س - هيهات! ناصل حرّيتمز عموم عالمِ إسلامڭ حرّيتنڭ مقدّمهسى و فجرِ صادقى اولور؟
ج - ايكى جهت ايله:
برنجيسى: بزده اولان إستبداد، آسيانڭ حرّيتنه ظلمانى بر سد چكمشدى. ضياىِ حرّيت او مظلم پردهدن گچهمز ايدى كه، گوزلرى آچسين، كمالاتى گوسترسين. ايشته بو سدّڭ تخريبيله، فكرِ حرّيت چينه قدر ياييلدى و ياييلاجقدر. فقط چين إفراط ايدوب قومونيست اولدى. عالمدهكى ترازينڭ حرّيت گوزى آغير گلديگندن، بردن بره ترازينڭ اوتهكى گوزنده اولان وحشت و إستبدادى قالديردى، گيت گيده قالقهجق. أگر سز صحيفۀِ أفكارى اوقوسهڭز، طريقِ سياستى گورسهڭز، خطباءِ عمومى اولان (طوغرى قونوشان) جرائدى ديڭلهسهڭز آڭلايهجقسڭز كه: عربستان، هندستان، جاوا، مصر، قافقاس، آفريقا و أمثاللرنده او درجه فكرِ حرّيتڭ غليانيله، عالمِ إسلامڭ أفكارنده اويله بر تحوّلِ عظيم و إنقلابِ عجيب و ترقّىِ فكرى و تيقّظِ تام إنتاج ايتمشدر كه، بهاسنه يوز سنه ويرسه ايدك ينه اوجوزدى. زيرا حرّيت، ملّيتى گوستردى. ملّيت صدفنده اولان إسلاميتڭ جوهرِ نورانيسى تجلّىيه باشلادى. إسلاميتڭ إهتزازينى إخبار ايتدى كه: هر بر مسلم، جزءِ فرد گبى باشىبوش دگلدر. بلكه هر برى، مركّباتِ متداخلۀِ متصاعدهدن بر جزءدر. سائر أجزالر ايله، جاذبۀِ عموميۀِ إسلاميه نقطهسنده بربريله صلۀِ رحملرى واردر. شو إخبار بر قوى اُميد ويرر كه؛ نقطۀِ إستناد، نقطۀِ إستمداد غايت قوى و متيندر. شو اُميد، يأسله ئولديريلن قوّۀِ معنويهمزى إحيا ايتدى. شو حيات، عالمِ إسلامدهكى غليان ايدن فكرِ حرّيتدن إستمداد ايدهرك عموم عالمِ إسلام اوزرينه چوكمش اولان إستبدادِ معنوئِ عمومينڭ پردهلرينى پارچه پارچه ايدهجكدر. (*)
___
(*): لِلّٰهِ الحمد، قرق بش سنه صوڭره پارچه پارچه ايتمگه باشلادى.
___
﴿عَلٰى رَغْمِ اَنْفِ اَبِى الْيَاْسِ﴾
ايكنجى جهت: شيمدىيه قدر أجنبيلر بهانه مهانه طوتارلردى. ملّتمزى أزييورلردى. شيمدى ايسه، أللرنده عروقِ إنسانيتكارانهلرينه ويا طمارِ متعصبانهلرينه ويا أعصابِ دسّاسانهلرينه طوقونديرهجق، أللرنده سررشتۀِ بهانه اولاجق اويله نقطه بولامازلر. بولسهلر ده طوتامازلر. باخصوص مدنيت، حبِّ إنسانيتى توليد ايدر.
س - (*) هيهات! بزه تسلّى ويرن شو علوى أملى يأسه إنقلاب ايتديرن و أطرافمزده حياتمزى زهرلنديرمك و دولتمزى پارچه پارچه ايتمك ايچون آغزلرينى آچمش اولان او مدهش ييلانلره نه دييهجگز؟
___
(*): دهشتلى و حقيقتلى بر سؤال.
