اون برنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَالَّيْلِ اِذَا يَغْشٰى ۞ وَالنَّهَارِ اِذَا تَجَلّٰى ۞ وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْاُنْثٰى ۞ اِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتّٰى ۞ فَاَمَّا مَنْ اَعْطٰى وَاتَّقٰى ۞ وَصَدَّقَ بِالْحُسْنٰى ۞ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرٰى ۞ وَاَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنٰى ۞ وَكَذَّبَ بِالْحُسْنٰى ۞ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرٰى﴾
أى آوروپا! سن صاغ ألڭله، سقيم و مضلّ (يعنى ضلالته سَوق ايدن) بر فلسفهيى؛ صول ألڭله، سفيه و مضر بر مدنيتى طوتوب، «بشرڭ سعادتى بو ايكى شى ايلهدر» دييوب دعوا ايدرسڭ و بشرى بونلره دعوت ايدرسڭ. سنڭ، بو ايكى ألڭ قيريلسين. سنڭ بو ايكى هديهڭ، سنڭ باشنى يسين.
أى ناشرِ كفر و كفران! آيا.. هيچ جائز اولور مى كه، بر آدمڭ عقل و قلبى و وجدان و روحى مدهش بر درجهده مصيبت ايچنده اولديغى حالده؛ جسمًا ظاهرى بر درجه رفاه و زينت ايچنده بولونماسيله او آدمه مسعود دينيلسين و سعادتنه حكم ايديلسين؟ گورويورز كه، بر آدم إنكسارِ خياله اوغراسه ويا بر أملِ وهميدن مأيوس اولسه ويا بر أمرِ جزئيدن اميدى كسيلسه، ناصل دنيا اوڭا طارلاشير. اونڭ طاتلى شيلرى، اوڭا ناصل آجى گلير. عجبا بتون آلامڭ منشئى و بتون آمالڭ هادمى اولان سنڭ بو شئآمتڭ و بو ضلالتڭ ايله خسته اولوب يأس و يتيملكله معنوى بر جهنّمه دوشن بر قلب و بر روح صاحبى، ناصل بر جنّتِ كاذبۀِ زائله ايچنده مسعود اولابيلير؟
أى بشرى إفساد ايدن مفسد آوروپا! بشرڭ باشنه گتيرديگڭ بيڭلر بلالردن بر تكنى سويلهيورم، ديڭله! و اونى ايضاح ايدن بو تمثيله باق:
أى فلسفۀِ آوروپا تلميذى! سنڭله ايكيمز شيمدى تنزّه ايچون بر سياحته چيقييورز. ايشته اوڭمزده ايكى يول وار. گل باق! بز، شو غافل مدنيلرڭ گيتدكلرى يوله گيدييورز. ايشته شوراده بوراده هر يرده، حتّى گوزيمزڭ يتيشديگى يرلرده بلكه بتون سياحتمز مدّتنجه بويله گورهجگز كه، هر آديم باشنده بر عاجز آدم طورييور. بر قسم قوى و غالب إنسانلر او بيچارهيه هجوم ايدوب، اويله بر صورتده مال و حيواناتنى غصب ايدييورلر و خانهسنى تخريب ايدييورلر و بعضًا اونى اويله بيچاقلايوب جرح ايدييورلر كه؛ حالنه سما آغلايور. ايشته هر نرهيه باقسهڭ بو حال تعمّم ايتمش. هر يرده ظالملرڭ ولولهلرندن و مظلوملرڭ واويلالرندن باشقه بر شى ايشيديلمييور. بتون يول بوينجه بر ماتمخانۀِ عمومى شكلنى آلان بو حال دوام ايدييور. مادام كه إنسانز، إنسان إنسانيتى جهتيله باشقهسنڭ ألميله متألّم اولور. بو حدسز آلامِ بشره ناصل تحمّل ايدرز؟ وجدان، ناصل بو حاله طايانهبيلير؟ يالڭز شو عذابِ وجدانيهدن بزى قورتارهجق ايكى چارهمز وار.
بريسى: غايت سرخوش اولمالىيز.
ديگرى: إنسانيتدن تجرّد ايدوب وحشى، خود أنديش بر قلبى طاشيمالىيز كه؛ سلامتمز ايچون بو ايكى چاره بزه بتون خلقڭ هلاكتڭى اونوتديرسين و بزى متأثّر ايتمهسين. هم بر پارچه أحمق ده اولمالىيز كه؛ بتون خلقه شامل بر بلادن كنديمزى خارج ظنّ ايتمهلىيز.
