رسالۀِ نور كلّياتندن
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
يگرمى بشنجى سوز
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
ألده قرآن گبى بر معجزۀِ باقى واركن، باشقه برهان آرامق عقلمه زائد گورونور.
ألده قرآن گبى بر برهانِ حقيقت واركن، منكِرلرى إلزام ايچون گوڭلمه ثقلت مى گلير؟
إخطار
شو سوزڭ باشنده بش شعلهيى يازمق نيّت ايتدك. فقط برنجى شعلهنڭ آخرلرنده أسكى حروفاتله طبع ايتمك ايچون غايت سرعتله يازمغه مجبور اولدق. حتّى بعض گون يگرمى اوتوز صحيفهيى ايكى اوچ ساعت ايچنده يازييوردق. اونڭ ايچون اوچ شعلهيى إختصارًا، إجمالًا يازهرق ايكى شعلهيى ده شيمديلك ترك ايتدك. بڭا عائد قصورلر و نقصانيتلر و إشكال و خطالره نظرِ إنصاف و مسامحه ايله باقمهلرينى إخوانلريمزدن بكلرز.
بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسندهكى أكثر آيتلرڭ هر برى، يا ملحدلر طرفندن مدارِ تنقيد اولمش ويا أهلِ فن طرفندن إعتراضه اوغرامش ويا جنّى و إنسى شيطانلرڭ وسوسه و شبههلرينه معروض اولمش آيتلردر.
ايشته بو «يگرمى بشنجى سوز» اويله بر طرزده او آيتلرڭ حقيقتلرينى و نكتهلرينى بيان ايتمش كه، أهلِ إلحاد و فنّڭ قصور ظن ايتدكلرى نقطهلر إعجازڭ لمعاتى و بلاغتِ قرآنيهنڭ كمالاتنڭ منشألرى اولديغى، علمى قاعدهلريله إثبات ايديلمش. بولانتى ويرمهمك ايچون اونلرڭ شبههلرى ذكر ايديلمهدن جوابِ قطعى ويريلمش. (وَالشَّمْسُ تَجْرٖى ۞ وَالْجِبَالَ اَوْتَادًا) گبى. يالڭز يگرمنجى سوزڭ برنجى مقامنده اوچ درت آيتده شبههلرى سويلنمش.
هم بو معجزاتِ قرآنيه رسالهسى گرچه غايت مختصر و عجله يازيلمش ايسه ده، فقط علمِ بلاغت و علومِ عربيه نقطهسنده، عالملره حيرت ويرهجك درجهده عالمانه و درين و قوّتلى بر طرزده بيان ايديلمش. گرچه هر بحثنى هر أهلِ دقّت تام آڭلاماز، إستفاده ايتمز. فقط او باغچهده هركسڭ أهمّيتلى حصّهسى وار. پك عجله و مشوّش حالتلر ايچنده تأليف ايديلديگندن إفاده و عبارهسنده قصور وار اولماسيله برابر علم نقطهسنده چوق أهمّيتلى مسئلهلرڭ حقيقتنى بيان ايتمش.
سعيد النورسى
* * *
معجزاتِ قرآنيه رسالهسى
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ
لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهٖ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهٖيرًا﴾
مخزنِ معجزات و معجزۀِ كبراىِ أحمديه (عصم) اولان قرآنِ حكيمِ معجز البيانڭ حدسز وجوهِ إعجازندن قرقه ياقين وجوهِ إعجازيهيى عربى رسالهلرمده و عربى رسالة النورده و «إشارات الإعجاز» نامندهكى تفسيرمده و گچن شو يگرمى درت سوزلرده إشارتلر ايتمشز. شيمدى اونلردن يالڭز بش وجهنى بر درجه بيان و سائر وجوهى ايچلرنده إجمالًا درج ايدهرك و بر مقدّمه ايله اونڭ تعريف و ماهيتنه إشارت ايدهجگز.
مقدّمه
اوچ جزءدر.
برنجى جزء:
قرآن نهدر؟ تعريفى ناصلدر؟
الجواب: (اون طوقوزنجى سوزده بيان ايديلديگى و سائر سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى)
قرآن،
شو كتابِ كبيرِ كائناتڭ بر ترجمۀِ أزليهسى..
و آياتِ تكوينيهيى اوقويان متنوّع ديللرينڭ ترجمانِ أبديسى..