___
ج - قورقمايڭز. مدنيت، فضيلت، حرّيت؛ عالمِ إنسانيتده غلبه چالمغه باشلاديغندن، بِالضروره ترازينڭ اوتهكى يوزى شيئًا فشيئًا خفيفلشهجكدر. فرضِ محال اولارق، اللّٰه ايتمهسين، أگر بزى پارچه پارچه ايدوب ئولديرسهلر؛ أمين اولڭز، بز يگرمى اولارق ئولهجگز، اوچ يوز اولارق ديريلهجگز. باشمزدن رذائل و إختلافاتڭ غبارينى سيلكوب، حقيقى منوّر و متّحد اولارق كروانِ بنى بشره پيشدارلق ايدهجگز. بز، أڭ شديد، أڭ قوى و أڭ باقى حياتى إنتاج ايدن اويله بر ئولومدن قورقمايز. بز ئولسهك ده، إسلاميت صاغ قالير. او ملّيتِ قدسيه صاغ اولسون. (*) (فَكُلُّ اٰتٍ قَرٖيبٌ)
___
(*): أسكى سعيد پارلاق بر نورڭ حسّيله، قوّتلى بر اُميدله ، تام تسلّى ايله سياستى إسلاميته آلَت ايتمك فكريله، حرارتله حرّيته چاليشيركن ديگر بر حسِّ قبل الوقوعله دهشتلى دينسزجه بر إستبدادِ مطلقى، قرق سكز سنه أوّل بر حديثڭ معناسيله گلهجگنى خبر ويرديگى بر قوماندانڭ چيقماسنى و سعيدڭ تسلّى خبرلرينى يگرمى بش سنهده بِالفعل تكذيب ايدهجگنى حسّ ايدهرك، اوتوز سنهدن بَرى (اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَ السِّيَاسَةِ) دييوب سياستى بيراقدى، يڭى سعيد اولدى.
___
س - غيرِ مسلملرله ناصل مساوى اولاجغز؟
ج - مساوات ايسه، فضيلت و شرفده دگلدر؛ حقوقدهدر. حقوقده ايسه، شاه و گدا بردر. عجبا بر شريعت، قارينجهيه بيلهرك آياق باصمايڭز ديسه، تعذيبندن منع ايتسه؛ ناصل بنى آدمڭ حقوقنى إهمال ايدر؟ كلّا... بز إمتثال ايتمدك. أوت إمامِ علىنڭ (رض) عادى بر يهودى ايله محاكمهسى و مدارِ فخريڭز اولان صلاح الدينِ أيوبىنڭ مسكين بر خرستيان ايله مرافعهسى، سزڭ شو ياڭليشڭزى تصحيح ايدر ظن ايدرم.
س - روم و أرمنيلرڭ حرّيتى بزى تشويش ايدييور. بر كرّه تجاوزه باشلايورلر؛ بر كرّه «حرّيت و مشروطيت بزمدر، بز ياپدق» دييورلر. بزى مأيوس ايدييورلر؟
ج - ظن ايدييورم تجاوزلرى، أسكيدن سزدن تخيّل ايتدكلرى تجاوزه قارشى بر تشفّىِ غيظ و بوندن صوڭره سزدن توهّم ايتدكلرى تجاوزه قارشى بر نمايش گبيدر. أگر تماميله ايمان ايتسهلر كه، تجاوز سزدن اولماز، عدالته قناعت ايدهجكلردر. شايد عدالته قناعت ايتمزلرسه؛ حق، حقّڭ قوّتيله بورونلرينى قيروب إقناع ايتديرهجكدر. هم ده «مشروطيتى بز إستحصال ايتدك» اولان سوزلرى يالاندر. حرّيت و مشروطيت؛ عسكريمزڭ سونگوسيله، جمعيتِ ملّيهنڭ قلميله صحيفۀِ وجوده گلدى. اويله هرزهگولرڭ آرزولرى، بگلك و مختاريتڭ عمِّ زادهسى اولان عدمِ مركزيتِ سياسيه ايدى. صوڭره ده يوزده طقسان بزه إتّباع ايتديلر. بشى گوهزه، بر قاچ دانهسى ده زوزهكلك ايدوب أسكى خوليالرندن واز گچمك ايستهمييورلر.
