رسالۀِ نور كلّياتندن
اون طوقوزنجى مكتوب
معجزاتِ أحمديه (عصم) رسالهسى
مؤلّفى
بديع الزمان
سعيد النورسى
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
اون طوقوزنجى مكتوب
بو رساله، اوچ يوزدن فضله معجزاتى بيان ايدر. رسالتِ أحمديهنڭ (عصم) معجزهسنى بيان ايتديگى گبى، كنديسى ده او معجزهنڭ بر كرامتيدر. اوچ درت نوع ايله خارقه اولمشدر:
برنجيسى: نقل و روايت اولمقله برابر، يوز صحيفهدن فضله اولديغى حالده، كتابلره مراجعت ايديلمهدن، أزبر اولارق، طاغ، باغ كوشهلرنده، اوچ درت گون ظرفنده هر گونده ايكى اوچ ساعت چاليشمق شرطيله مجموعى اون ايكى ساعتده تأليف ايديلمسى، خارقه بر واقعهدر.
ايكنجيسى: بو رساله، اوزونلغى ايله برابر نه يازماسى اوصانج ويرر و نه ده اوقوماسى حلاوتنى غائب ايدر. تنبل أهلِ قلمى اويله بر شوق و غيرته گتيردى كه؛ بو صيقنتيلى و اوصانجلى بر زمانده، بو جوارده بر سنه ظرفنده يتمش عدده ياقين نسخهلر يازيلديغى، او معجزۀِ رسالتڭ بر كرامتى اولديغنى، مطّلع اولانلره قناعت ويردى.
اوچنجيسى: عجمى و توافقدن خبرى يوق و بزه ده داها توافق تظاهر ايتمهدن أوّل اونڭ و باشقه سكز مستنسخڭ بربرينى گورمهدن يازدقلرى نسخهلرده؛ لفظِ رسولِ أكرم (عليه الصلاة والسلام) كلمهسى بتون رسالهده و لفظِ قرآن بشنجى پارچهسنده اويله بر طرزده توافق ايتمهلرى گوروندى كه، ذرّه مقدار إنصافى اولان تصادفه ويرمز. كيم گورمشسه قطعى حكم ايدييور كه؛ بو بر سرِّ غيبيدر، معجزۀ أحمديهنڭ (عصم) بر كرامتيدر.
شو رسالهنڭ باشندهكى أساسلر چوق مهمدرلر. هم شو رسالهدهكى أحاديث، همان عمومًا أئمّۀِ حديثجه مقبول و صحيح اولمقله برابر، أڭ قطعى حادثاتِ رسالتى بيان ايدييورلر. او رسالهنڭ مزاياسنى سويلهمك لازم گلسه؛ او رساله قدر بر أثر يازمق لازم گلديگندن، مشتاق اولانلرى اونى بر كرّه اوقوماسنه حواله ايدييورز...
سعيد النورسى
* * *
إخطار: شو رسالهده چوق أحاديثِ شريفه نقل ايتمشم. يانمده كتبِ حديثيه بولونمييور. يازديغم حديثلرڭ لفظنده ياڭليشم وارسه؛ يا تصحيح ايديلسين وياخود «حديثِ بِالمعنا»در دينيلسين. چونكه قَولِ راجح اودر كه: «نقلِ حديثِ بِالمعنا جائزدر.» يعنى: حديثڭ يالڭز معناسنى آلوب، لفظنى كندى ذكر ايدر. مادام اويلهدر؛ لفظنده ياڭليشم وارسه، حديثِ بِالمعنا نظريله باقيلسين.
معجزاتِ أحمديهيه (عصم)
﴿بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ ۞ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ﴾
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿هُوَ الَّذٖٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدٖينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَكَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا ۞ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ … اِلٰى اٰخِر ﴾
رسالتِ أحمديهيه (عصم) دائر اون طوقوزنجى سوزله اوتوز برنجى سوز، نبوّتِ محمّديهيى (عصم) دلائلِ قطعيه ايله إثبات ايتدكلرندن، إثبات جهتنى اونلره حواله ايدوب، يالڭز اونلره بر تتمّه اولارق اون طوقوز نكتهلى إشارتلرله، او بيوك حقيقتڭ بعض لمعهلرينى گوسترهجگز:
برنجى نكتهلى إشارت:
شو كائناتڭ صاحب و متصرّفى ألبته بيلهرك ياپييور و حكمتله تصرّف ايدييور و هر طرفى گورهرك تدوير ايدييور و هر شيئى بيلهرك، گورهرك تربيه ايدييور و هر شيده گورونن حكمتلرى، غايهلرى، فائدهلرى إراده ايدهرك تدوير ايدييور.
