نور عالمنڭ بر آناختارينڭ بر حاشيهسى
بو نور آناختارينڭ راديو بحثنه دائر، ايكى اونورسيتهلى ايله، بر گون حركت ايتمكده اولان، هيچ بر تلله باغلى بولونميان بر اوتوموبيلده بولونان راديو ايله، اوزاقده بر مولدِ شريف ديڭله يوردق. او ايكى نورجى اونورسيتهليلره ديدم:
نورده دخى حيات، وجود گبى طوغريدن طوغرىيه قدرتِ إلٰهيهنڭ پردهسز تجلّيسى بداهتله گورونديگنه بر دليل بودر كه: شيمدى بو ماكينهجكدهكى طيرناق قدر بر هوا، معنوى آز بر نور، يالڭز بو مولددن گلن كلمهلرى ديڭلر، سويلر دگل، بلكه بيڭلر، ميليونلر كلمهلرى عين آنده ديڭلر، سويلر كه بيڭلر إستاسيوندهكى آيرى آيرى كلمهلرى شيمديكى ايشيتديگمز كلمهلر گبى ايشيتير و ايشيتديرهبيلير، بزه سويلهيهبيلير. ديمك أڭ جزئى أڭ كلّى اولور.
هم او كوچوجك، پارچهجق هوا، كُرۀِ هوا قدر وظيفه گورور. أڭ كوچك، أڭ بيوك كُرۀِ هوا قدر بيور.
أگر جلوۀِ قدرتِ أزليهيه ويريلمزسه؛ اويله عجيب بر خرافهلى تضاد اولور كه؛ هيچ بر خياله گلمز. بر شى ضدّينه إنقلابى محال اولديغندن؛ بويله بيڭلر درجه أڭ جزئى، ضدّى اولان أڭ كلّى اولمق.. أڭ كوچك، أڭ بيوك اولمق.. أڭ جامد، جاهل، شعورسز، عاجز؛ أڭ مقتدر، أڭ درايتلى و إرادتلى و شعورلى اولمق لازم گلير كه؛ يوزر تضاد و محاللر و خرافتلر ايچنده، أمثالى بولونماز بر خرافهدر.
ديمك بِالبداهه قدرتِ أزليهنڭ بر جلوهسيدر. و او جلوهيى كُرۀِ هواده عمومًا تمثيل ايدن بو گلن حديثِ شريفڭ مئالى گوسترييور. شويله كه:
بر ملائكه وار، قرق بيڭ باشى وار. هر باشنده، قرق بيڭ ديل وار. هر بر ديلده، قرق بيڭ تسبيحات ياپييور. آلتمش درت تيريليون تسبيحات عين آنده سويله يور. ديمك كُرۀِ هوا، بو ملائكه گبيدر. يعنى؛ بو ملائكهنڭ تسبيحاتى عددنجه هر كلمۀِ طيّبه، هوا صحيفهسنده يازيلييور.
كُرۀِ هوا دييور كه: «بو حديث، بندن ويا بڭا نظارته مأمور مَلكدن خبر ويرييور. چونكه إنساندهكى بتون قونوشمالر و سائر بتون حدسز سسلر، قاريشمالرى ايچنده قاريشديريلمدن تام حروفاتيله و سويله ينلرڭ شيوهلريله، ممتاز سسلريله سويلنمك گوسترر كه؛ كلّى بر شعورله ياپيلان بو ايش، يالڭز تك بر ذرّهنڭ وظيفهسى؛ نه بڭا (يعنى كُرۀِ هوايه) و نه ده بتون أسبابه ويرمهسى هيچ بر جهتِ إمكانى يوق. ديمك هر يرده حاضر، ناظر أحديت جلوهسيله و ايچنده إحاطهلى بر إراده، محيط بر علم بولونان بر قدرتِ أزليهنڭ جلوهسيدر. بوڭا ميليونلر شاهدلرندن بريسى راديودر.»
اون اوچنجى سوزده حكمتِ قرآنيه ايله حكمتِ فلسفهيى موازنه بحثنده دينيلمش اولان مسئلهنڭ مئالى بودر كه: فلسفۀِ إنسانيه، غايت خارق العاده معجزاتِ قدرتِ إلٰهيهنڭ معجزاتِ رحمتى اوستنه عاديات پردهسى چكر. او عاديات آلتندهكى وحدانيت دليللرينى و او خارقه نعمتلرينى گورمييور، گوسترمييور. فقط عادتدن خروج ايتمش خصوصى بعض جزئياتى گورور، أهمّيت ويرر.