س - يهودى و نصارا ايله محبّتدن قرآنده نهى واردر: (لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارٰٓى اَوْلِيَٓاءَ) بونڭله برابر ناصل دوست اولڭز ديرسڭز؟
ج - أوّلا: دليل قطعىّ المتين اولديغى گبى، قطعىّ الدلالت اولمق گركدر. حالبوكه تأويل و إحتمالڭ مجالى واردر. زيرا نهىِ قرآنى عام دگلدر، مطلقدر. مطلق ايسه، تقييد اولونهبيلير. زمان بر بيوك مفسّردر؛ قيدينى إظهار ايتسه، إعتراض اولونماز. هم ده حكم مشتاق اوزرينه اولسه؛ مأخذِ إشتقاقى، علّتِ حكم گوسترر. ديمك بو نهى، يهودى و نصارا ايله يهوديت و نصرانيت اولان آيينهلرى حسبيلهدر. هم ده بر آدم ذاتى ايچون سَويلمز. بلكه محبّت، صفت ويا صنعتى ايچوندر. اويله ايسه هر بر مسلمانڭ هر بر صفتى مسلمان اولماسى لازم اولماديغى گبى، هر بر كافرڭ دخى بتون صفت و صنعتلرى كافر اولمق لازم گلمز. بناءً عليه مسلمان اولان بر صفتى ويا بر صنعتى، إستحسان ايتمكله إقتباس ايتمك نهدن جائز اولماسين؟ أهلِ كتابدن بر حرمڭ اولسه ألبته سَوهجكسڭ.
ثانيًا: زمانِ سعادتده بر إنقلابِ عظيمِ دينى وجوده گلدى. بتون أذهانى نقطۀِ دينه چويرديگندن، بتون محبّت و عداوتى او نقطهده طوپلايوب محبّت و عداوت ايدرلردى. اونڭ ايچون غيرِ مسلملره اولان محبّتدن نفاق قوقوسى گلييوردى. لٰكن شيمدى عالمدهكى بر إنقلابِ عجيبِ مدنى و دنيويدر. بتون أذهانى ضبط و بتون عقولى مشغول ايدن نقطۀِ مدنيت، ترقّى و دنيادر. ذاتًا اونلرڭ أكثريسى، دينلرينه او قدر مقيّد دگلدرلر. بناءً عليه اونلرله دوست اولمامز، مدنيت و ترقّيلرينى إستحسان ايله إقتباس ايتمكدر. و هر سعادتِ دنيويهنڭ أساسى اولان آسايشى محافظهدر. ايشته شو دوستلق، قطعيًا نهىِ قرآنيده داخل دگلدر.
س - بر قسم ژون تورك دير: «ديمه يڭز خرستيانلره هَىْ كافر. زيرا أهلِ كتابدرلر.» نهدن كافر اولانه كافر ديميهجگز؟
ج - كور آدمه، هَىْ كور ديمديگڭز گبى... چونكه أذيتدر. أذيتدن نهى وار: (مَنْ اٰذٰى ذِمِّيًّا) إلخ....
ثانيًا: كافرڭ ايكى معناسى واردر: بريسى و أڭ متبادرى، دينسز و منكِرِ صانع ديمكدر. شو معنا ايله، أهلِ كتابه إطلاق ايتمگه حقّمز يوقدر. ايكنجيسى: پيغمبريمزى و إسلاميتى منكِر ديمكدر. شو معنا ايله اونلره إطلاق ايتمك حقّمزدر. اونلر دخى راضيدرلر. لٰكن عرفًا أوّلكى معنانڭ تبادرندن، بر كلمۀِ تحقير و أذيت اولمشدر.
هم ده دائرۀِ إعتقادى، دائرۀِ معاملاته قاريشديرمغه مجبوريت يوقدر. قابلدر، او قسم ژون توركلرڭ مرادى بو اولسون.
س - چوق فنا شيلرى ايشيدييورز. باخصوص غيرِ مسلملر ده گويا بر إسلام قيزينى آلمشلر.. فلان يرده بويله اولمش، ديگر يرده شويله اولمش. اولمش.. اولمش.. اولمش.. إلٰى آخر...
ج - أوت مع التأسّف داها يڭى و بولانيق بر دولتده و جاهل و پريشان بر ملّتده، شويله فنا و پيس شيلرڭ وقوعى ضرورى گبيدر. أسكيدن داها بربادى واردى. فقط شيمدى گورونويور. بر درد گورونورسه، دواسى آساندر. هم ده بيوك ايشلرده يالڭز قصورلرى گورن جربزهلك ايله آلدانير ويا آلداتير. جربزهنڭ شأنى، بر سيّئه يى سنبللنديرهرك حسناته غالب ايتمكدر.