و شو عالمِ غيب و شهادت كتابنڭ مفسّرى..
و زمينده و گوكده گيزلى أسماءِ إلٰهيهنڭ معنوى خزينهلرينڭ كشّافى..
و سطورِ حادثاتڭ آلتنده مضمر حقائقڭ مفتاحى..
و عالمِ شهادتده عالمِ غيبڭ لسانى..
و شو عالمِ شهادت پردهسى آرقهسنده اولان عالمِ غيب جهتندن گلن إلتفاتاتِ أبديۀِ رحمانيه و خطاباتِ أزليۀِ سبحانيهنڭ خزينهسى..
و شو إسلاميت عالمِ معنويسنڭ گونشى، تملى، هندسهسى..
و عوالمِ اُخرويهنڭ مقدّس خريطهسى..
و ذات و صفات و أسماء و شئونِ إلٰهيهنڭ قَولِ شارحى، تفسيرِ واضحى، برهانِ قاطعى، ترجمانِ ساطعى..
و شو عالمِ إنسانيتڭ مربّيسى..
و إنسانيتِ كبرا اولان إسلاميتڭ ماء و ضياسى..
و نوعِ بشرڭ حكمتِ حقيقيهسى..
و إنسانيتى سعادته سَوق ايدن حقيقى مرشدى و هاديسى..
و إنسانه هم بر كتابِ شريعت،
هم بر كتابِ دعا،
هم بر كتابِ حكمت،
هم بر كتابِ عبوديت،
هم بر كتابِ أمر و دعوت،
هم بر كتابِ ذكر،
هم بر كتابِ فكر،
هم بتون إنسانڭ بتون حاجاتِ معنويهسنه مرجع اولاجق چوق كتابلرى تضمّن ايدن تك، جامع بر كتابِ مقدّسدر.
هم بتون أولياء و صدّيقين و عُرَفاء و محقّقينڭ مختلف مشربلرينه و آيرى آيرى مسلكلرينه، هر برندهكى مشربڭ مذاقنه لايق و او مشربى تنوير ايدهجك و هر بر مسلگڭ مساقنه موافق و اونى تصوير ايدهجك برر رساله إبراز ايدن مقدّس بر كتبخانه حكمنده بر كتابِ سماويدر.
ايكنجى جزء و تتمّۀِ تعريف:
قرآن، عرشِ أعظمدن، إسمِ أعظمدن، هر إسمڭ مرتبۀِ أعظمندن گلديگى ايچون، (اون ايكنجى سوزده بيان و إثبات ايديلديگى گبى)
قرآن،
بتون عالملرڭ ربّى إعتباريله اللّٰهڭ كلاميدر.
هم بتون موجوداتڭ إلٰهى عنوانيله اللّٰهڭ فرمانيدر.
هم بتون سماوات و أرضڭ خالقى نامنه بر خطابدر.
هم ربوبيتِ مطلقه جهتنده بر مكالمهدر.
هم سلطنتِ عامّۀِ سبحانيه حسابنه بر خطبۀِ أزليهدر.
هم رحمتِ واسعۀِ محيطه نقطۀِ نظرنده بر دفترِ إلتفاتاتِ رحمانيهدر.
هم الوهيتڭ عظمتِ حشمتى حيثيتيله، باشلرنده بعضًا شفره بولونان بر مخابره مجموعهسيدر.
هم إسمِ أعظمڭ محيطندن نزول ايله عرشِ أعظمڭ بتون محاطنه باقان و تفتيش ايدن حكمتفشان بر كتابِ مقدّسدر.
و شو سردندر كه، «كلام اللّٰه» عنوانى كمالِ لياقتله قرآنه ويريلمش و دائما ده ويريلييور. قرآندن صوڭره سائر أنبيانڭ كتب و صحفلرى درجهسى گلير. سائر نهايتسز كلماتِ إلٰهيهنڭ ايسه بر قسمى دخى خاص بر إعتبارله، جزئى بر عنوان ايله، خصوصى بر تجلّى ايله، جزئى بر إسم ايله و خاص بر ربوبيت ايله و مخصوص بر سلطنت ايله و خصوصى بر رحمت ايله ظاهر اولان إلهامات صورتنده بر مكالمهدر. مَلك و بشر و حيواناتڭ إلهاملرى، كلّيت و خصوصيت إعتباريله چوق مختلفدر.
