدن، فائدهسزلكدن قورتاروب؛ أعلاىِ علّيّينه، قيمته، بقايه، علوى وظيفهيه چيقارييور.
باق هم اويله يوكسك بر فيزارِ إستمدادكارانه و اويله طاتلى بر نيازِ إسترحامكارانه ايله ايستهيور، يالوارييور كه؛ گويا بتون موجوداته، سماوات و عرشه ايشيتديروب، اونلرى وجده گتيروب، دعاسنه «آمين اَللّٰهمّ آمين» ديديرتييور.
باق هم اويله سميع، كريم بر قديردن، هم اويله بصير، رحيم بر عليمدن حاجتنى ايستهيور كه؛ بِالمشاهده أڭ خفى بر ذىحياتڭ أڭ خفى بر حاجتنى، أڭ خفى بر نيازينى ايشيتير، گورور، قبول ايدر، مرحمت ايدر. چونكه ايستديگنى، وَلَوْ لسانِ حال ايله بيله اولسه ويرر. هم اويله بر صورتِ حكيمانه، بصيرانه، رحيمانهده ويرر كه: بو تربيه و تدبير، اويله سميع و بصيره و اويله كريم و رحيمه خاص اولديغنده شبهه بيراقماز.
اون ايكنجى رشحه: عجبا بتون بنى آدمى آرقهسنه آلوب، أرض اوستنده طوروب، عرشِ أعظمه متوجّهًا أل قالديروب دعا ايدن شو شرفِ نوعِ إنسان و فريدِ كون و زمان فخرِ كائنات (عصم) نه ايستهيور؟ باق، سعادتِ أبديه ايستهيور، بقا ايستهيور، لقاء ايستهيور، جنّت ايستهيور... بو مراياىِ موجوداتده جماللرينى گوسترن بتون أسماءِ قدسيۀِ إلٰهيه ايله برابر ايستهيور. حتّى أگر رحمت، عنايت، حكمت، عدالت گبى حسابسز او مطلوبڭ أسبابِ موجبهسى اولماسه ايدى، شو ذاتڭ (عصم) تك دعاسى، بهاريمزڭ ايجادى قدر قدرتنه خفيف گلن شو جنّتڭ بناسنه سببيت ويرهجكدى. ناصلكه اونڭ رسالتى، شو دارِ إمتحانڭ آچيلمهسنه سببيت ويردى.
عجبا أهلِ عقل و أهلِ تحقيقه
﴿لَيْسَ فِى الْاِمْكَانِ اَبْدَعُ مِمَّا كَانَ﴾
ديديرتن شو مشهود إنتظامِ فائق، شو رحمت ايچنده قصورسز حسنِ صنعت و مِثلسز جمالِ ربوبيت هيچ بويله بر چركينلگى و بويله بر مرحمتسزلگى و بويله بر إنتظامسزلغى قبول ايدر مى كه؛ أڭ جزئى بر مخلوقندن، أڭ أهمّيتسز آرزولرى و سسلرى أهمّيتله ايشيدوب ايفا ايتسين؛ أڭ أهمّيتلى مخلوقندن، أڭ أهمّيتلى، أڭ لزوملى آرزولرى أهمّيتسز گوروب ايشيتمهسين، آڭلاماسين، ياپماسين؟ حاشا و كلّا! يوز بيڭ دفعه حاشا! بويله بر جمال، بويله بر چركينلگى قبول ايتمز، چركين اولماز.
اون اوچنجى رشحه: گل آرقداش شيمديلك كافى، گرى گيدهلم. يوقسه يوز سنه شو زمانده شو جزيرهده قالسهق، او ذاتڭ غرائبِ إجراآتنڭ، عجائبِ وظائفنڭ يوزده بريسنى تمامًا إحاطه ايدهمهيز و تماشاسندن طويامايز.