مثلا: خلقتِ إنسانيهدهكى قدرت معجزهلرينى گورمييور، أهمّيت ويرمييور. فقط قاعدهدن چيقمش ايكى باشلى، اوچ آياقلى بر إنسانى گوروب، إستغراب و ولولۀِ حيرت ايله نظرِ دقّتى جلب ايدر. كلّى، عمومى معجزاتى عادت پردهسنده صاقلار. جزئى و قانوندن چيقمش و طائفهسندن آيريلمش مادّهلرى مدارِ عبرت ياپار.
هم مثلا: (حيواندن، إنساندن) ياورولرڭ پك خارقه، پك معجزاتلى إعاشهلرينى عادى گوروب أهمّيت ويرمييور. فقط بر وقت آمريقاده بر غزتهنڭ نشر ايتديگى گبى؛ طائفهسندن چيقمش، ملّتندن آيريلمش، دڭزڭ ديبنه گيرمش بر بوجگڭ، بر يشيل ياپراق رزق اولارق آغزينه ويريلمهسنى گورن باليقجيلر آغلامشلر، شعشعه ايله إعلان ايتمشلر.
حالبوكه أڭ جزئى بر ياوروده، ممهدهكى آبِ كوثر گبى رزقنده، اونڭ گبى بيڭلر معجزاتِ رحمت و إحسان وار. فلسفۀِ بشريه گورمييور كه شكر ايتسين. او رحمٰن الرحيمى طانيسين، شكر ايله مقابله ايتسين.
ايشته حكمتِ قرآنيه، او عاديات پردهسنى ييرتار. او كلّى، عمومى خارقه معجزهلرى و فوق العاده نعمتلرى بشره درس ويرر؛ اللّٰهى طانيتديرر. كلّى شكر نامنه عبوديته سَوق ايدر.
ايشته فلسفۀِ بشريهنڭ أڭ عجيب، أڭ آنتيقه خطاسندن بريسى ده شودر كه: جزءِ إختياريسى و إرادهسى، أڭ ظاهر و كوچك فعلى اولان سويلهمگه كافى گلمييور، ايجاد ايدهمييور. يالڭز هوايى حرفلرڭ مخرجنه صوقويور. بو جزئى كسب ايله جنابِ حق، اونڭ او كسبنه بناءً او كلماتى خلق ايدر. هوايه ده بيڭلر نسخه يازار. بو قدر ايجاددن إنسانڭ ألى قيصه اولديغى حالده، بتون أسبابِ كائنات عاجز قالدقلرى بر خارقه كلّى معجزاتِ قدرته، بشر ايجادى نامنى ويرمك؛ نه قدر بيوك بر خطا اولديغنى ذرّه قدر شعورى بولونان آڭلار.
ايشته بونڭ بر مثالى، يوز بيڭ خارقهلرى تضمّن ايدن بر قانونِ إلٰهىيى، بشرڭ إستفادهسنه وسيله اولمق ايچون بر كشفيات، يعنى فعلى دعالرينه بر نوع قبول حكمنده بر إلهامِ إلٰهى ايله كشف اولان راديو ايله، بشر إستفادهسنه وسيله اولان بيچاره، عاجزِ مطلق بر إنسانه؛ «خاه!.. راديويى فلان كشّاف ايجاد ايتدى و ألكتريق قوّتنى بولدى. و بعض كشّافلر ده، بشرڭ قفاسنى اوقومق ايچون بر مادّه ايجاد ايتمگه چاليشييورلر.»
أوت جنابِ حق بو كائناتى، إنسانه لازم و لايق هر شيئى ايچنده خلق ايتمش بر مسافرخانهدر. ضيافتلر نوعنده بعض زمان و عصرلرده گيزلى قالمش نعمتلرينى دعاىِ فعلى اولان تلاحقِ أفكاردن ايلرى گلن تحرّيات نتيجهسنده أللرينه إحسان ايدر. بوڭا قارشى شكر ايتمك لازم گليركن، بر كفرانِ نعمت نوعندن عادى، عاجز بر إنسانڭ ايجادى، هنرى نظريله باقوب صوڭره او كلّى بر شعور و علم و إراده و رحمت و إحسانڭ نتيجهسى اولان او خارقهلرى اونوتديروب، يالڭز اينجه بر پردهسنى گوستروب؛ شعورسز تصادفه، طبيعته و جامد مادّهلره حواله ايدوب، أحسنِ تقويمده اولان إنسانيتڭ ماهيتنه ضد بر جهلِ مطلق قپوسنى آچمقدر. اويله ايسه (وَفٖى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ) دستوريله، مخلوقاته معناىِ حرفيله باقمق ألزمدر كه إنسان، إنسان اولسون.
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
❊ ❊ ❊