اوچنجى جزء:
قرآن، عصرلرى مختلف بتون أنبيانڭ كتبلرينى و مشربلرى مختلف بتون أوليانڭ رسالهلرينى و مسلكلرى مختلف بتون أصفيانڭ أثرلرينى إجمالًا تضمّن ايدن و جهاتِ ستّهسى پارلاق و أوهام و شبهاتڭ ظلماتندن مصفّا و نقطۀِ إستنادى، بِاليقين وحىِ سماوى و كلامِ أزلى.. و هدفى و غايهسى، بِالمشاهده سعادتِ أبديه.. ايچى، بِالبداهه خالص هدايت.. اوستى، بِالضروره أنوارِ ايمان.. آلتى، بِعلم اليقين دليل و برهان.. صاغى، بِالتجربه تسليمِ قلب و وجدان.. صولى، بِعين اليقين تسخيرِ عقل و إذعان... ميوهسى، بِحقّ اليقين رحمتِ رحمٰن و دارِ جنان... مقامى و رواجى، بِالحدسِ الصادق مقبولِ مَلك و إنس و جان بر كتابِ سماويدر.
قرآنڭ تعريفنه دائر اوچ جزئندهكى صفتلرڭ هر برى باشقه يرلرده قطعى إثبات ايديلمش ويا إثبات ايديلهجكدر. دعوامز مجرّد دگل، هر بريسى برهانِ قطعى ايله مبرهندر.
* * *
برنجى شعله
بو شعلهنڭ اوچ شعاعى وار
برنجى شعاعدرجۀِ إعجازده بلاغتِ قرآنيهدر.
او بلاغت ايسه، نظمڭ جزالتندن و حسنِ متانتندن و اُسلوبلرينڭ بداعتندن، غريب و مستحسنلگندن و بياننڭ براعتندن، فائق و صفوتندن و معانيسنڭ قوّت و حقّانيتندن و لفظنڭ فصاحتندن، سلاستندن تولّد ايدن بر بلاغتِ خارق العادهدر كه، بنى آدمڭ أڭ داهى أديبلرينى، أڭ خارقه خطيبلرينى، أڭ متبحّر علماسنى معارضهيه دعوت ايدوب بيڭ اوچيوز سنهدر ميدان اوقويور، اونلرڭ طمارلرينه شدّتله طوقونويور. معارضهيه دعوت ايتديگى حالده، كبر و غرورلرندن باشنى سماواته ووران او داهيلر، اوڭا معارضه ايچون آغز آچامايوب كمالِ ذلّتله بوين أگديلر. ايشته بلاغتندهكى وجهِ إعجازى ايكى صورتله إشارت ايدرز:
برنجى صورت:
إعجازى واردر و موجوددر. چونكه جزيرة العرب أهاليسى او عصرده أكثريتِ مطلقه إعتباريله اُمّى ايدى. اُمّيلكلرى ايچون مفاخرلرينى و وقوعاتِ تاريخيهلرينى و محاسنِ أخلاقه يارديم ايدهجك ضروبِ أمثاللرينى كتابت يرينه شعر و بلاغت قيديله محافظه ايدييورلردى. معنيدار بر كلام، شعر و بلاغت جاذبهسيله أسلافدن أخلافه حافظهلرده قالوب گيدييوردى.
ايشته شو إحتياجِ فطرى نتيجهسى اولارق او قَومڭ معنوى چارشوىِ تجارتلرنده أڭ زياده رواج بولان، فصاحت و بلاغت متاعى ايدى. حتّى بر قبيلهنڭ بليغ بر أديبى، أڭ بيوك بر قهرمانِ ملّيسى گبى ايدى. أڭ زياده اونڭله إفتخار ايدييورلردى.
ايشته إسلاميتدن صوڭره عالمى ذكالريله إداره ايدن او ذكى قوم، شو أڭ رواجلى و مدارِ إفتخارلرى و اوڭا شدّتِ إحتياجله محتاج اولان بلاغتده أقوامِ عالمدن أڭ ايلريده و أڭ يوكسك مرتبهده ايديلر. بلاغت، او قدر قيمتدار ايدى كه، بر أديبڭ بر سوزى ايچون ايكى قوم بيوك محاربه ايدردى و بر سوزيله مصالحه ايدييورلردى. حتّى اونلرڭ ايچنده «معلّقاتِ سبعه» ناميله يدى أديبڭ يدى قصيدهسنى آلتونله كعبهنڭ ديوارينه يازمشلر، اونڭله إفتخار ايدييورلردى.