أى آوروپا! سنڭ بر گوزى كور دهاڭ ايله روحِ بشره هديه ايتديگڭ شو جهنّمى حالتى سن ده آڭلادڭ. سن شو مدهش درده بر درمان آرادڭ. بو درده شفا و علاج اولان هداءِ قرآندن گوزينى يومدڭ. موقّةً ألمى حسّ ايتمهمك ايچون جاذبهدار لهوياتى، پارلاق و اوقشايجى هوساتى علاج اولارق بولدڭ. و بونلرله بشرڭ حسّنى إبطال ايتدڭ. سنڭ بولديغڭ بو درمان، سنڭ باشنى يسين و ييهجك!
أى خيال آرقداشم! ألبته آڭلادڭ.. شو يول، حيات يوليدر كه؛ أهلِ غفلت و ضلالت او يولده گيدرلر. بتون ذىحيات اونلرڭ نظرنده او بيچاره آدمه بڭزر. موت و مصيبتلر، او ظالملره بڭزر. داها باشقه نقطهلرى سن تطبيق ايدهبيليرسڭ.
أى يولداش و أى تلميذِ آوروپا! گل، ديگر يولدن، قرآنڭ طلبهلرينڭ آرقهلرندن گيدييورز. ايشته باق: هر منزلده، هر يرده، هر آديم باشنده بتون يول بوينجه برر عسكر، هر قولبهجك اوڭنده وظيفه باشنده نوبت بكلهيور. ايشته باق، قانون ضابطلرى گلييورلر. هركسه ترخيص تزكرهلرى ويرييورلر. ايشته هر يرده بر سروردر قوپويور. او مأمورلر، ترخيص اولونان نفرلردن سلاحلرينى، وارسه آتلرينى و ميرى لباسلرينى آلييورلر. نفرلردن، عملياته محتاج اولانلر وارسه، عملياتِ جرّاحيه ياپييورلر. صوڭره ترخيص تذكرهسنى ويرييورلر. بو نفرلر، چندان الفت ايتدكلرى أشيالرندن آيريلمق ايچون ظاهرًا بر حزن گوسترييورلر.. فقط، باطنًا مسرور اولويورلر. زيرا او وظيفهنڭ كلفت و مسئوليتندن قورتولويورلر. هم ايتدكلرى خدمتلرينه مقابل مكافاتلرينى آلمق ايچون وطنِ أصليلرينه دونييورلر. هم سلطانلرينه قاووشييورلر. ايشته باق! او مأمورلر، بعضًا عجمى و قابا بر نفره راست گلييورلر. نفره «سلاحنى، آتنى تسليم ايت! سڭا إذن ويرهجگز.» دييورلر. نفر اونلره دييور: «أى أفنديلر! سزى طانيمييورم. بن دولتڭ عسكرىيم، پادشاهڭ خدمتندهيم، صوڭره حضورينه چيقهجغم، ياننه دونهجگم. أگر اونڭ إذن و رضاسى ايله گلمش ايسهڭز، باش و گوز اوستنه. يوق، جسارتمى تجربه ايچون أمر ايتمش ده رضاسى يوقسه، ياڭليش گلديڭز. بندهكى أمانتڭى محافظه و سلطانمڭ حيثيتنى حمايه يولنده بتون قوّتمله سزڭله مدافعه ايدهجگم.»
ايشته بو يولده، باشدن باشه حال بو منوال اوزره گيدييور. هر طرفدن سُرور و شنلك صداسى گلييور. بر طرفدن سُرور ايچنده تحشيداتِ عسكريه تكبير و تهليل ايله باشلامش. أوت حيوانات جنسندهكى بتون تولّدات، تحشيداته بڭزر. ديگر طرفدن ينه سُرور ايله ترخيصاتِ عسكريه بر ولولۀِ تكبير و تشكّر ايچنده باشلامش. أوت، ذىحيات جنسندهكى بتون وفيات بو ترخيصاته بڭزر.
ايشته قرآنِ حكيم بشره بويله بر هديه گتيرمشدر. أگر بشر بو هديهيى قبول ايدوب گوزلجه إستعمال ايتسه، حياتِ دنيوىده جنّتِ معنويهيى آڭديران بو ايكنجى يولدن گيدهجكدر. نه گچمشدن حزن ايدر و نه ده گلهجكدن خوف و پروا ايدر.