مثلا شو عشيرتڭ هر بر فردى، بر گونده آتديغى بلغمى، جربزه ايله وهمًا طىِّ مكان ايدهرك بردن بر شخصده تخيّل ايدوب باشقه أفرادى اوڭا قياس ايدهرك، او نظر ايله باقسه.. وياخود بر سنه ظرفنده بريسندن گلن رايحۀِ كريهه يى، جربزه ايله طىِّ زمان توهّميله، بردن دقيقۀِ واحدهده، او شخصدن صدورينى تصوّر ايتسه؛ عجبا نه درجه أوّلكى آدم مستقذز، ايكنجى آدم متعفّن اولور؟ حتّى خيال گوزينى قپاسه، وهم دخى بورننى طوتسه مغارهلرندن قاچسهلر، حقلرى وار. عقل اونلرى توبيخ ايتميهجكدر.
ايشته شو جربزهنڭ طورِ عجيبى؛ زمان و مكانده متفرّق شيلرى طوپلار، بر ياپار. او سياه پرده ايله هر شيئى تماشا ايدر. حقيقةً جربزه، أنواعيله غرائبڭ ماكينهسيدر. گورونويور كه، جربزهآلود بر عاشقڭ نظرنده، عموم كائنات بربرينه محبّت ايله منجذب و رقّاصانه حركت ايدييور و گولوشويور. چوجغنڭ وفاتيله ماتم طوتان بر والدهنڭ نظرنده، عموم كائنات حزنأنگيزانه آغلاشييور. هركس ايستديگى و حالنه مناسب گورديگى ميوه يى قوپارر.
بو مقامده سزه بر تمثيل ايراد ايدهجگم. مثلا: سزدن بر آدم يالڭز بر ساعت تنزّه ايتمك اوزره غايت مزيَّن و مزهّر بر باغچهيه گيرسه؛ نقائصدن مبرّا اولمق، جِنانِ جنّتڭ محسوساتندن و هر كماله بر نقصانى قاريشديرمق، شو عالمِ كون و فسادڭ مقتضياتندن اولمقله شو باغچهنڭ متفرّق كوشهلرنده ده بعض پيس و مردار شيلر بولونديغى ايچون (إنحرافِ مزاج سَوقى و أمريله) يالڭز او تعفّناتى تحرّى و او مردار شيلره إدامۀِ نظر ايدر. گويا اونده يالڭز او وار. خوليانڭ حكميله فنا خيال توسّع ايدهرك، او بوستانى بر سلخخانه و مزبله صورتنده گوسترديگندن معدهسى بولانير و إستفراغ ايدر، كمالِ نفرت ايله قاچار. عجبا بشرڭ لذّتِ حياتنى غصّهدار ايدن بويله بر خياله، حكمت و مصلحت روىِ رضا گوسترر مى؟
گوزل گورن گوزل دوشونور، گوزل دوشونن گوزل رؤيا گورور. گوزل رؤيا(*) گورن، حياتندن لذّت آلير.
___
(*): موت، بر نومدر.
___
س - غيرِ مسلمڭ عسكرلگى ناصل جائز اولور؟
ج - درت وجهله:
أوّلا: عسكرلك غاوغه ايچوندر. دونكى گون سز او دهشتلى آيى ايله بوغوشديغڭز وقت قاريلر، چنگنهلر، چوجقلر، ايتلر سزه يارديم ايتدكلرندن سزه عيب مى اولدى؟
ثانيًا: پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ، عرب مشركلرندن معاهد و خليفلرى واردى. برابر غوغايه گيدرلردى. بونلر ايسه، أهلِ كتابدر. اوردوده طوپلى اولمايوب متفرّق اولدقلرندن، بزدهكى أكثريت و قوّتِ حسّيات، مضرّتِ متوهّمهيه قارشى سد چكر.
ثالثًا: دُوَلِ إسلاميهده وَلَوْ نادرًا اولسون غيرِ مسلم، عسكرلكده إستخدام اولونمشدر. يڭيچرى اوجاغى بوڭا شاهددر.
.........