ايشته بويله بر زمانده، بلاغت أڭ رواجلى اولديغى بر آنده قرآنِ معجز البيان نزول ايتدى. ناصلكه زمانِ موسى عليه السلامده سحر و زمانِ عيسى عليه السلامده طب رواجده ايدى. معجزهلرينڭ مهمّى او جنسدن گلدى. ايشته او وقت بلغاىِ عربى، أڭ قيصه بر سورهسنه مقابلهيه دعوت ايتدى:
﴿وَاِنْ كُنْتُمْ فٖى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهٖ﴾
فرمانيله اونلره ميدان اوقويور. هم دير كه: «ايمان گتيرمزسهڭز ملعونسڭز. جهنّمه گيرهجكسڭز.» طمارلرينه شدّتله وورييور. غرورلرينى دهشتلى صورتده قيرييور. او كبرلى عقللرينى إستخفاف ايدييور. اونلرى بدايةً إعدامِ أبدى ايله و صوڭره ده جهنّمده إعدامِ أبدى ايله برابر دنيوى إعدام ايله ده محكوم ايدييور. دير: «يا معارضه ايديڭز، ياخود جان و مالڭز هلاكتدهدر.»
ايشته أگر معارضه ممكن اولسيدى عجبا هيچ ممكن مى ايدى كه، بر ايكى سطرله معارضه ايدوب دعواسنى إبطال ايتمك گبى راحت بر چاره واركن، أڭ تهلكهلى، أڭ مشكلاتلى محاربه طريقى إختيار ايديلسين؟ أوت او ذكى قوم، او سياسى ملّت كه، بر زمان عالمى، سياستله إداره ايتديگى حالده، أڭ قيصه و راحت و خفيف بر يولى ترك ايتسين؟ أڭ تهلكهلى و بتون مال و جاننى بلايه آتاجق اوزون بر يولى إختيار ايتسين، هيچ قابل ميدر؟ چونكه بر أديبلرى، بر قاچ حروفاتله معارضه ايدهبيلسه ايدى؛ قرآن، دعواسندن واز گچردى. اونلر ده مادّى و معنوى هلاكتدن قورتولورلردى. حالبوكه محاربه گبى دهشتلى، اوزون بر يولى إختيار ايتديلر.
ديمك، معارضۀِ بِالحروف ممكن دگلدى، محالدى. اونڭ ايچون محاربۀِ بالسيوفه مجبور اولديلر.
هم قرآنى تنظير ايتمك، تقليدينى ياپمق ايچون غايت شدّتلى ايكى سبب واردى. بريسى؛ دشمنڭ حرصِ معارضهسى. ديگرى؛ دوستلرينڭ شوقِ تقليديدر كه، شو ايكى سائقِ شديد آلتنده ميليونلر عربى كتابلر يازيلمش كه هيچ بريسى اوڭا بڭزهمز. عالم اولسون، عامى اولسون هر كيم اوڭا و اونلره باقسه قطعيًا دييهجك كه: «قرآن، بونلره بڭزهمز. هيچ بريسى اونى تنظير ايدهمز.» شو حالده، يا قرآن بتوننڭ آلتندهدر. بو ايسه، بتون دوست و دشمنڭ إتّفاقيله بطّالدر، محالدر. ويا قرآن، او يازيلان عموم كتابلرڭ فوقندهدر.