أى آوروپا! أوّلكى جهنّمى يول، سنڭ آچديغڭ يول اولديغى، سنڭ دساتيرڭ ايله ثابتدر. چونكه سنڭ نظرنده حياتڭ دستورى: «هر ذىحيات، كندى نفسنه مالكدر و كندى ذاتى ايچون چاليشير، لذّتى ايچون سعى ايدر، بر حقِّ حياتى واردر. حياتنڭ غايهسى، كنديسنه عائددر.» ديرسڭ. و نتيجۀِ همّتى: «حفظِ بقا و تأمينِ حياته منحصردر. و قوّتنه گوونمهليدر. زيرا مدارِ حيات اولان، دستورِ جدالدر. بلكه حيات، جدالدر» دييه حكم ايدييورسڭ. داها بونلر گبى چوق أساساتِ باطله ايله بشرى أوّلكى يوله سَوق ايتدڭ. عجبا، مدارِ حيات اولان دستورِ تعاون أظهر المن الشمس (گونشدن داها ظاهر) اولديغى حالده، ناصل كور اولدڭ گورمييورسڭ؟ أوت شمس و قمردن طوت، تا نباتاتڭ حيواناتڭ إمدادينه و حيواناتڭ إنسانلرڭ إمدادينه و موادِّ غدائيهنڭ ثمراتڭ إمدادينه حتّى طعامڭ ذرّاتى، حجيراتِ بدنڭ تغدّيسى ايچون كمالِ إنتظام ايله قوشمالرى بر ربِّ كريمڭ أمريله بر وظيفۀِ معاونت و تعاون و اخوّت اولديغنى و قوينڭ ضعيفه مسخّريتى اولديغنى كور اولميان گورور.
امّا دستورِ جدال ايسه؛ بر قسم حيواناتِ ظالمهنڭ سوءِ إستعماللرندن نشئت ايدن بر دستورِ جزئىِ غيرِ فطريدر. مثلا: آكل اللحم جاناوارلرڭ وظيفهلرى، صحّيه نفرلرى گبى حيواناتڭ جنازهلرينى طوپلامق؛ برّ و بحرڭ يوزينى تميزلهمكدر. اونلرڭ صاغ اولان حيوانلرى ييمهلرى، سوءِ إستعمالدر، غيرِ مشروعدر. جزاسنى چكهجكلردر. بو دستورڭ چوروكلگنى گوردڭ. شيمدى، هر ذىحيات نفسنه مالكدر دييه اولان دستورڭ ماهيتنى گور:
ذىحيات ايچنده أڭ أشرف و إختيارجه أڭ گنيش اولان إنساندر. حالبوكه إنسانڭ أفعالِ إختياريهسى ايچنده أڭ خفيفى و أڭ ظاهرى، سوز سويلهمسى و يمك و ايچمهسى و دوشونمهسيدر. حالبوكه إنسانڭ بونلرده دستِ إختيارينڭ مداخلهسى نه قدر آز اولديغى آزيجق دوشونمكله آڭلاشيلير. حالبوكه مخلوقاتڭ أڭ أشرفى اولان إنسانڭ ألى، تصرّفِ حقيقيدن بو درجه باغلى اولسه؛ باشقه حيوانات و جمادات، صِرف برر مملوكدن و خالقڭ حسابيله دونن و چاليشان برر مخلوقِ مسخّردن باشقه بر شى دگللردر.
سائر أساساتڭ، بو ايكى أساسڭ گبى أساسسزدرلر. سنى بو خطايه دوشورن، سنڭ يكچشم دهاڭدر. چونكه سن، ربّنى اونوتدڭ. حكمتِ صنعتِ ربّانيهيه، كور طبيعت نامنى طاقدڭ، آثارِ رحمتى، او موهوم طبيعته إستناد ايدهرك، أسبابه إسناد ايتدڭ، كفرانه باشلادڭ. اللّٰهڭ مالنى، بعض شيطان طاغوتلره تقسيم ايتدڭ، كفره گيردڭ. ايشته بو ضلالتندندر كه سنڭ نظرنده هر بر إنسان، بلكه هر بر حيوان، نهايتسز حاجاتنڭ تحصيلى ايچون، حسابسز دشمنلرينه قارشى تك باشيله مجادله و مصارعه ايتمگه مضطردر. فقط نه ايله، هانگى سلاح ايله؟ أوت ذرّه گبى بر إقتدار، صاچ گبى بر إختيار، زواله معروض لمعه گبى بر شعور، إنطفايه معروض شعله گبى بر حيات، قيصهلقده دقيقه گبى بر عمر ايله مصارعه ايتمك لازم گلير. حالبوكه بتون ألنده اولانى صرف ايتسهڭ، حدسز مطالبندن بريسنى ده تحصيله كافى دگل. بر مصيبته دوشسهڭ، كور صاغير أسبابدن إستمداد ايدرسڭ. ايشته قراڭلقلى دهاڭ، بشرڭ أديانِ سماوى نوريله گوندوز رنگنى آلمش عمرينى گيجهيه تبديل ايتدى. يالڭز او مظلم گيجهيى، يالانجى و مستهزى بعض ايشيقلرله تنوير ايتمشسڭ.