مادام ياپان بيلير؛ ألبته بيلن قونوشور. مادام قونوشهجق، ألبته ذىشعور و ذىفكر و قونوشماسنى بيلنلرله قونوشهجق. مادام ذىفكرله قونوشهجق، ألبته ذىشعورڭ ايچنده أڭ جمعيتلى و شعورى كلّى اولان إنسان نوعى ايله قونوشهجقدر. مادام إنسان نوعى ايله قونوشهجق، ألبته إنسانلر ايچنده قابلِ خطاب و مكمّل إنسان اولانلرله قونوشهجق.
مادام أڭ مكمّل و إستعدادى أڭ يوكسك و أخلاقى علوى و نوعِ بشره مقتدا اولاجق اولانلرله قونوشهجقدر؛ ألبته دوست و دشمنڭ إتّفاقيله، أڭ يوكسك إستعدادده و أڭ عالى أخلاقده و نوعِ بشرڭ خُمسى اوڭا إقتدا ايتمش و نصفِ أرض اونڭ حُكمِ معنويسى آلتنه گيرمش و إستقبال اونڭ گتيرديگى نورڭ ضياسيله بيڭ اوچ يوز سنه ايشيقلانمش و بشرڭ نورانى قسمى و أهلِ ايمانى، متماديًا گونده بش دفعه اونڭله تجديدِ بيعت ايدوب، اوڭا دعاىِ رحمت و سعادت ايدوب، اوڭا مدح و محبّت ايتمش اولان محمّد عليه الصلاة والسلام ايله قونوشهجق و قونوشمش و رسول ياپاجق و ياپمش و سائر نوعِ بشره رهبر ياپاجق و ياپمشدر.
ايكنجى نكتهلى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام إدّعاىِ نبوّت ايتمش؛ قرآنِ عظيم الشان گبى بر فرمانى گوسترمش و أهلِ تحقيقڭ ياننده بيڭه قدر معجزاتِ باهرهيى گوسترمشدر. او معجزات، هيئتِ مجموعهسيله، دعواىِ نبوّتڭ وقوعى قدر وجودلرى قطعيدر. قرآنِ حكيمڭ چوق يرلرنده أڭ معنّد كافرلردن نقل ايتديگى سحر إسناد ايتمهلرى گوسترييور كه؛ او معنّد كافرلر دخى معجزاتڭ وجودلرينى و وقوعلرينى إنكار ايدهمييورلر. يالڭز، كنديلرينى آلداتمق ويا أتباعلرينى قانديرمق ايچون، (حاشا) سحر ديمشلر.
أوت معجزاتِ أحمديهنڭ (عصم) يوز تواتر قوّتنده بر قطعيتى واردر. معجزه ايسه؛ خالقِ كائنات طرفندن اونڭ دعواسنه بر تصديقدر، «صَدَقْتَ» حكمنه گچر.
ناصلكه سن بر پادشاهڭ مجلسنده و دائرۀِ نظرنده ديسهڭ كه: «پادشاه بنى فلان ايشه مأمور ايتمش.» سندن او دعوايه بر دليل ايستهنيلسه؛ پادشاه «أوت» ديسه، ناصل سنى تصديق ايدر. اويله ده، عادتنى و وضعيتنى سنڭ إلتماسڭله دگيشديررسه؛ «أوت» سوزندن داها قطعى داها صاغلام، سنڭ دعواڭى تصديق ايدر.
اويله ده، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام دعوا ايتمش كه: «بن، شو كائنات خالقنڭ مبعوثىيم. دليلم ده شودر كه: مستمر عادتنى، بنم دعا و إلتماسمله دگيشديرهجك. ايشته پارمقلريمه باقڭز، بش موصلقلى بر چشمه گبى آقيتديرييور. قمره باقڭز، بر پارمغمڭ إشارتيله ايكى پارچه ايدييور. شو آغاجه باقڭز؛ بنى تصديق ايچون يانمه گلييور، شهادت ايدييور. شو بر پارچه طعامه باقڭز؛ ايكى اوچ آدمه آنجق كافى گلديگى حالده، ايشته ايكىيوز اوچيوز آدمى طوق ايدييور.» و هكذا.. يوزر معجزاتى بويله گوسترمشدر.