أگر ديسهڭ: ناصل بيلييورز كه، كيمسه معارضهيه تشبّث ايتمدى؟ كيمسه كندينه گووهنهمدى مى كه، ميدانه چيقسين؟ بربرينڭ يارديمى ده مى فائده ايتمدى؟
الجواب: أگر معارضه ممكن اولسيدى، على كلّ حال قطعى تشبّث ايديلهجكدى. چونكه عزّت و ناموس مسئلهسى، جان و مال تهلكهسى واردى. أگر تشبّث ايديلسه ايدى، على كلّ حال قطعى طرفدار پك چوق بولونهجقدى. چونكه حقّه معارض و معنّد دائما كثرتلى ايدى. أگر طرفدار بولسه ايدى، على كلّ حال إشتهار بولاجقدى. چونكه كوچك بر مجادله، بشرڭ نظرِ إستغرابنى جلب ايدوب دستانلرده إشتهار ايدر. شويله عجيب بر مجادله و وقوعات ايسه گيزلى قالاماز. إسلاميت عليهنده تا أڭ چركين و أڭ شنيع شيلره قدر نقل ايديلير، مشهور اولور. حالبوكه معارضهيه دائر مسيلمۀِ كذّابڭ بر ايكى فقرهسندن باشقه نقل ايديلمهمش. او مسيلمهده چندان بلاغت وارمش. فقط حدسز بر حسنِ جماله مالك اولان بيانِ قرآنه نسبت ايديلديگى ايچون، اونڭ سوزلرى هذيان صورتنده تاريخلره گچمشدر. ايشته قرآنڭ بلاغتندهكى إعجاز، قطعيًا ايكى كرّه ايكى درت ايدر گبى موجوددر كه، ايش بويله اولويور.
ايكنجى صورت:
بلاغتندهكى إعجازِ قرآنينڭ حكمتنى بش نقطهده بيان ايدهجگز.
برنجى نقطه: قرآنڭ نظمنده بر جزالتِ خارقه وار.
او نظمدهكى جزالت و متانتى، «إشارات الإعجاز» باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى بيان ايدر. ساعتڭ ثانيه، دقيقه، ساعتى صايان و بربرينڭ نظامنى تكميل ايدن نه ايسه، قرآنِ حكيمڭ هر بر جملهدهكى، هيئاتندهكى نظم و كلمهلرندهكى نظام و جملهلرڭ بربرينه قارشى مناسباتندهكى إنتظامى اويله بر طرزده «إشارات الإعجاز»ده آخرينه قدر بيان ايديلمشدر. كيم ايسترسه اوڭا باقهبيلير و بو نظمدهكى جزالتِ خارقهيى بو صورتده گورهبيلير.
يالڭز بر ايكى مثال، بر جملهنڭ هيئاتندهكى نظمى گوسترمك ايچون ذكر ايدهجگز.
مثلا: (وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذَابِ رَبِّكَ) بو جملهده، عذابى دهشتلى گوسترمك ايچون أڭ آزينڭ شدّتله تأثيرينى گوسترمكله گوسترمك ايستر. ديمك تقليلى إفاده ايدهجك جملهنڭ بتون هيئتلرى ده بو تقليله باقوب اوڭا قوّت ويرهجك. ايشته
(لَئِنْ) لفظى، تشكيكدر. شك، قلّته باقار.
(مَسَّ) لفظى، آزيجق طوقونمقدر. ينه قلّتى إفاده ايدر.
(نَفْحَةٌ) لفظى مادّهسى، بر قوقوجق اولوب قلّتى إفاده ايتديگى گبى، صيغهسى بره دلالت ايدر. مصدرِ مَرَّه تعبيرِ صرفيهسنده بريجك ديمكدر، قلّتى إفاده ايدر.
(نَفْحَةٌ) دهكى تنوينِ تنكيرى، تقليلى ايچوندر كه، او قدر كوچك كه، بيلينهميور ديمكدر. (مِنْ) لفظى، تبعيض ايچوندر، بر پارچه ديمكدر. قلّتى إفاده ايدر.
(عَذَابِ) لفظى؛ نكال، عقابه نسبةً خفيف بر نوع جزادر كه، قلّته إشارت ايدر.
(رَبِّكَ) لفظى؛ قهّار، جبّار، منتقمه بدل ينه شفقتى إحساس ايتمكله قلّتى إشارت ايدييور. ايشته بو قدر قلّتدهكى بر پارچه عذاب بويله تأثيرلى ايسه، عقابِ إلٰهى نه قدر دهشتلى اولور قياس ايدهبيليرسڭز دييه إفاده ايدر. ايشته شو جملهده كوچك هيئتلر ناصل بربرينه باقوب يارديم ايدر. مقصدِ كلّىيى، هر برى كندى لسانيله تقويه ايدر. شو مثال بر درجه لفظ و مقصده باقار.
