ذيل
بديع الزمان سعيد نورسى، قرق سكز سنه أوّل شامده جامعِ أمويده خطبۀِ شاميه نامندهكى نطقنده دعوا ايتمش كه: «إستقبالڭ حاكمِ مطلقى قرآندر.» غايت قوّتلى دليللرله او دعوايى إثبات ايتمش. (بوڭا عائد يازى «رسالۀِ نور مؤلّفى سعيد نور» آدلى أثرده «إستقبالڭ حاكمِ مطلقى قرآندر» باشلقلى يازينڭ ٧٤-٧٥ نجى صحيفهلرنده قسمًا مندرجدر.) دليللرڭ بريسى؛ آوروپا و آمريقانڭ أڭ مشهور فيلوزوفلرينڭ، قرآنڭ أمثالسز و عينِ حقيقت بر كتاب اولديغنى تصديق ايتمهلريدر. پرنس بيسمارق، مستر قارلايل گبى چوقلرينى بو دعوايه يوزر شاهد گوسترمش.
سبيل الرّشادڭ ١ نيسان ١٩٥٣ تاريخ، ١٦٧ نجى صاييسنده إنتشار ايدن؛ آوروپا و آمريقا فيلوزوفلرينڭ، أڭ بيوك عالملرينڭ مهمّ بر قسمنڭ، قرآن حقّندهكى سوزلرى، سعيد نورسىنڭ أللى سنه أوّلكى دعواسنه تصديقكارانه بر إعلانات حكمنده اولمش اولديغندن بو «رسالۀِ نور مؤلّفى سعيد نور» آدلى أثره إلحاقى مناسب اولور.
چونكه (اَلْفَضْلُ مَا شَهِدَتْ بِهِ الْاَعْدَاءُ) يعنى فضيلت اودر كه دشمنلر ده اونى تصديق ايتسين. مذكور إعلاناتڭ عينيسى نقل ايديلييور:
او درجه كه بوگونكى مدنى جمعيتلر، قرآنڭ يوكسك حقيقتلرينى، يوكسك ترقّى و مدنيت دستورلرينى تطبيق ايدهبيلهجك سويهيه هنوز ايريشهمهمشلردر. بو بيوك حقيقتى مشهور إنگليز متفكّرى بَرْنَارْدْ شَوْ شويله إفاده ايتمشدى:
«دموقراسىيى أڭ ايلرى گوتورن ملّت إنگليزلردر. بونڭ داها اوتهسى مسلمانلقدر.»
پرنس بيسمارق ده شويله ديمشدى:
«بن قرآنى هر جهتدن تدقيق ايتدم. هر كلمهسنده بيوك حقيقتلر گوردم. سڭا معاصر بر وجود اولماديغمدن طولايى متأثّرم أى محمّد!»
بو ده قرآن مترجمى دوقتور موريسڭ سوزيدر:
«بزانس خرستيانلرينى ايچنه دوشدكلرى باطل إعتقادلر گريوهسندن آنجق عربستانڭ حراء طاغندن يوكسهلن سس قورتارهبيلمشدر.»
«قرآن، حكمتِ أزليهنڭ عنايت ايله إنسانه بخش ايتديگى كتبِ سماويهنڭ أڭ گوزليدر. بشرڭ رفاهى نقطۀِ نظرندن قرآنڭ بياناتى، يونان فلسفهسنڭ إفاداتندن پك علويدر. قرآنڭ هر گون داها فضله تجلّى ايتمكده اولان گوزللكلرى، هر گون داها فضله آڭلاشيلان فقط بيتمهين أسرارى واردر.»