شيمدى، شو ذاتڭ دلائلِ صدقى و براهينِ نبوّتى يالڭز معجزاتنه منحصر دگلدر. بلكه أهلِ دقّت ايچون، همان عموم حركاتى و أفعالى، أحوال و أقوالى، أخلاق و أطوارى، سيرت و صورتى، صدقنى و جدّيتنى إثبات ايدر. حتّى مشهور علماءِ بنى إسرائيليهدن عبد اللّٰه ابن سلام گبى پك چوق ذاتلر، يالڭز او ذاتِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ سيماسنى گورمكله، «شو سيماده يالان يوق، شو يوزده حيله اولاماز!» دييهرك ايمانه گلمشلر.
چندان محقّقينِ علما، دلائلِ نبوّتى و معجزاتى بيڭ قدر ديمشلر؛ فقط بيڭلر، بلكه يوز بيڭلر دلائلِ نبوّت واردر. و يوز بيڭلر يول ايله يوز بيڭلر مختلف فكرلى آدملر، او ذاتڭ نبوّتنى تصديق ايتمشلر. يالڭز قرآنِ حكيمده قرق وجهِ إعجازدن باشقه، نبوّتِ أحمديهنڭ (عصم) بيڭ برهاننى گوسترييور.
هم مادام نوعِ بشرده نبوّت واردر. و يوز بيڭلر ذات، نبوّت دعوا ايدوب معجزه گوسترنلر، گلوب گچمشلر. ألبته عمومڭ فوقنده بر قطعيت ايله، نبوّتِ أحمديه (عصم) ثابتدر. چونكه عيسى عليه السلام و موسى عليه السلام گبى عموم رسوللره نبى ديديرتن و رسالتلرينه مدار اولان دلائل و أوصاف و وضعيتلر و امّتلرينه قارشى معاملهلر؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامده داها أكمل، داها جامع بر صورتده موجوددر.
مادام حُكمِ نبوّتڭ علّتى و سببى، ذاتِ أحمدىده (عصم) داها مكمّل موجوددر. ألبته حُكمِ نبوّت، عموم أنبيادن داها واضح بر قطعيت ايله اوڭا ثابتدر.
اوچنجى نكتهلى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ معجزاتى چوق متنوّعدر. رسالتى عمومى اولديغى ايچون، همان أكثر أنواعِ كائناتدن برر معجزهيه مظهردر. گويا ناصلكه بر پادشاهِ ذىشانڭ بر ياورِ أكرمى متنوّع هديهلرله مختلف أقوامڭ مجمعى اولان بر شهره گلديگى وقت، هر طائفه اونڭ إستقبالنه بر ممثّل گوندرر؛ كندى طائفهسى لسانيله اوڭا «خوش آمدى» ايدر، اونى آلقيشلار.
اويله ده: سلطانِ أزل و أبدڭ أڭ بيوك ياورى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، عالمه تشريف ايدوب و كُرۀِ أرضڭ أهاليسى اولان نوعِ بشره مبعوث اولارق گلديگى و عموم كائناتڭ خالقى طرفندن عموم كائناتڭ حقائقنه قارشى علاقهدار اولان أنوارِ حقيقت و هداياىِ معنويهيى گتيرديگى زمان؛ طاشدن، صودن، آغاجدن، حيواندن، إنساندن طوت تا آيدن، گونشدن، ييلديزلره قدر هر طائفه، كندى لسانِ مخصوصيله و أللرنده برر معجزهسنى طاشيماسيله، اونڭ نبوّتنى آلقيشلامش و خوش آمدى ديمش.
شيمدى او معجزاتڭ عمومنى بحث ايتمك ايچون، جلدلرله يازى يازمق لازم گلير. محقّقينِ أصفيا، دلائلِ نبوّتڭ تفصيلاتنه دائر چوق جلدلر يازمشلر. بز يالڭز إجمالى إشارتلر نوعندن، او معجزاتڭ قطعى و معنوى متواتر اولان كلّى أنواعنه إشارت ايدرز.