ايكنجى مثال: (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) شو جملهنڭ هيئاتى، صدقهنڭ شرائطِ قبولنڭ بشنه إشارت ايدر:
برنجى شرط: صدقهيه محتاج اولمامق درجهده صدقه ويرمك كه، (وَ مِمَّا) لفظندهكى (مِنْ) تبعيض ايله او شرطى إفاده ايدر.
ايكنجى شرط: علىدن آلوب ولىيه ويرمك دگل، بلكه كندى مالندن ويرمكدر. شو شرطى (رَزَقْنَاهُمْ) لفظى إفاده ايدييور. «سزه رزق اولاندن ويريڭز» ديمكدر.
اوچنجى شرط: منّت ايتمهمكدر. شو شرطه (رَزَقْنَا) دهكى (نَا) لفظى إشارت ايدر. يعنى «بن سزه رزقى ويرييورم. بنم مالمدن بنم عبديمه ويرمكده منّتڭز يوقدر.»
دردنجى شرط: اويله آدمه ويرهسڭ كه، نفقهسنه صرف ايتسين. يوقسه سفاهته صرف ايدنلره صدقه مقبول اولماز. شو شرطه (يُنْفِقُونَ) لفظى إشارت ايدييور.
بشنجى شرط: اللّٰه نامنه ويرمكدر كه، (رَزَقْنَاهُمْ) إفاده ايدييور. يعنى «مال بنمدر، بنم ناممله ويرمليسڭز.»
شو شرطلرله برابر بر توسيع ده وار. يعنى: صدقه ناصل مال ايله اولور. علم ايله دخى اولور. قَول ايله، فعل ايله، نصيحت ايله ده اولويور. ايشته شو أقسامه (مِمَّا) لفظندهكى (مَا) عموميتيله إشارت ايدييور. هم شو جمله ده بِالذّات إشارت ايدييور. چونكه مطلقدر، عمومى إفاده ايدر.
ايشته صدقهيى إفاده ايدن شو قيصهجق جملهده، بش شرط ايله برابر گنيش بر دائرهسنى عقله إحسان ايدييور. هيئتيله إحساس ايدييور. ايشته هيئتده بويله پك چوق نظملر وار.
كلماتڭ دخى بربرينه قارشى، عينًا گنيش بويله بر دائرۀِ نظميهسى وار.
صوڭره كلاملرڭ ده،
مثلا: (قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ) ده آلتى جمله وار. اوچى مثبت، اوچى منفى. آلتى مرتبۀِ توحيدى إثبات ايتمكله برابر شركڭ آلتى أنواعنى ردّ ايدر. هر بر جملهسى اوتهكى جملهلره هم دليل اولور، هم نتيجه اولور. چونكه هر بر جملهنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله نتيجه اولور، بر معنا ايله ده دليل اولور. ديمك سورۀِ إخلاصده اوتوز سورۀِ إخلاص قدر، منتظم، بربرينى إثبات ايدر دليللردن مركّب سورهلر واردر. مثلا:
﴿قُلْ هُوَ اللّٰهُ لِاَنَّهُ اَحَدٌ ، لِاَنَّهُ صَمَدٌ ، لِاَنَّهُ لَمْ يَلِدْ ، لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ ، لِاَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ﴾
هم:
﴿وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ ، لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ ، لِاَنَّهُ لَم يَلِدْ ، لِاَنَّهُ صَمَدٌ ، لِاَنَّهُ اَحَدٌ ، لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰهُ﴾
هم:
﴿هُوَ اللّٰهُ فَهُوَ اَحَدٌ ، فَهُوَ صَمَدٌ ، فَاِذًا لَمْ يَلِدْ ، فَاِذًا لَمْ يُولَدْ ، فَاِذًا لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ﴾
داها سن بوڭا گوره قياس ايت...