س - أسكيدن إسلاملر زنگين، اونلر فقير ايديلر. شيمدى هر يرده قضيه بِالعكسدر. حكمتى نهدر؟
ج - ايكى سببى بيلييورم:
برنجيسى: (لَيْسَ لِلْاِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى) اولان فرمانِ ربّانيدن مستفاد اولان ميلانِ سعى و (اَلْكَاسِبُ حَبٖيبُ اللّٰهِ) اولان فرمانِ نبويدن مستفاد اولان شوقِ كسب، بعض تلقينات ايله او ميلان قيريلدى و او شوق ده سوندى. زيرا إعلاىِ كلمة اللّٰه شو زمانده مادّةً ترقّىيه متوقّف اولديغنى بيلمه ين؛ و دنيا (مِنْ حَيْثُ هِىَ مَزْرَعَةُ الْاٰخِرَةِ) جهتيله قيمتنى تقدير ايتمه ين؛ و قرونِ وسطىٰ و قرونِ اُخرٰىنڭ إلجاآتنى تفريق أيلهمه ين؛ و بربرندن غايت اوزاق، برى مذموم و برى ممدوح اولان تحصيل و كسبده اولان قناعتى ايله، محصول و اُجرتدهكى قناعتى تمييز ايتمه ين؛ و بربرندن نهايت درجهده بعيد، حتّى برى تنبللگڭ عنوانى، ديگرى حقيقى إخلاصڭ صدفى اولان ايكى توكّلى (كه برى، مشيئتڭ مقتضاسى اولان أسباب آراسندهكى نظامه قارشى تمرّد حكمنده اولان، ترتيبِ مقدّماتدهكى بر توكّلِ تنبلانه؛ ديگرى، إسلاميتڭ مقتضاسى اولان، نتيجه إعتباريله گردندادۀِ توفيق اولارق وظيفۀِ إلٰهيهيه قاريشمامقله ترتّبِ نتيجهده مؤمنانه توكّلدر) ايكيسنى بربريله إلتباس ايدن و «اُمّتى! اُمّتى!» سرّينى تفرّس ايتمه ين و (خَيْرُ النَّاسِ مَنْ يَنْفَعُ النَّاسَ) حكمتنى آڭلاميان بعض آدملر و بيلمه ين بر قسم واعظلردر كه، او ميلانى قيرديلر؛ او شوقى ده سوندورديلر.
ايكنجى سبب: بز، غيرِ طبيعى و تنبللگه مساعد و غرورى اوقشايان عمارت معيشتنه أل آتوب، بلامزى بولدق.
س - ناصل؟
ج - معيشت ايچون طريقِ طبيعى و مشروع و ذىحيات؛ صنعتدر، زراعتدر، تجارتدر. غيرِ طبيعى ايسه، مأموريت و هر نوعيله إعمارتدر. بنجه عمارتى، نه نام ايله اولورسه اولسون، مدارِ معيشت ايدنلر بر نوع جرّار و عجزه و سئلهدر. فقط حيلهباز قسمنده... بنجه مأموريته ويا إعمارته گيرن، يالڭز حميت و خدمت ايچون گيرمليدر. يوقسه يالڭز معيشت و منفعت ايچون گيرسه، بر نوع چنگنهلك ايدر (*). ايشته مأموريت فى الجمله و عسكرلك بِالجمله بزده اولديغى ايچون، ثروتمزى إسراف ألنه ويروب نسلمزى أطرافه صاچوب ضايع ايتدك. أگر اويله گيتسه ايدى، بز ده ألدن گيدردك. ايشته اونلرڭ عسكر اولماسى، ضرورته ياقين بر مصلحتِ مرسلهدر. هم ده مجبورز. مصالحِ مرسله ايسه، إمامِ مالك مذهبنده بر علّتِ شرعيه اولابيلير.
___
(*): أى مأمورلر، أسكى سعيدڭ قرق بش سنه أوّل سويلهديگى بو سوزندن گوجنمهيڭز.
___
س - شيمدى أرمنيلر قائمِ مقام و والى اولويورلر، ناصل اولور؟
ج - ساعتجى و ماكينهجى و سوپورگهجى اولدقلرى گبى... زيرا مشروطيت، حاكميتِ ملّتدر. حكومت خدمتكاردر. مشروطيت طوغرى اولورسه؛ قائمِ مقام و والى رئيس دگللر، بلكه اجرتلى خدمتكارلردر. غيرِ مسلم رئيس اولاماز، فقط خدمتكار اولور. فرض ايديڭز كه، مأموريت بر نوع رياست و بر آغالقدر. غيرِ مسلملردن اوچ بيڭ آدمى آغالغمزه، رياستمزه شريك ايتديگمز وقتده؛ ملّتِ إسلاميهدن أقطارِ عالمده اوچ يوز بيڭ آدمڭ رياستنه يول آچيلييور. برى ضايع ايدوب، بيڭى قزانان ضرر ايتمز.