ايشته نبوّتِ أحمديهنڭ (عصم) دلائلى، أوّلا ايكى قسمدر:
بريسى: «إرهاصات» دينيلن نبوّتدن أوّل و ولادتى وقتنده ظهور ايدن خارق العاده حاللردر.
ايكنجى قسم: سائر دلائلِ نبوّتدر.
ايكنجى قسم ده ايكى قسمدر: برى: نبوّتندن صوڭره، فقط نبوّتنى تصديقًا ظهوره گلن خارقهلردر. ايكنجيسى: عصرِ سعادتنده مظهر اولديغى خارقهلردر.
شو ايكنجى قسم دخى ايكى قسمدر: برى: ذاتنده، سيرتنده، صورتنده، أخلاقنده، كمالنده ظاهر اولان دلائلِ نبوّتدر. ايكنجيسى: آفاقى، خارجى شيلرده مظهر اولديغى معجزاتدر.
شو ايكنجى قسم دخى ايكى قسمدر: برى: معنوى و قرآنيدر. ديگرى: مادّى و أكوانيدر.
شو ايكنجى قسم دخى ايكى قسمدر: برى: دعواىِ نبوّت وقتنده، أهلِ كفرڭ عنادينى قيرمق وياخود أهلِ ايمانڭ قوّتِ ايماننى زيادهلشديرمك ايچون ظهوره گلن خارق العاده معجزاتدر. شقِّ قمر و پارمغندن صويڭ آقماسى و آز طعامله چوقلرى طويورماسى و حيوان و آغاج و طاشڭ قونوشماسى گبى يگرمى نوع و هر بر نوعى معنوى تواتر درجهسنده و هر بر نوعڭ ده چوق مكرّر أفرادى واردر. ايكنجى قسم: إستقبالده إخبار ايتديگى حادثهلردر كه؛ جنابِ حقّڭ تعليميله او ده خبر ويرمش، خبر ويرديگى گبى طوغرى چيقمشدر.
ايشته بز ده شو آخركى قسمدن باشلايوب إجمالى بر فهرسته گوسترهجگز. (حاشيه)
___
(حاشيه): مع التأسّف نيّت ايتديگم گبى يازامدم. إختيارسز اولارق ناصل قلبه گلدى؛ اويله يازيلدى. شو تقسيماتدهكى ترتيبى تماميله مراعات ايدهمدم.
___
دردنجى نكتهلى إشارت:
رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، علاّم الغيوبڭ تعليميله خبر ويرديگى امورِ غيبيه، حدّ و حسابه گلمز. إعجازِ قرآنه دائر اولان يگرمى بشنجى سوزده أنواعنه إشارت و بر درجه ايضاح و إثبات ايتديگمزدن، گچمش زمانه دائر و أنبياىِ سابقهيه دائر و حقائقِ إلٰهيهيه و حقائقِ كونيهيه و حقائقِ اُخرويهيه دائر إخباراتِ غيبيهلرينى يگرمى بشنجى سوزه حواله ايدوب، شيمديلك بحث ايتميهجگز.
يالڭز، كندندن صوڭره صحابه و آلِ بيتڭ باشنه گلن و اُمّتڭ ايلريده مظهر اولاجغى حادثاته دائر پك چوق إخباراتِ صادقۀِ غيبيهسى قسمندن جزئى بر قاچ مثالنه إشارت ايدهجگز. و شو حقيقت تماميله آڭلاشيلمق ايچون، آلتى أساس مقدّمه اولارق بيان ايدهجگز:
برنجى أساس: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ چندان هر حالى و هر طورى، صدقنه و نبوّتنه شاهد اولابيلير؛ فقط هر حالى، هر طورى خارق العاده اولمق لازم دگلدر. چونكه جنابِ حق اونى بشر صورتنده گوندرمش، تا إنسانڭ أحوالِ إجتماعيهلرنده و دنيوى، اُخروى سعادتلرينى قزانديرهجق أعمال و حركاتلرنده رهبر اولسون و إمام اولسون و هر برى برر معجزاتِ قدرتِ إلٰهيه اولان عاديات ايچندهكى خارق العاده اولان صنعتِ ربّانيهيى و تصرّفِ قدرتِ إلٰهيهيى گوسترسين.