مثلا:
﴿الٓمٓ ۞ ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فٖيهِ هُدًى لِلْمُتَّقٖينَ﴾
شو درت جملهنڭ هر بريسنڭ ايكى معناسى وار. بر معنا ايله اوتهكى جملهلره دليلدر. ديگر معنا ايله اونلره نتيجهدر. اون آلتى مناسبت خطلرندن بر نقشِ نظمئِ إعجازى حاصل اولور. «إشارات الإعجاز»ده اويله بر طرزده بيان ايديلمش كه، بر نقشِ نظمئِ إعجازى تشكيل ايدر. اون اوچنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى، گويا أكثر آياتِ قرآنيهنڭ هر بريسى أكثر آياتڭ هر بريسنه باقار بر گوزى و ناظر بر يوزى واردر كه، اونلره مناسباتڭ خطوطِ معنويهسنى اوزاتيور. برر نقشِ إعجازى نسج ايدييور. ايشته «إشارات الإعجاز» باشدن آشاغىيه قدر بو جزالتِ نظميهيى شرح ايتمشدر.
ايكنجى نقطه: معناسندهكى بلاغتِ خارقهدر.
اون اوچنجى سوزده بيان اولونان شو مثاله باق: مثلا:
﴿سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ﴾
آيتندهكى بلاغتِ معنويهيى ذوق ايتمك ايسترسهڭ، كندينى نورِ قرآندن أوّل عصرِ جاهليتده، صحراىِ بدويتده فرض ايت كه، هر شى ظلمتِ جهل و غفلت آلتنده پردۀِ جمودِ طبيعته صاريلمش اولديغى بر آنده قرآنڭ لسانِ سماويسندن
﴿سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ﴾
وياخود
﴿تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ﴾
گبى آيتلرى ايشيت، باق! ناصلكه، او ئولمش ويا ياتمش اولان موجوداتِ عالم (سَبَّحَ تُسَبِّحُ) صداسيله ايشيدنلرڭ ذهننده ناصل ديريلييورلر، هشيار اولويورلر، قيام ايدوب ذكر ايدييورلر. و او قراڭلق گوك يوزنده برر جامد آتشپاره اولان ييلديزلر و يرده پريشان مخلوقات، (تُسَبِّحُ) صيحهسيله و نوريله ايشيدنڭ نظرنده گوك يوزى بر آغز، بتون ييلديزلر برر كلمۀِ حكمتنما و برر نورِ حقيقتأدا و كُرۀِ أرض بر باش و برّ و بحر، برر لسان و بتون حيوانلر و نباتلر برر كلمۀِ تسبيحفشان صورتنده عرضِ ديدار ايدر.
مثلا: اون بشنجى سوزده إثبات ايديلن شو مثاله باق:
﴿يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطَارِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ اِلَّا بِسُلْطَانٍ ۞ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ۞ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ ۞ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ۞ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ﴾
آيتلرينى ديڭله باق كه، نه دييور؟ دييور كه: «أى عجز و حقارتى ايچنده مغرور و متمرّد و ضعف و فقرى ايچنده سركش و معنّد اولان إنس و جنّ! أمرلريمه إطاعت ايتمزسهڭز هايدى ألڭزدن گليرسه حدودِ ملكمدن چيقيڭز! ناصل جسارت ايدرسڭز كه، اويله بر سلطانڭ أمرلرينه قارشى گليرسڭز؛ ييلديزلر، آيلر، گونشلر، أمربر نفرلرى گبى أمرلرينه إطاعت ايدرلر.
هم طغيانڭزله اويله بر حاكمِ ذو الجلاله قارشى مبارزه ايدييورسڭز كه، اويله عظمتلى مطيع عسكرلرى وار. فرضا شيطانلريڭز طايانهبيلسهلر، اونلرى طاغ گبى گلّهلرله رجم ايدهبيليرلر.
هم كفرانڭزله اويله بر مالكِ ذو الجلالڭ مملكتنده عصيان ايدييورسڭز كه، جنودندن اويلهلرى وار، دگل سزڭ گبى كوچك عاجز مخلوقلر، بلكه فرضِ محال اولارق طاغ و أرض بيوكلگنده برر عدوِّ كافر اولسيديڭز، أرض و طاغ بيوكلگنده ييلديزلرى، آتشلى دميرلرى سزه آتابيليرلر، سزى طاغيتيرلر.
هم اويله بر قانونى قيرييورسڭز كه، اونڭله اويلهلر باغليدر، أگر لزوم اولسه أرضڭزى يوزيڭزه چارپار، گلّهلر گبى كرهلر مِثللو ييلديزلرى اوستڭزه اللّٰهڭ إذنيله ياغديرهبيليرلر. داها سائر آياتڭ معنالرندهكى قوّت و بلاغتى و علويتِ إفادهسنى بونلره قياس ايت.