ايشته هر بر ذىحيات، أوّلكى يولده گورديگمز بيچاره آدمه بڭزر كه؛ صاحبسز و عاجز اولدقلرى حالده، حدسز مرحمتسز ظالملرڭ هجومنه معروضدر. بتون دنيا بر ماتمخانۀِ عمومى، يعنى ذكرخانه اولان دنيايى، بر ماتمخانه شكلنده گوستردڭ. تسبيحات اولان أصواتى، أليم فراق و زوال واويلالرى طرزنده ايشيتديرييورسڭ.
شيمدى، سنڭ فلسفهڭ تلميذلرى ايله قرآنِ حكيمڭ تيلميذلرينڭ موازنهلرينه باق! سنڭ خالص تلميذڭ، بر فرعوندر. فقط منفعتى ايچون أڭ خسيس بر شيئه ده عبادت ايدر بر فرعونِ ذليلدر. هر نافع شيئى، كندينه ربّ طانير.
قرآنڭ خالص تلميذى ايسه عبددر. فقط أعظمِ مخلوقاته ده عبادته تنزّل ايتمز. و أعظمِ منفعت اولان جنّتى غايۀِ عبادت قبول ايتمز بر عبدِ عزيزدر.
هم سنڭ تلميذڭ، متمرّد و معنّددر. فقط بر لذّت ايچون نهايت ذلّتى قبول ايدن و بر منفعتِ خسيسه ايچون شيطان گبى شخصلرڭ آياغنى اوپمكله ذلّت گوسترن بر مسكينِ ذليلدر.
قرآنڭ تلميذى ايسه، متواضع، هيّن يعنى آسان و ليّن، يعنى يوموشاقدر. فقط فاطرينڭ غيرينه، دائرۀِ إذنى خارجنده تذلّله تنزّل ايتمز.
هم سنڭ تلميذڭ، جبّار و مغروردر. فقط قلبنده نقطۀِ إستناد بولماديغى ايچون، ذاتنده غايت عجز ايله عاجز بر جبّارِ خودفروشدر.
قرآنڭ تلميذى ايسه فقير و ضعيفدر. فقر و ضعفنى بيلير. فقط اونڭ مالكِ كريمى اوڭا إدّخار ايتديگى ثروت ايله مستغنيدر. سيّدينڭ نهايتسز قدرتنه إستناد ايتديگى ايچون قويدر.
هم سنڭ تلميذڭ منفعتپرست و خود أنديشدر كه؛ او تلميذڭ غايۀِ همّتى، نفس و بطنڭ هوساتنى تطميندر. و منفعتِ شخصيهسنى -بعضًا- قومنڭ منفعتى ايچنده قومنڭ منفعتى ناميله و منفعتِ نفسنى، منفعتِ ملّت ناميله آرار. يا رقّتِ جنسيه ألمندن قورتولمق ايستر ويا حرصنى ويا غرورينى ويا حبِّ جاهنى او ملّيتپرورلك جهتنده تسكين ايدر.
الحاصل: نفسندن باشقه حقيقى هيچ بر شيئه محبّت ايتمز. هر شيئى كندى نفسنه فدا ايدر.
قرآنڭ تلميذى ايسه، يالڭز لِوجه اللّٰه و رضاىِ إلٰهى ايچون و فضيلت ايچون او درجه نفسنڭ منفعتڭدن تجرّد ايدر كه، جنّتِ أبديهيى دخى حقيقى مقصد و غايۀِ عبادت ياپماز. نرهده قالدى كه بو دنياىِ زائلهنڭ فانى اولان منافعى اونى، حقيقى مقصد و غايهسندن چويرسين.
ايشته او ايكى خالص تلميذڭ همّتلرينڭ بربرندن نه درجه متفاوت و مغاير اولديغى بونڭله آڭلاشيلير.
أوت قرآنڭ تلميذى، أڭ بيوك شيلرى، عرش و شمس گبى موجودلرى برر مأمور، برر مخلوقِ مسخّر، برر عاجز طانير. روحنده، بتون أهلِ سماوات و أرض صالحلرينه قارشى اويله بر علاقۀِ شديدۀِ اخوّتكارانه حسّ ايدر كه، أهلِ بيتنه دعا ايتديگى گبى؛ عن صميم القلب اونلره ده دعا ايدوب، سعادتلريله مسعود اولديغنى گوسترر.