س - شريعتڭ بعض أحكامى، مثلا واليلرڭ وظيفهلرينه تعلّقى وار.
ج - بوندن صوڭره بِالضروره خلافتى تمثيل ايدن مشيختِ إسلاميه و ديانت دائرهسى؛ هم عالى، هم مقدّس، هم آيرى، هم نظاره اولاجقدر. شيمدى حاكم شخص دگل، أفكارِ عامّه اولديغى ايچون، اونڭ نوعندن شخصِ معنوى بر فتوا أمينى ايستر....
س - أسكيدن بَرى ايشيدييورز كه: «بعض ژون توركلر ماصوندرلر، دينه ضرر ايدييورلر.»
ج - إستبداد، كندينى إبقا ايتمك ايچون شو تلقيناتى ويرمشدر.(*) بعض لااباليلك دخى، شو وهمه قوّت ويرييور. فقط أمين اولڭز كه، اونلرڭ ماصونلغه گيرمه ين قسمنڭ مقصدلرى، دينه ضرر دگلدر. بلكه ملّتڭ سلامتنى تأمين ايتمكدر. فقط بعضلرى، دينه لايق اولميان بارد تعصّبه مفرطانه ايليشييورلر. ديمك حرّيته و مشروطيته خدمتلرى سبقت ايدن وياخود قبول أيله ينلرى، ژون تورك تسميه ايدييورسڭز. ايشته اونلرڭ بر قسمى، إسلاميت فدائيلريدر. بر قسمى ده، سلامتِ ملّت فدائيلريدر. اونلرڭ عقدۀِ حياتيهلرينى تشكيل ايدن، ماصون اولميان أكثرى إتّحاد و ترقّيدر. و سزڭ شو عشائريڭز قدر علما و مشايخ، ژون توركلر مياننده موجوددر. واقعه اونلرده بر طاقم أدبسز، چوق سفيه ماصونلر دخى بولونور؛ لٰكن يوزده اوندر. يوزده طقسانى سزڭ گبى معتقد مسلملردر. (والحكم لِلأَكثَرِ).
___
(*): ناصل كه شيمدى يگرمى بش سنه إستبدادِ مطلقى ياپانلر، ديندارلرى إرتجاع ايله إتهام ايدهرك إستبدادِ مطلقڭ آلتندهكى إرتدادلرينى صاقلايورلر.
___
﴿بِقَاعِدَةِ اَنَّ زَيْنَ عَيْنِ الرِّضَا حُسْنُ النَّظَرِ بِاللُّطْفِ وَالشَّفْقَةِ وَاَنَّ نُورَ الْفُؤَادِ بِالرِّفْقِ وَالرَّحْمَةِ وَلَقَدْ سَمٰى عَلَى الْحَقِّ بِاِقْدَامِ التَّوْفٖيقِ وَسَعِدَ مَنِ اخْتَارَ الْاِسْتِضَاءَ بِمِصْبَاحِ (اَنَا عِنْدَ حُسْنِ ظَنِّ عَبْدٖى بٖى)﴾
(*) حسنِ ظن ايديڭز؛ سوءِ ظن، هم سزه، هم اونلره ضرر ويرر.
___
(*): تكرار تماشا ايت چونكه بو عربى فقره شفرهليدر، إشاراتى وار.
___
س - نهدن سوءِ ظنّمز اونلره ضرر ويرسين؟
ج - اونلرڭ بر قسمى سزڭ گبى تحقيقسز، تقليد ايله إسلاميتڭ ظواهرينى بيليرلر. تقليد ايسه، تشكيكات ايله ييرتيلير. او حالده بعضلرينه (باخصوص دينده سطحى، فلسفه ايله متوغّل اولورسه) دينسز ديديگڭز وقت، إحتمال كه تردّده دوشوب، مسلگى إسلاميتدن خارجمش گبى وسوسهلرله «هر چه باد آباد» دييهرك، مأيوسانه بلكه معنّدانه إسلاميته منافى حركاته باشلار. ايشته أى بىإنصافلر! گورديڭز، ناصل بعض بيچارهلرڭ ضلالتنه سبب اولويورسڭز. فنا آدمه، اييسڭ اييسڭ دينيلسه اييلشمهسى و ايى آدمه، فناسڭ فناسڭ دينيلدكجه فنالاشمهسى چوق وقوع بولمشدر.