بونلر ده غربڭ أڭ بَنام متفكّر و عالملرينڭ سوزلريدر:
«قرآن سراپا صميميت و حقّانيتله طولودر. حضرتِ محمّدڭ جهانه تبليغ ايتديگى دعوت، حق و حقيقتدر.» (قارلايل)
«قرآنڭ نظرنده سطوتلى بر حكمدارله زواللى بر فقير آراسنده فرق يوقدر. بو گبى أساسلرله اويله بر تشريع وجوده گلمشدر كه دنياده بر نظيرى يوقدر. مسلمانلق، بوگونكى إنكشافِ فكريمزڭ سويهسندن داها يوكسك بر ديندر.» (مشهور إنگليز محرّرى أدوارد گيبونڭ «روما ايمپاراطورلغنڭ إنحطاط و سقوطى» أثرندن)
«خالقڭ حقوقى ايله مخلوقڭ حقوقى آنجق مسلمانلق طرفندن تعريف اولونمشدر.» (مارمادق)
«يڭى كشفيات ياخود علم و عرفانڭ يارديميله حلّ اولونان ياخود حلّنه اوغراشيلان مسائل آراسنده بر مسئله يوقدر كه إسلاميتڭ أساسلريله تعارض ايتسين. قرآنِ كريم و تعليمى ايله قوانينِ طبيعيه آراسنده بر آهنك گورولمكدهدر.» (لووازون)
«قرآن، أخلاق و فلسفهنڭ بتون أساساتنى جامعدر.» (مستشرق سيديو)
«قرآن اويله بر سسدر كه اونى بتون دنيا ديڭلهيهبيلير. بو سسڭ عكسى سرايلرده، چوللرده، شهرلرده، دولتلرده چينلار. بو سسڭ تبليغ ايتديگى دين، إعمار ايديجى بر قوّت شكلنده تجلّى ايتمشدر.» (دوقتور ژونسون)
«قرآنڭ علويتى، اونڭ جهانشمول حقيقتندهدر.» (قارلايل)
«قرآن، عقائد و أخلاقڭ، إنسانلره هدايت و حياتده موفّقيت تأمين ايدن أساساتڭ مكمّل مجلّهسيدر. زمان و مكان إعتباريله بربرندن چوق اوزاق، فكرى إنكشاف إعتباريله بربرلرندن چوق فرقلى إنسانلره خارق العاده بر حسّاسيت إلهام ايدن قرآن، مخالفتى إستحسانه قلب ايدن قرآن، مختلف قَوملرى مدنى بر ملّت حالنه گتيرن قرآن، أڭ شايانِ حيرت أثر طانينمغه لايقدر. قرآن، بشرڭ مقدّراتيله مشغول عالملر ايچون تتبّعه شايان أڭ فائدهلى موضوع صاييلير.» (مشهور إنگليز عالمى دوقتور شتينجاس)
«قرآن بِذاتهِ دائمى بر معجزهدر. بر معجزه كه ئولولرى ديريلتمكدن داها چوق يوكسكدر. بو مقدّس كتابڭ تا كنديسى، منشئنڭ سماوى اولديغنى إثباته كافيدر.» (قرآنڭ منقّد و مترجمى جورج سيل)
«قرآن، مظفّر جمهوريتلر وجوده گتيرمگه خادم اولاجق أساسلرى محتويدر. قرآن سايهسنده مسلمانلر دولتلر قورمشلر، معظّم شهرلر إنشا ايتمشلر؛ آوروپايى تيترهتن بر عظمت و حشمت إحراز ايتمشلردر.» (إنگلترهنڭ أڭ متعصّب پاپاسلرندن ژ. م. ردوهل)
«إسلاميت، دنيانڭ قوامى اولان بر ديندر. بو عقلى دينڭ منبعى و دستورى اولان قرآن، مدنيت جهاننڭ إستناد ايتديگى تمللرى محتويدر. بو آلى دين آوروپايه، دنيانڭ إعماركارانه إنكشافى ايچون لازم اولان أڭ أساسلى قايناقلرى تأمين ايتمشدر. إسلاميت ير يوزندن قالقهجق اولورسه عمومى مسالمتى دوام ايتديرمگه إمكان يوقدر.» (مشهور فرانسز مستشرقى غاسطون قارڭ ١٩١٣’ده فيغارو غزتهسنده، ير يوزندن مسلمانلق قالقهجق اولورسه دنيا مسالمتنڭ محافظهسنه إمكان اولوب اولماديغى حقّندهكى مشهور مقالهسندن).