بو ايكى تلميذڭ مروّتلرينڭ درجۀِ فرقنه باق كه: سنڭ تلميذڭ، نفسى ايچون قارداشندن قاچار. قرآنڭ تلميذى ايسه، بتون عبادى، بلكه بتون مخلوقاتى كندينه قارداش گورور.
قرآنِ كريمڭ، تلميزلرينه ويرديگى علويت و قيمت بونڭله آڭلاشيلير كه: بو كوچك إنسان، كوچك بر ميقروبه مغلوب و أدنا بر كرب ايله يره دوشديگى و او قدر ضعيف اولديغى حالده؛ قرآنِ كريمڭ فيض و إرشاديله او درجه يوكسكلهنير و او درجه لطائفى إنبساط ايدر كه؛ دنيا موجوداتنى و ذرّاتِ كائناتى تسبيح دانهسى ايدوب، معبودينى او عددله ذكر ايدر. حتّى بر قسملرى بونلرى ده آز گوروب، معبودِ ذو الجلالڭ لياقتنى گوسترمك ايچون غيرِ متناهى عددله، غيرِ متناهى تسبيح ايله معبودِ ذو الجمالى ذكر ايدييورلر. دنيا ذرّاتنڭ، وردلرينه كافى بر تسبيح اولماديغنى و ناقص اولديغنى گورن و جنّتى ذكرلرينه غايه طانيميان علوِّ همّت صاحبى او تلميذلر؛ كندى نفسلرينى، أڭ أدنا بر مخلوقِ إلٰهيدن أفضل گورمهدكلرينى گوسترن بر حال ايله، نهايت درجهده تواضع و محويت گوسترييورلر.
او شجرۀِ طوباءِ قرآنيهنڭ حدّ و حسابه گلمز منوّر ميوهلرندن قطبِ گيلانى، رفاعى، شاذلى گبى ذاكرلرى ديڭله. ناصل، تسبيح دانهلرينه بدل ذرّاتِ كائناتڭ سلسلهلرينى أللرنده طوتمشلر، اويلهجه معبودڭ ذكرينى چكييورلر.
أى آوروپانڭ روحِ خبيثى! فلاكتِ معنويۀِ بشريهنڭ سببى اولان دساتيرندن بعضلرينى سابقًا ذكر ايتدك. شيمدى، بشرڭ سعادتِ معنويهسنه منشأ اولان دساتيرِ قرآنيهنڭ يالڭز بر ايكيسنه إشارت ايدهجگز:
أوت، هداىِ قرآنى بويله إنسانه خطابًا دير: أى إنسان! سنڭ ألنده اولان حياتڭ و وجودڭ و نفسڭ و مالڭ أمانتدر. اونلر، هر شيئه قدير و هر شيئه عليم بر مالكِ كريمڭ ملكيدر. او مالكِ كريم و رحيم، كمالِ كرمندن، سنده أمانت اولان كندى ملكنى سندن صاتون آلمق ايستهيور. تا سنڭ ايچون محافظه ايتسين. سنڭ ألنده بيهوده ضايع اولماسين. صوڭنده، سڭا بيوك فائده ويرسين. سن بر مأمورسڭ، عسكر گبى موظّفسڭ. اويله ايسه اونڭ ناميله چاليش، اونڭ حسابيله سعى ايت. محتاج اولديغڭ بتون شيلرى سڭا بخش ايدن و رزقنى ويرن، مقتدر اولماديغڭ شيلردن سنى حفظ ايدن اودر. سنڭ غايۀِ حياتڭ، معبودڭ تجلّياتنه و أسماء و شئوناتنه مظهريتدر. سڭا بر مصيبت گلديگى وقت ده كه: (اِنَّا لِلّٰهِ) «بن، اونڭ خدمتندهيم. أى مصيبت! أگر ربّمڭ إذن و رضاسيله گلمش ايسهڭ، مرحبا صفا گلدڭ. (وَاِنَّا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ) بز اوڭا گيدرز و اونڭ رؤيتنه مشتاقز. گونڭ برنده ألبته بزى حياتڭ وظيفه و تكاليفندن آزاد ايدهجكدر. نه وار، او آزادلق بوگون اولسون. هم أى مصيبت! سنڭ ألنده اولسون. يوق، أگر ربّمڭ إراده و أمريله بنى تجربه و إمتحان ايچون گلمش ايسهڭ؛ فقط ربّمڭ بنى آزاد ايتمگه إذن و رضاسى يوقسه، قوّتم يتدكجه بن، أمانتى أمين اولميانه تسليم ايتميهجگم. هايدى گيت أى ظالم مصيبت!..»