س - نهدن؟
ج - فرضا، بعضيلرينڭ آلتنده بيوك فنالقلرى وارسه ده، هجوم ايديلمهمك گركدر. زيرا چوق فنالق واردر كه؛ اييلك پردهسى آلتنده قالدقجه و پرده ييرتيلمدقجه و اوندن تغافل ايديلدكجه، محدود و محصور قالديغى گبى، صاحبى ده پردۀِ حجاب و حيا آلتنده كنديسنڭ إصلاحنه چاليشير. لٰكن وقتا كه پرده ييرتيلسه، حيا آتيلير؛ هجوم گوستريلسه، فنالق فنا توسّع ايدر.
بن ٣١ مارت حادثهسنده شوڭا ياقين بر حال گوردم. زيرا إسلاميتڭ مشروطيتپرور و حميتلى فدائيلرى، جوهرِ حيات مقامنده بيلدكلرى نعمتِ مشروطيتى شريعته تطبيق ايدوب، أهلِ حكومتى عدالت نمازنده قبلهيه إرشاد و نامِ مقدّس شريعتى مشروطيت قوّتيله إعلا؛ و مشروطيتى شريعت قوّتيله إبقا؛ و بتون سيّئاتِ سابقه يى، مخالفتِ شريعت اوزرينه إلقا ايتمك ايچون بعض تلقيناتده و تفرّعاتڭ تطبيقاتنده بولونديلر. صوڭره، صاغنى صولندن فرق ايدهمه ينلر، حاشا شريعتى إستبداده مساعد ظن ايدهرك، طوطى قوشلرى تقليدى گبى «شريعت ايسترز!» ديمكله، حقيقى مقصد اورتهده آڭلاشيلماز اولدى. ذاتًا پلانلر سريلمشدى. ايشته او زمان يالان اولارق حميت ماسكهسنى طاقينان بعض حريفلر، او إسمِ مقدّسه تجاوز ايتديلر. ايشته جاىِ عبرت بر نقطۀِ سياه!
﴿وَلَقَدْ قَعَدَتِ الْهِمَّةُ بِتِلْكَ النُّقْطَةِ وَلَمْ تَقْتَدِرْ عَلَى النُّهُوضِ وَلَقَدْ شَوَّشَتْ طَنْطَنَةُ الْاَغْرَاضِ صَدَاءَ مُوسٖيقَةِ الْحُرِّيَّةِ.. وَلَقَدْ تَقَلَّصَتِ الْمَشْرُوطِيَّةُ مُنْحَصِرَةً اِسْمًا عَلٰى قَلٖيلٖينَ فَتَفَرَّقَتْ عَنْهَا حُمَاةُ ذِمَارِهَا﴾ (*)
___
(*): گيتمه، دقّت ايت. عالىهمّت اولانلر، او حادثهده سكوت ايتديلر. غرضكار جريدهلر، حقيقى حرّيتڭ صداسنى صوصديرديلر. مشروطيت پك آز آدملرڭ اوستنه منحصر قالدى. فداكارلرى ده طاغيلديلر.