شيمدى گل، اوستنده دونهجگمز هر عصره برر برر باق. ناصل او عصرلر، او شمسِ هدايتدن آلدقلرى فيضله چيچك آچمشلر. أبو حنيفه، شافعى، أبو يزيدِ بسطامى، جنيدِ بغدادى، شيخِ گيلانى، محيى الدينِ عربى، إمامِ غزالى، أبو الحسنِ شاذلى، شاهِ نقشبند، إمامِ ربّانى گبى ميليونلر منوّر ميوهلرى ويرييور.
مشهوداتمزڭ تفصيلاتنى باشقه وقته تعليق ايدوب او ذاته بر صلوات گتيرملىيز.
(عَلٰى مَنْ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الْفُرْقَانُ الْحَكٖيمُ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ مِنَ الْعَرْشِ الْعَظٖيمِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَاَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ ٠ عَلٰى مَنْ بَشَّرَ بِرِسَالَتِهِ التَّوْرٰيةُ وَالْاِنْجٖيلُ وَالزَّبُورُ ٠ وَبَشَّرَ بِنُبُوَّتِهِ الْاِرْهَاصَاتُ وَهَوَاتِفُ الْجِنِّ وَاَوْلِيَاءُ الْاِنْسِ وَكَوَاهِنُ الْبَشَرِ ٠ وَانْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ ٠ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَسَلَامٍ بِعَدَدِ اَنْفَاسِ اُمَّتِهٖ ٠ عَلٰى مَنْ جَائَتْ لِدَعْوَتِهِ الشَّجَرُ وَنَزَلَ سُرْعَةً بِدُعَائِهِ الْمَطَرُ وَاَظَلَّتْهُ الْغَمَامَةُ مِنَ الْحَرِّ وَشَبَعَ مِنْ صَاعٍ مِنْ طَعَامِهٖ مِأٰتٌ مِنَ الْبَشَرِ وَنَبَعَ الْمَاءُ مِنْ بَيْنِ اَصَابِعِهٖ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَالْكَوْثَرِ وَاَنْطَقَ اللّٰهُ لَهُ الضَّبَّ وَالظَّبْىَ وَالذِّئْبَ وَالْجِذْعَ وَالذِّرَاعَ وَالْجَمَلَ وَالْجَبَلَ وَالْحَجَرَ وَالْمَدَرَ وَالشَّجَرَ صَاحِبِ الْمِعْرَاجِ وَمَازَاغَ الْبَصَرُ ٠ سَيِّدِنَا وَشَفٖيعِنَا مُحَمَّدٍ اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَسَلَامٍ بِعَدَدِ كُلِّ الْحُرُوفِ الْمُتَشَكِّلَةِ فٖى كُلِّ الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فٖى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَاغْفِرْلَنَا وَارْحَمْنَا يَا اِلٰهَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِنْهَا اٰمٖينَ)
اون دردنجى رشحه: شعاعاتِ معرفتڭ نبى نامنده توركجه بر رسالهده دلائلِ نبوّتِ أحمديهيى (عصم) بيان ايتمشم. هم اونده، قرآنِ حكيمڭ وجوهِ إعجازينى إجمالًا ذكر ايتمشم. ينه لمعات نامنده توركجه بر رسالهده، قرآنڭ قرق وجهله معجزه اولديغنى بيان ايدوب، قرق وجوهِ إعجازينه إشارت ايتمشم. او قرق وجهدن يالڭز نظمندهكى بلاغتى، إشارات الإعجاز نامنده بر تفسيرِ عربىده، يوز يگرمى صحيفه ايچنده يازمشم. أگر إحتياجڭ وارسه، شو اوچ كتابه مراجعت ايدهبيليرسڭ.
برنجى برهانِ توحيدڭ مفسّرى، ايكنجى برهانِ ناطقڭ مصدّقى اولان اوچنجى برهانمز، قرآنِ حكيمدر.