أى خيالى آرقداشم! حقيقتِ حال، ايكى طرفده بو منوال اوزرهدر. لٰكن هدايت و ضلالتده درجاتِ إنسان متفاوتدر. مراتبِ غفلتده إنسانلر مختلفدر. شو زمانڭ غفلتى او درجهده قالينلاشمش و اويله اويوتوجى بر طرزده إبطالِ حسّ ايتمش كه، مدنيلر أوّلكى يولڭ أليم ألمنى حسّ ايتمييورلر. لٰكن، حسّاسيتِ علميهنڭ تزايدى ايله و موتآلود إنقلاباتڭ ايقاظاتيله شو پردۀِ غفلت پارچهلانهجقدر.
بيڭلرله ويل او مسلمان أولادلرينه كه، أجنبيلرڭ طاغوتلرينه و فلسفهلرينه آلدانوب، قرآنِ كريمڭ درسنى اونوتور.
أى گنجلر و أى إسلام أولادلرى! آوروپانڭ سزه قارشى اولان مرحمتسز ظلم و عداوتنه و باطل أفكارينه نه عقل ايله محبّت ايدوب اونلرى تقليد ايدييورسڭز و اونلره إتّباعًا سفاهتلرينه إشتراك و صفلرينه إلتحاق ايله مقابله ايدييورسڭز؟ اونلرى تقليد و اونلره إتّباع ايله برابر، دعواىِ حميت يالاندر. ملّتى إستخفاف و ملّيتله إستهزادر.
جنابِ حق، بزى ده سزى ده طريقِ مستقيمدن آييرمايوب هدايتده قيلسين، آمين...
* * *
اون ايكنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلٖيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثٖيرَةً بِاِذْنِ اللّٰهِ﴾
أى برادر! كفّار و أهلِ ضلالتڭ كثرتِ عدديله برابر بعض حقائقِ ايمانيهنڭ إنكارلرنده إتّفاقلرى سنى صارصماسين. چونكه قيمت، كثرتده دگلدر. زيرا إنسان، إنسان اولماديغى وقت، شيطان بر حيوان اولور. أجنبيلر گبى إحتراصاتِ حيوانيهده ترقّى ايتدكجه، حيوانيتى شدّتلهنير؛ داها زياده حيوان اولور. حيواناتڭ كميتجه كثرتى و إنسانڭ حيواناته نسبةً قلّتى معلوم. حالبوكه حيوانات، إنسان ايچون خلق اولنمشدر.
كفّارڭ تعريفى ايسه: كفّار، حيواناتِ إلٰهيدن بر نوع خبيثدرلر كه؛ عمارتِ دنيايه و هم مؤمنلره درجاتِ نعمِ إلٰهيهيى آڭلامغه بر واحدِ قياسى اولمق ايچون خلق ايديلمشلر و إمهال ايديلمشلردر. شو كفّار دينيلن بو نوع حيواناتڭ، حقّى إنكار ايدوب نفى ايتمكده إتّفاقلرى قوّتسزدر. أوت كفر، چندان إثبات صورتنده ده اولسه؛ نفيدر، إنكاردر، جهلدر، عدمدر. بيڭلر أهلِ نفى و إنكارڭ ايكى أهلِ إثباته قارشى سوزلرى باطلدر، سقوط ايدر.
مثلا: بتون بر شهرڭ أهاليسى، رمضان آينه باقييورلر. بيڭلر إنسان، يوق دييه نفى و إنكار ايتسهلر، ايكى آدم ده إثبات ايدوب شهادت ايتسه، بتون إنكار ايدنلرڭ سوزلرى هيچه اينر. عجبا كارِ عقل ميدر كه؛ سن ديسهڭ: «بو قدر بيڭلرله إنسانلرڭ تواترلرينى قبول ايدرم، او ايكى آدمڭ شهادتلرينى ردّ ايدرم.»
عينًا بونڭ گبى، برى چيقسه ديسه: «قوجه آوروپانڭ بو قدر حكماسى شو حقيقتِ ايمانيهيى إنكار ايدييورلر. بزم ايكى خواجهمزڭ سوزى ناصل ترجيح ايديلييور؟»
أى بيچاره نادان! مسئله هيچ اويله دگل. بو سوزه هيچ حقّڭ يوق. بلكه بو مسئله، هيچ أهل اولمادقلرى مسئلهلرده ناأهل بر قاچ فضولينڭ حدسز أهلِ إختصاصه قارشى سوز سويلهمسيدر.