«مسلمانلغڭ تعليم ايتديگى مدنى و صحّى أساسلر سايهسندهدر كه حشرات محشرى اولان آسيا مدهش بر تهلكه اولمقدن قورتولمشدر.» (آلمان عالملرندن ژوحائم دو رولپه)
«قرآنڭ أخلاقى و مدنى قاعدهلرى إحتوا ايدن آيتلرى، إسلاميتڭ محتشم بنياننده آلتون بر قوردون گبى ايشلنمشدر.» (إنگليزجه سمبرس آنسيقلوپهديسى)
«راسيوناليزم يعنى عقليه كلمهسنڭ مفادينى، او تاريخى أهمّيتنى توسيع ايدهبيليرسهك مسلمانلغڭ عقلى بر دين اولديغنى سويلهيهبيليرز. عقل و منطق مصداقيله عقائدِ دينيهيى محاكمه ايدن مكتب، راسيوناليزم كلمهسنڭ إسلاميته تماميله مطابق اولديغنى فهم ايدر.» (پروفسور أدوارد مونته «خرستيانلغڭ إنتشارى و خصمى اولان مسلمانلر» أثرندن)
«قرآن؛ بتون قواىِ بشريهنڭ، طلسمنى چوزمكدن عاجز قالديغى معظّم بر سردر. إسلاميت؛ جانلرى، ماللرى قورويان، حاكميتى آلتنده ياشايان دينلره شايانِ حيرت مسامحه گوسترن بر ديندر.» (قونت هنرى ده قتسرينڭ «إسلاميت» عنوانلى أثرندن)
«دنياده قرآنه بڭزر بر كتاب يوقدر و بو كتاب حقيقةً محيّر العقولدر. (مستر مارمادق پيكتولڭ لوندرهده «إسلاميت و عصريلك» حقّنده ايراد ايتديگى نطقدن)
«إسلام ديننى قبول ايدنلرڭ عددى آز زمانده اوچ يوز ميليونه وارمش و بو مسلمانلر، آتلرينڭ ناللريله روما ايمپراطورلغنى چيگنهدكدن صوڭره، مزراقلرينڭ اوجى ايله ضلالتى كوكندن إستيصال ايتمشلر، نهايت شرق و غربڭ معظّم دولتلرى اونلرڭ قارشيسنده تيترهمشدى.» (فرانسز فيلوزوفلرندن آلكسى لوازانڭ نطقلرندن)
«حضرتِ محمّد گرچه اُمّى ايدى فقط جهانه اويله بر كتاب بيراقمشدر كه او بر نادرۀِ بلاغت، بر مجلّۀِ أخلاق، بر كتابِ مقدّسدر.» (آلكسى لوازانڭ «حياتِ حضرتِ محمّد» آدلى أثرندن)
«قرآن، إنسانڭ دماغنده شبههدن، تزلزلدن وارسته، جانلى و قوّتلى بر قناعت وجوده گتيرر.» (دوقتور گوستاو لوبون)
«قرآن… بو، او كتابدر كه اونڭله مسلمانلر آوروپايه حاكم اولارق گيرمشلردر. فنيكهليلر آوروپايه تجّار، يهوديلر آوروپايه ملتجى ويا أسير اولارق گيردكلرى حالده مسلمانلر آوروپايه حاكم اولارق گيرمشلر و بو مسلمانلر، قرآن يارديميله آوروپايه عرفان مشعلهسنى طاشيمشلردر. فى الحقيقه مسلمانلر غربليلره و شرقليلره فلسفه، طب، هيئت، شعر اوگرتمشلردر. يونانڭ ئولو دماغنه و ئولو عرفانڭه حيات ويرمشلر، بتون دنيايى جهالت قراڭلقلرى إحاطه ايتمشكن هر طرفه نور إفاضه أيلهمشلر و بو إعتبارله بو إنسانلر علومِ جديدهنڭ تمللرينى آتمشلردر.» موسوى عالملرندن امانؤل دوأش، إنگليزجه «قوارترلى رهويو» مجموعهسنڭ ٢٥٤’نجى نومروسنده «إسلاميت» سرلوحهسيله يازديغى مقالهدن)
«مسلمانلق، آفريقاليلرى مدنيلشدرمش، اونلرى صنايع، تجارت وسائر ايشلرى إنكشاف ايتديرمگه سَوق ايتمشدر. مسلمانلرڭ إرشاديله و إسلاميتڭ تأثيريله آفريقانڭ هر طرفنده محتشم شهرلر تأسيس اولونمشدر. آوروپالى سيّاحلر بورالرى زيارت ايدهرك اونلرى همشهريلرينه توصيف ايتدكلرى زمان، آوروپاليلر بونلرڭ إحتشامنه اينانمق ايستهممشلردى.» (پروفسور توماس آرنولدڭ «إسلام تبليغى» آدلى أثرندن. بو أثر «إنتشارِ إسلام تاريخى» عنوانيله مرحوم خليل خالد بك طرفندن ترجمه اولونمش و آثارِ علميه كتبخانهمز طرفندن نشر اولنمشدر.)