گچمش درسلردن آڭلارسڭ كه؛ ربّمزدن گلن و ربّمزى بزه تعريف ايدن قرآن: شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمۀِ أزليهسى، شو صحائفِ أرض و سماده مستتر كنوزِ أسماءِ إلٰهيهنڭ كشّافى، شو سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى، شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسندهكى عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ رحمانيه و خطاباتِ أزليهنڭ خزينهسى، شو عوالمِ معنويۀِ إسلاميهنڭ گونشى، تملى، هندسهسى و عالمِ اُخرويهنڭ خريطهسى، ذات و صفت و أسماء و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ قاطعى، ترجمانِ ساطعى؛ شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى، حكمتِ حقيقيسى، مرشدى، هاديسى. إنسانه هم بر كتابِ حكمت، هم بر كتابِ شريعت، هم بر كتابِ دعا و عبوديت، هم بر كتابِ أمر و دعوت، هم بر كتابِ ذكر، هم بر كتابِ فكر گبى، إنسانڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه قارشى برر كتاب.. هم بتون مختلف أهلِ مسالك و مشارب اولان أوليا و صدّيقينڭ، أصفيا و محقّقينڭ هر برينڭ مشربلرينه لايق برر رساله إبراز ايدن بر كتبخانۀِ مقدّسدر.
تكراراتندهكى لمعۀِ إعجازه باق كه؛ قرآن كتابِ ذكر، كتابِ دعا، كتابِ دعوت اولديغندن ايچنده تكرار مستحسندر، بلكه ألزمدر، بلكه أبلغدر. زيرا ذكرڭ شأنى، تكرار ايله تنويردر. دعانڭ شأنى، ترداد ايله تقريردر. أمر و دعوتڭ شأنى، تكرار ايله تأكيددر. هم هركس، هر وقت بتون قرآنى اوقومغه مقتدر اولاماز ويا موفّق اولماز. فقط بر سورهيه غالبًا مقتدر اولور. اونڭ ايچون مهمّ مقاصدِ قرآنيه، أكثر اوزون سورهلرده درج ايديلهرك هر بر سوره، برر كوچك قرآن حكمنه گچمش. ديمك، هيچ كيمسهيى محروم ايتمهمك ايچون قصّۀِ موسى (عس) گبى بعض مقصدلر تكرار ايديلمش.
هم جسمانى إحتياجات گبى معنوى حاجات دخى مختلفدر. بعضسنه إنسان هر نَفَس اوڭا محتاج اولور. جسمه هوا، روحه هو گبى. بعضسنه هر ساعت، بسم اللّٰه گبى و هكذا... ديمك تكرارِ آيات، تكرّرِ إحتياجدن ايلرى گلمش. او إحتياجه إشارت ايتمك، هم إحتياجى اويانديروب تشويق ايتمك، هم إشتياقى و إشتهايى تحريك ايتمك ايچون، قرآنده بعض قصّهلر تكرّر ايدييور.
هم قرآن مؤسِّسدر، بر دينِ مبينڭ أساساتيدر و شو عالمِ إسلاميتڭ تمللريدر و إجتماعاتِ بشريهيى دگيشديروب، مختلف طبقاتڭ مكرّر سؤاللرينه جوابدر. مؤسِّسه تثبيت ايچون، تكرار لازمدر. تأكيد ايچون، ترداد لازمدر. تأييد ايچون تقرير، تحقيق، تكرير لازمدر.
هم اويله مسائلِ عظيمهدن و حقائقِ دقيقهدن بحث ايدييور كه؛ عمومڭ قلبلرنده يرلشديرمك ايچون، چوق دفعه مختلف صورتلرده تكرار لازمدر. بونڭله برابر صورةً تكراردر. فقط معنًا هر بر آيتده، هر بر قصّهده چوق معانى، چوق فوائد، چوق وجوه، چوق طبقات واردر. هر بر مقامده آيرى آيرى معنا و فائده و مقصد ايچون ذكر ايديلييور. قرآنڭ مسائلِ كونيهنڭ بعضسنده إبهام و إجمالى ايسه، إرشادى بر لمعۀِ إعجازدر.