أگر أفعالنده بشريتدن چيقوب خارق العاده اولسه ايدى، بِالذّات إمام اولامازدى؛ أفعاليله، أحواليله، أطواريله درس ويرهمزدى. فقط يالڭز نبوّتنى معنّدلره قارشى إثبات ايتمك ايچون خارق العاده ايشلره مظهر اولور و عند الحاجه آرا صيره معجزاتى گوستريردى. فقط سرِّ تكليف اولان إمتحان و تجربه مقتضاسيله، ألبته بداهت درجهسنده و ايستر ايستهمز تصديقه مجبور قالاجق درجهده معجزه اولمازدى.
چونكه سرِّ إمتحان و حكمتِ تكليف إقتضا ايدر كه، عقله قپو آچيلسين و عقلڭ إختيارى ألندن آلينماسين. أگر غايت بديهى بر صورتده اولسه، او وقت عقلڭ إختيارى قالماز. أبو جهل ده، أبو بكر گبى تصديق ايدر. إمتحان و تكليفڭ فائدهسى قالماز. كومور ايله ألماس بر سويهده قاليردى.
جاىِ حيرتدر كه: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ مبالغهسز بيڭلر وجهده بيڭلر چشيد إنسان، هر برى بر تك معجزهسيله ويا بر دليلِ نبوّت ايله ويا بر كلامى ايله ويا يوزينى گورمسيله و هكذا برر علامتيله ايمان گتيردكلرى حالده، بتون بو بيڭلر آيرى آيرى إنسانلرى و مدقّق متفكّرلرى ايمانه گتيرن بتون او بيڭلر دلائلِ نبوّتى، نقلِ صحيح ايله و آثارِ قطعيه ايله شيمديكى بدبخت بر قسم إنسانلره كافى گلمييور گبى، ضلالته صاپييورلر.
ايكنجى أساس: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام هم بشردر، بشريت إعتباريله بشر گبى معامله ايدر؛ هم رسولدر، رسالت إعتباريله جنابِ حقّڭ ترجمانيدر، ألچيسيدر. رسالتى، وحيه إستناد ايدر. وحى ايكى قسمدر:
برى: «وحىِ صريحى»در كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام اونده صِرف بر ترجماندر، مبلّغدر، مداخلهسى يوقدر. قرآن و بعض أحاديثِ قدسيه گبى...
ايكنجى قسم: «وحىِ ضمنى»در. شو قسمڭ مجمل و خلاصهسى، وحيه و إلهامه إستناد ايدر؛ فقط تفصيلاتى و تصويراتى، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامه عائددر. او وحيدن گلن مجمل حادثهيى تفصيل و تصويرده، ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام بعضًا ينه إلهامه، يا وحيه إستناد ايدوب بيان ايدر وياخود كندى فراستيله بيان ايدر. و كندى إجتهاديله ياپديغى تفصيلات و تصويراتى، يا وظيفۀِ رسالت نقطهسنده علوى قوّۀِ قدسيه ايله بيان ايدر وياخود عُرف و عادت و أفكارِ عامّه سويهسنه گوره، بشريتى نقطهسنده بيان ايدر.
ايشته هر حديثده بتون تفصيلاتنه، وحىِ محض نقطهسيله باقيلماز. بشريتڭ مقتضاسى اولان أفكار و معاملاتنده، رسالتڭ علوى آثارى آرانيلماز. مادام بعض حادثهلر مجمل اولارق مطلق بر صورتده اوڭا وحيًا گلير، او ده كندى فراستيله و تعارفِ عمومى جهتيله تصوير ايدر. شو تصويردهكى متشابهاته و مشكلاته بعضًا تفسير لازم گلييور، حتّى تعبير لازم گلييور. چونكه بعض حقيقتلر وار كه، تمثيل ايله فهمه تقريب ايديلير.
ناصلكه بر وقت حضورِ نبويده درينجه بر گورولتى ايشيدلدى. فرمان ايتدى كه: «شو گورولتى، يتمش سنهدر يووارلانوب، شيمدى جهنّمڭ ديبنه دوشمش بر طاشڭ گورولتيسيدر.» بر ساعت صوڭره جواب گلدى كه: «يتمش ياشنه گيرن مشهور بر منافق ئولوب، جهنّمه گيتدى.» ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامڭ بليغ بر تمثيل ايله بيان ايتديگى حادثهنڭ تأويلنى گوستردى.