«إنسانلغه خدمت، مسلمانلغڭ شعارى و مدارِ إفتخاريدر. بوندن طولاييدر كه مسلمانلق جهانشمول اخوّت أساسلرينى إحتوا و محافظه ايتمشدر. إنسانلق بو أساسى قبول و اونڭله عامل اولديغى زمان مسعود اولاجقدر.» (هندستانڭ ملّى رؤساسندن صاروجنى نيدا نامندهكى بيوك قادينڭ لوندرهدهكى ووكينك جامعنده مسلمانلره خطابًا ايراد ايتديگى و إسلام مجموعهسنڭ ١٩٢٠ سنهسنڭ كانونِ ثانيسى نسخهسنده إنتشار ايدن نطقندن)
«إسلام چوجقلرى، تحصيللرينه قرآنله باشلايورلر. چونكه قرآن؛ بتون دينى، دنيوى حقيقتلرڭ منبعيدر. فقط بو مكتبلرڭ يانلرنده، ينه قرآنڭ إلهاميله، فلسفه و حكمت مدرسهلرى وجود بولمش، بِالآخره بو مدرسهلر، دار الفنونلر اولمشدر. بوندن طولاييدر كه آفريقانڭ بوگون بيله دنيانڭ أڭ قراڭلق نقطهسى تسميه اولونان كوشهلرى فكرى، مادّى ترقّيلر إعتباريله معاصرى اولان آوروپا مملكتلرندن چوق يوكسك بولونويوردى.» (مسلمانلرڭ عصرى مدنيت اوزرندهكى تأثيراتى حقّنده بر نطق ايراد ايدن ح. س. ليدرڭ بياناتندن)
«إسلاميتڭ إنتشار ايتديگى ساحهلرده ملّتلرڭ سويهسنى يوكسلتمك خصوصندهكى بيوك همّتلرينى نظرِ دقّته آلمامق ممكن دگلدر. بو دين سايهسندهدر كه آفريقا زنجيلرى مدنيت روحنى تمثيل ايدهبيلمشلر و آرالرنده عدلى و مدنى إداره تأسيس ايتمشلردر. مسلمانلق بو أقوام آراسنده بر حَرس و بر مدنيت وجوده گتيرمشدر. إسلاميتڭ إستنادگاهى قرآندر و بو قرآن بر براتِ نجاتدر.» (مستر ى. موريلڭ ١٩٢٢ ده «شمال نيجر» حقّندهكى ايراد ايتديگى نطقدن)
«قرآنڭ مدينهده نازل اولان آيتلرى، إسلام جمعيتنى إداره ايدن و طوغرى يوله سَوق ايدن آيتلردر.» (ستانلى لنپالڭ «قرآندن إنتخابلر» آدلى أثرندن)
«قرآن، دون اولديغى گبى بوگون ده متماديًا متزايد إنسان كتلهلرندن صداقت و تسليميتله قارشيلانمقدهدر. قرآن، پوتپرستلك عليهنده متّحد بر جبهه وجوده گتيرمشدر.» (ژ. ت. بطانينڭ «مسلمانلق و آق دڭز ديانتلرى» آدلى أثرندن)
«مسلمانلرى مدنيت، هندسه، هيئت، معمارى، صنايعِ نفيسه و فلسفهيى إنكشافه سَوق ايدن ظفرلر آنجق قرآنڭ إنسانلرى برلشديرهرك اونلرى فضلِ عرفان ثروتنى ألده ايتمگه سَوق ايتمهسندن ايلرى گلمكدهدر.» (إنگلترهنڭ أڭ بيوك متفكّر و محرّرلرندن ح. ك. ولس)
«مسلمانلرڭ دينى، قرآن دينيدر. بو دين؛ مسالمت، أمنيت و حضور دينيدر.» (پسقپوس وولتر مرونڭ «مسالمته أڭ طوغرى يول» آدى ايله پَتَرْسْبُرْغ كليساسنده ايراد ايتديگى قونفرانسدن)