أگر ديسهڭ: «عجبا نهدن قرآنِ حكيم موجوداتدن، فلسفهنڭ بحث ايتديگى گبى بحث ايتمييور؟ بعض مسائلى مجمل، مبهم بيراقييور. بعضسنى، نظرِ عمومىيى اوقشايهجق، حسِّ عامّهيى رنجيده ايتميهجك، فكرِ عوامى تعجيز ايدوب يورميهجق بر صورتِ بسيطانه و ظاهرانهده سويلهيور؟»
جوابًا ديرز كه: فلسفه، حقيقتڭ يولنى شاشيرمش. گچمش درسلردن آڭلادڭ كه؛ قرآنِ حكيم، شو كائناتدن بحث ايدر. تا ذات و صفات و أسماءِ إلٰهيهيى بيلديرسين، يعنى بو كتابِ كائناتڭ معانيسنى آڭلاتوب، تا خالقى طانيتديرسين. ديمك قرآن موجوداته، كنديلرى ايچون دگل؛ موجدلرى ايچون باقييور. هم عمومه خطاب ايدييور. علمِ حكمت ايسه، موجوداته، موجودات ايچون باقييور. هم خواصّه و أهلِ فنّه خطاب ايدييور. اويله ايسه مادام كه قرآنِ حكيم موجوداتى دليل ياپييور، برهان ياپييور، دليل ظاهر اولمق و نظرِ عموميده چابوق آڭلاشيلمق گركدر.
هم مادام كه قرآنِ مرشد، بتون طبقاتِ بشره خطاب ايدييور. كثرتلى طبقه ايسه، طبقۀِ عوامدر. إرشاد ايستر كه، لزومسز شيلرى إبهام ايله إجمال ايتسين؛ دقيق شيلرى، تمثيل ايله تقريب ايتسين. مغلطهلره دوشورمهمك ايچون، نظرِ ظاهريلرنده بديهى اولان شيلرى لزومسز، بلكه ضررلى بر صورتده تغيير ايتمهسين.
مثلا، گونشه دير: «دونر بر سراجدر، بر لامبادر.» زيرا گونشدن، گونش ايچون و ماهيتى ايچون بحث ايتمييور؛ بلكه بر نوع إنتظامڭ زنبرگى و مركزى؛ و إنتظام و نظام ايسه، صانعڭ آيينۀِ معرفتى اولديغندن بحث ايدييور. أوت (وَالشَّمْسُ تَجْرٖى) دير. يعنى «گونش دونر.» بو دونر تعبيرى ايله، قيش و يازڭ، گيجه و گوندوزڭ دورانندهكى منتظم تصرّفاتِ قدرتى إخطار ايله، عظمتِ صانعى إفهام ايدر. بو دونمك حقيقتى نه اولورسه اولسون، مقصود اولان، منسوج، مشهود إنتظامه تأثير ايتمز.
هم (وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا) دير. شو تعبير ايله، بو عالمڭ بر قصر صورتنده اولديغنى؛ ايچنده اولان أشيانڭ، إنسانه و ذىحياته إحضار ايديلمش مزيّنات و مطعومات و لوازمات و گونش دخى، مسخّر بر مومدار اولديغنى إخطار ايله، رحمت و إحسانِ خالقى إفهام ايدر.
شيمدى باق! شو سرسم، گوهزه فلسفه نه دير؟ دييور كه: «گونش، بر كُتلۀِ عظيمۀِ مايعۀِ ناريهدر. اوندن فيرلامش اولان سيّاراتى أطرافنده دونديرر. جسامتى بو قدردر. ماهيتى بويلهدر، شويلهدر.» دير. روحه، موحش بر دهشتدن و بر حيرتدن باشقه بر كمالِ علمى ويرمييور. گونشڭ أڭ مهمّ اولان وظيفهسندن، أڭ بيوك، أڭ گوزل، أڭ طاتلى بر حقيقتِ علميهيى روحه ويرن بحثِ قرآن گبى بحث ايتمييور. بوڭا قياسًا باطنًا قوف، ظاهرًا مطنطن فلسفى مسئلهلرڭ نه قيمتده اولديغنى آڭلا. اونڭ شعشعۀِ صوريسنه آلدانوب، قرآنڭ غايت عالى و فهمه غايت قريب اولان بيانِ معجزنماسنه قارشى حرمتسزلك ايتمه.
* * *