بر ايكى خواجه ديديگڭ، ميليارلر بشرڭ گونشلرى حكمنده اولان شيخِ گيلانى، إمامِ غزالى، محيى الدينِ عربى، شاهِ نقشبند، إمامِ ربّانى گبى أهلِ إختصاصڭ إجماعلريدر كه؛ او حقيقتى گورمشلر، گوسترييورلر. قوجه آوروپا حكماسى ديديگڭ؛ مادّهپرست، عقللرى گوزلرينه سقوط ايتمش، معنوياتدن اوزاقلاشمش، شمسِ حقيقتدن و هلالِ حقدن عاميلشمش؛ حقّى گورمدكلرى ايچون حقّى نفى ايدن، حدّندن تجاوز ايتمش صنعتكارلردر.
﴿قَدْ يُنْكِرُ الْعَيْنُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ § وَيُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ﴾
يعنى، بعض گوزى خسته اولان كيمسه، گونشڭ ضياسنى و وجودى خسته اولان كيمسه ده، صويڭ طادينى إنكار ايدييورلر.
* * *
اون اوچنجى درس
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثٖيرًا﴾
أى سرابِ غرورى، شرابِ طهور ظن ايدن سعيدِ خودفروش! حكمت، خيرِ كثير اولديغنى ايشيتدڭ. فقط ياڭليش يوله گيتمشدڭ. شو كتابِ كائناتڭ حكمتنى، معانيسنده آرامدڭ. گيتدڭ، نقوشنده تحرّى ايتدڭ. حكمتِ قدسيۀِ قرآنيه ايله حكمتِ فلسفۀِ إنسانڭ فرقلرينى گورمك ايسترسهڭ شو تمثيله گوزل باق:
بر زمان ديندار، صنعتكار بر حاكم قرآنى عجيب بر طرزده يازمش. بعض حروفاتنى ألماس و زمرد ايله، بر قسمنى آلتون و گوموش ايله، بر قسمنى داها قيمتدار جوهرلر ايله يازوب اويله مزيَّن و منقّش ايتمشدى كه؛ او قرآنى، قرائتنى بيلن و بيلمهين هركس تماشا ايدوب إستحسان ايدردى. فقط او قرآنڭ معناسندهكى زينت و گوزللك، ظاهرى زينتندن ميليون مرتبه داها عالى، داها غالى؛ بلكه نسبت قبول ايتمز درجهدهدر. او حاكم، شو مصنّع و مرصّع قرآنِ حكيمى، بر أجنبى فيلسوفه و بر مسلمان عالمه گوستردى. و أمر ايتدى كه: «هر بريڭز بوڭا دائر برر أثر يازيڭز.» هر برى، او قرآنه دائر برر كتاب تأليف ايتدى. فقط فيلسوفڭ كتابى، يالڭز حروفڭ نقشلرندن و مناسبتلرندن و وضعيتلرندن و جوهرلرينڭ خاصيتلرندن و تعريفاتندن بحث ايدر. معناسنه هيچ ايليشمز. زيرا او أجنبى آدم، عربجه اوقوماسنى هيچ بيلمز. حتّى او مزيَّن قرآنڭ كتاب اولديغنى بيلمييور. و اوڭا منقّش بر آنتيقه نظريله باقييور. لٰكن او أجنبى فيلسوف، هر نه قدر عربجه بيلمييور، فقط ايى بر مهندسدر، گوزل بر مصوّردر، ماهر بر كيمياگردر، صرّاف بر جوهرجيدر.
امّا مسلمان عالم ايسه؛ اوڭا باقديغى وقت، او كتابِ مبيندر، قرآنِ حكيمدر آڭلادى. تزييناتِ ظاهريسنه أهمّيت ويرمدى. حروفنڭ نقشلريله إشتغال ايتمدى. بلكه اويله بر شى ايله مشغول اولدى كه؛ اوتهكينڭ مسئلهلرندن ميليون مرتبه داها عالى و داها غالى، داها لطيف، داها شريف، داها نافع، داها جامع. چونكه او مسلمان عالم، او قرآنڭ پردۀِ نقوشى آلتنده اولان حقائقِ قدسيهسندن و أنوار و أسرارندن بحث ايدهرك بر گوزل تفسير يازدى.