___
س - نهدن دينسز ظن ايتديگمز بعضلرندن بزه ضرر گلسين؟
ج - خيال پردهسى اوستنده سزه بر تمثال منظرهسنى گوسترهرك مضرّتنى آڭلاتهجغم:
ايشته شو صحراده غايت محتشم بر بوستان ايچنده بر قصر وار. قصرڭ بر كوشهسنده سزڭ بيت الشباب قاپليجهسى گبى بر قاپليجه اولديغنى تخيّل ايديڭز. سز طيشاريده برودتڭ تضييقيله، قارڭ طوقاديله، روزگارڭ سيللهسيله إختيارًا ويا إضطرارًا سراى ايچنه گيرمگه مجبورسڭز. لٰكن قپوده بر ايكى كور و حوض ايچنده بعض چيپلاق آدملرى گورمش ويا ايشيتمشسڭز. بوندن توهّم ايدييورسڭز كه؛ او سراى، كورخانه ويا چيپلاق خانهدر. سز گيرديگڭزده، اونلر گبى اولمق ايچون طاعت لباسنى چيقارييورسڭز و اونلرڭ عورتنى گورمهمك ايچون، عقيده دينيلن حقيقت گوزينى قپاتييورسڭز. حالبوكه اونلر محتشم اوطهلرده گوزلرى آچيق و عورتلرى مستور اولارق متفكّرانه مشورت و بعض كوشهلردهكى كور و چيپلاقلرڭ ستر و تداويسنه خدمت ايدييورلر. ايشته سن، شو صورتِ وحشيانه و أبلهانهده عورتڭ آچيق، گوزڭ قپالى اولارق ايچلرينه گيرسهڭ؛ عجبا بوندن داها بيوك مسخرهلق و ضرر اولابيلير مى؟ حقيقةً بنجه، بر مسلمان نسلندن گلن بر آدمڭ عقل و فكرى إسلاميتدن تجرّد ايتسه بيله، فطرتى و وجدانى هيچ بر وقت إسلاميتدن وازگچهمز. أڭ أبله، أڭ سفيه بيله، سدِّ رصينِ إستناديمز اولان إسلاميته بتون موجوديتيله طرفداردر؛ لاسيّما سياستدن خبردار اولانلر...
هم زمانِ سعادتدن شيمدىيه قدر هيچ بر تاريخ بزه بيلديرمييور كه؛ بر مسلمان محاكمۀِ عقليهسيله باشقه بر دينى، إسلاميته ترجيح ايتمش اولسون و دليل ايله باشقه بر دينه داخل اولمش اولسون. ديندن چيقانلر وار، او باشقه مسئله.. تقليد ايسه، أهمّيتسزدر. حالبوكه أديانِ سائره منتسبلرى مطلقه فوج فوج، محاكمۀِ عقليه ايله و برهانِ قطعى ايله دائرۀِ إسلاميته داخل اولمشلر و اولمقدهدرلر. أگر بز، طوغرى إسلاميتى و إسلاميته لايق طوغريلغى و إستقامتى گوسترسهك، بوندن صوڭره اونلردن فوج فوج داخل اولاجقلردر.
هم ده تاريخ بزه بيلديرييور كه: أهلِ إسلامڭ تمدّنى، حقيقتِ إسلاميته إتّباعلرى نسبتندهدر. باشقهلرڭ تمدّنى ايسه، دينلريله معكوسًا متناسبدر. هم ده حقيقت بزه بيلديرييور كه: مُتَنَبِّهْ اولان بشر، دينسز اولاماز. لاسيّما اويانمش، إنسانيتى طانيمش، مستقبله و أبده نامزد اولمش آدم دينسز ياشايامز. زيرا اويانمش بر بشر، كائناتڭ تهاجمنه قارشى إستناد ايدهجك و غيرِ محدود آمالنه نشو و نما ويرهجك و إستمدادگاهى اولاجق نقطه يى (يعنى دينِ حق اولان دانۀِ حقيقتى) ألده ايتمزسه ياشاماز. بو سردندر كه؛ هركسده دينِ حقّى بولمق ايچون بر مَيلِ تحرّى اويانمشدر. ديمك إستقبالده نوعِ بشرڭ دينِ فطريسى إسلاميت اولاجغنه براعت الإستهلال واردر.
أى إنصافسزلر! عموم عالمى يوتهجق، برلشديرهجك، بسلهيهجك، ضيالانديرهجق بر إستعدادده اولان حقيقتِ إسلاميتى ناصل طار بولديڭز كه، فقرايه و متعصّب بر قسم خواجهلره تخصيص ايدوب، إسلاميتڭ يارى أهلنى طيشارىيه آتمق ايسته يورسڭز. هم ده، عموم كمالاتى جامع، بتون نوعِ بشرڭ حسّياتِ عاليهسنى بسلهيهجك موادّى محيط اولان او قصرِ نورانئِ إسلاميتى، نه جرئتله ماتم طوتمش بر سياه چادير گبى بر قسم فقرايه و بدويلره و مرتجعلره خاص اولديغنى تخيّل ايدييورسڭز؟ أوت هركس آيينهسنڭ مشاهداتنه تابعدر. ديمك سزڭ سياه و يالانجى آيينهڭز سزه اويله گوسترمشدر.