«قرآنده سياسى رياكارلغى ذرّه قدر إفاده ايدن هيچ بر كلمه يوقدر. وست مينستر غزتهسنڭ پك حقلى اولارق سويلهديگى وجهله، شرقده مستبد حكمدارلرى و جبّارلرى ظلم و جبروتدن منع ايدن بر شى وارسه او ده اونلرڭ قارشيلرنده قورقوسز و لكهسز بر مرشدڭ اوقوديغى بر قرآن آيتيدر.» (اود فرهى)
«قرآن، إحراز ايتديگى نتيجهلر و أڭ مقتدر ايى إنسانلرڭ دماغلرى اوزرنده إجرا ايتديگى تأثيرلرله محاكمه اولونديغى زمان، دنيانڭ أڭ مقدّس و أڭ مكمّل كتابى اولديغى آڭلاشيلير.» (لؤناردڭ «إسلاميت و أخلاقى و روحانى قيمتى» أثرندن)
«قرآنڭ قدر و قيمتنى، عظمتنى، فضيلتنى و بر چوق نقطۀِ نظرلردن گوزللگنى إنكار ايتمك، عقل و منطقدن محروم اولمق اولور.» (لوندرهده إنتشار ايدن نعار ايست «شرقِ قريب» مجموعهسنڭ ١٣ نيسان ١٩٢٢ تاريخلى نسخهسى)
«صوڭ بيڭ اوچ يوز سنهلك بحرانلر و إختلاللر ايچنده قرآن؛ توركلرڭ، ايرانليلرڭ و مسلمان هندليلرڭ كتابى اولارق پايدار اولمشدر.» (أدوارد دنيسون روصڭ «سيل»ڭ قرآن ترجمهسنڭ صوڭ طبعنه يازديغى مقدّمهدن)
«قرآن إنسانلره مكمّل بر تربيه درسى ويردكدن باشقه، اونلره حياتِ خصوصيهلرنده أخلاقلى، عالىجناب، خيرپرور، جسور و شجيع اولمايى و بتون مسلمانلرى سومگى اوگرتمكدهدر.» (مستر آرنولد حوايت، إسلام مجموعهسى، ١٩١٦ سنهسى مايس نسخهسى)
«حقيقتِ حالده ايمانڭ حقيقى كتابى، فكره إطمئنان ويرن كتاب آنجق قرآندر.» (پنجاپده سِه مذهبنڭ مؤسِّسى بابا ناناقڭ ساكيهى آدلى أثرندن)
«مسلمانلق، مدنيتڭ مشعلكشى اولان قرآنه مستنددر. إسلاميتڭ باشليجه خصوصيتى، حَرس و مدنيتڭ أساسى بلكه ده أڭ بيوك ركنى اولمقدر.» (دوقتور إسحٰق تيلورڭ تيمس غزتهسنده إنتشار ايدن بر قونفرانسندن)
«إسلاميتڭ باشليجه موفّقيتى، أساساتنى تطبيقه موفّق اولماسيدر.» (هربرت)
«قرآن هر عصرده ايزينى بيراقمغه نامزددر.» (مستر ردوهل، قرآنڭ إنگليزجه مترجمى)
«إسلام اوردولرى سوريهيى فتح ايتدكلرى ياخود مظفّر بايراقلرينى آفريقايه ديكدكلرى ياخود قرهدڭزه واردقلرى زمان، قرآن هپ برابرلرنده ايدى. بوندن طولاييدر كه مسلمانلر فتح ايتدكلرى مملكتلرده مظالم إرتكاب ايتمهمشلر و بر ملّته مسلمانلغى قبول ايتديرمك ايچون اونى قلنجدن گچيرمهمشلردر.» (بولنسون)
«قرآن، مسلمانلره بر فائقيت حسّى ويرمشدر. بو اويله بر حسدر كه بيوك ملّتلرى ترقّىيه سَوق ايدن أڭ بيوك قدرت اولمشدر.» (پروفسور مارغوليتڭ «محمّديلك» أثرندن)
داها چوقلر وار، شيمديلك بو قدر يازيلدى.
* * *