صوڭره، ايكيسى ده أثرلرينى حاكمه تقديم ايتديلر. حاكم، أوّل فيلسوفڭ أثرينه باقدى گوردى كه: او خودپسند، طبيعتپرست آدم چوق چاليشمش؛ فقط هيچ حكمتنى و معناسنى آڭلامامش. بلكه قاريشديرمش. اوڭا قارشى حرمتسزلك بلكه أدبسزلك ايتمش. معناسز نقوش ظن ايدهرك، قيمتسزلك ايله تحقير ايتمش. حاكم دخى أثرينى باشنه ووردى. او فيلسوفى حضورندن چيقاردى.
صوڭره اوتهكى عالمڭ أثرينه باقدى گوردى كه: غايت گوزل نافع بر تفسيردر و حكيمانه و مرشدانه بر تأليفدر. آفرين! ديدى. ايشته عالم و حكيم بوڭا ديرلر. اوتهكى، حدّندن تجاوز ايتمش بر صنعتكاردر. أگر تمثيلى فهم ايتدڭ ايسه، باق حقيقتى گور:
امّا او مزيَّن قرآن ايسه، شو مصنّع كائناتدر. او حاكم ايسه، حكيمِ أزليدر. او ايكى آدم ايسه، بريسى يعنى أجنبيسى، علمِ فلسفهدر و حكماسيدر. ديگرى، قرآن و تلميذلريدر. قرآنِ حكيم، شو قرآنِ عظيمِ كائناتڭ بر مفسّريدر، بر ترجمانيدر.
أوت فرقانِ حكيمدر كه؛ شو صحائفِ كائناتده قلمِ قدرتله يازيلان آياتِ تكوينيهيى بشره درس ويرر. موجوداته، معناىِ حرفيله باقار. «نه گوزل ياپيلمش، نه گوزل دلالت ايدييور» دير. كائناتڭ حقيقى گوزللگنى گوسترر.
علمِ حكمت ديدكلرى فلسفه ايسه؛ صحائفِ كائناتڭ حروفنڭ تزيينات و مناسباتنه طالمش، سرسملشمش. حروفاته، معناىِ حرفيله باقمق لازم گليركن، معناىِ إسميله باقمش. «نه گوزل ياپيلمش» دييهجك يرده، «نه گوزلدر» دييوب چركينلشديرمش. كائناتى تحقير ايدوب، كنديسنه مشتكى ايتمشدر.
﴿وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ﴾
أى سعيد! سعادت ايسترسهڭ، توكّل ايت. فقط توكّل، أسبابى بتون بتون ردّ ايتمك دگلدر. بلكه مسبّباتى و نتائجنى خالقدن ايستهمكدر.
أسبابه تشبّث، بر نوع دعاىِ فعليدر. وسائط ايسه، پردۀِ دستِ قدرتدر.
أوت توكّل ايتسهڭ، دنياده إستراحتڭ، آخرتده إستفادهڭ قطعيدر. متوكّل ايله سوزى آڭلاميان غيرِ متوكّلڭ مثاللرى شو حكايهيه بڭزر كه:
ايكى آدم، بللرينه و باشلرينه آغير يوكلر يوكلتوب بر سفينهيه بيلت آلوب گيرديلر. بريسى، گيرر گيرمز يوكنى گمىيه بيراقدى. اوستنده اوطوردى، نظارت ايتدى. ديگرى هم أحمق، هم مغرور، يوكنى يره بيراقمدى. اوڭا دينيلدى: «شو آغير يوكنى گمىيه بيراق، راحت ايت.» او ديدى: «يوق، بن قوّتلىيم. يوكمى هم بلمده، هم باشمده محافظه ايدرم.« اوڭا دينيلدى: «بزى و سنى قالديران شو گمى داها قوّتليدر، داها گوزل محافظه ايدر. هم گيتدكجه قوّتدن دوشن بلڭ و عقلسز باشڭ، شو گيتدكجه آغيرلاشان يوكلره طاقت گتيرهميهجك. هم دخى گمى قپودانى سنى بويله گورسه، يا «ديوانهدر» دير، سنى طرد ايدر؛ يا «خائندر» دير، «گميمزى إتهام ايدييور و بزمله إستهزا ايدييور، حپس ايديڭز» دير. سنى حپس ايتديرر. هم هركسه ده مسخره اولورسڭ. چونكه ضعفيتنى گوسترن تكبّرڭ ايله، عجزينى گوسترن غرورڭ ايله، ريايى گوسترن تصنّعڭ ايله كندينى مضحكه ياپارسين. هركس سڭا گولهجك.»
او بيچارهنڭ عقلى باشنه گلدى. يوكنى يره قويدى، اوستنده اوطوردى. «اوخ! اللّٰه سندن راضى اولسون! زحمتدن و حپسدن و مسخرهلقدن قورتولدم.» ديدى.
* * *