اوچنجى أساس: نقل اولونان خبرلر أگر تواتر صورتنده اولسه، قطعيدر. تواتر ايكى قسمدر. (حاشيه) برى «صريح تواتر»، برى «معنوى تواتر»در.
___
(حاشيه): شو رسالهده "تواتر" لفظى، توركجه "شايعه" معناسندهكى تواتر دگل، بلكه يقينى إفاده ايدن، يالان إحتمالى اولميان قوّتلى إخباردر.
___
معنوى تواتر ده ايكى قسمدر: برى سكوتىدر. يعنى، سكوت ايله قبول گوستريلمش. مثلا: بر جماعت ايچنده بر آدم، او جماعتڭ نظرى آلتنده بر حادثهيى خبر ويرسه، جماعت اونى تكذيب ايتمزسه، سكوت ايله مقابله ايتسه، قبول ايتمش گبى اولور. خصوصًا خبر ويرديگى حادثهده جماعت اونڭله علاقهدار اولسه، هم تنقيده مهيّا و خطايى قبول ايتمز و يالانى چوق چركين گورور بر جماعت اولسه، ألبته اونڭ سكوتى او حادثهنڭ وقوعنه قوّتلى دلالت ايدر.
ايكنجى قسم تواترِ معنوى شودر كه: بر حادثهنڭ وقوعنه، مثلا «بر قِيّه طعام، ايكى يوز آدمى طوق ايتمش» دينيلسه؛ فقط اونى خبر ويرنلر، آيرى آيرى صورتده خبر ويرييور. برى بر چشيد، برى باشقه بر صورتده، ديگرى باشقه بر شكلده بيان ايدر.. فقط عمومًا، عين حادثهنڭ وقوعنه متّفقدرلر. ايشته مطلق حادثهنڭ وقوعى؛ متواترِ بِالمعنادر، قطعيدر. إختلافِ صورت ايسه، ضرر ويرمز.
هم بعضًا اولور كه؛ خبرِ واحد، بعض شرائط داخلنده تواتر گبى قطعيتى إفاده ايدر. هم بعضًا اولور كه؛ خبرِ واحد خارجى أمارهلرله قطعيتى إفاده ايدر.
ايشته رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامدن بزه نقل اولونان معجزاتى و دلائلِ نبوّتى، قسمِ أعظمى تواتر ايلهدر؛ يا صريحى، يا معنوى، يا سكوتى. و بر قسمى چندان خبرِ واحد ايلهدر. فقط اويله شرائط داخلنده، نقّادِ محدّثين نظرنده قبوله شايان اولدقدن صوڭره، تواتر گبى قطعيتى إفاده ايتمك لازم گلير.
أوت محدّثينڭ محقّقينندن «الحافظ» تعبير ايتدكلرى ذاتلر، لا أقل يوز بيڭ حديثى حفظنه آلمش بيڭلر محقّق محدّثلر، هم أللى سنه صباح نمازينى عشاء آبدستيله قيلان متّقى محدّثلر و باشده بخارى و مسلم اولارق كتبِ ستّۀِ حديثيه صاحبلرى اولان علمِ حديث داهيلرى، علاّمهلرى تصحيح و قبول ايتدكلرى خبرِ واحد، تواتر قطعيتندن گرى قالماز.
أوت فنِّ حديثڭ محقّقلرى، نقّادلرى او درجه حديث ايله خصوصيت پيدا ايتمشلر كه، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ طرزِ إفادهسنه و اُسلوبِ عاليسنه و صورتِ إفادهسنه اُنسيت ايدوب مَلكه كسب ايتمشلر كه؛ يوز حديث ايچنده بر موضوعى گورسه، «موضوعدر» دير. «بو، حديث اولماز و پيغمبرڭ سوزى دگلدر» دير، ردّ ايدر. صرّاف گبى حديثڭ جوهرينى طانير، باشقه سوزى اوڭا إلتباس ايدهمز. يالڭز ابن جوزى گبى بعض محقّقلر تنقيدده إفراط ايدوب، بعض أحاديثِ صحيحهيه ده موضوع ديمشلر. فقط هر موضوع شيئڭ معناسى ياڭليشدر ديمك دگلدر؛ بلكه «بو سوز حديث دگلدر» ديمكدر.
سؤال: عنعنهلى سندڭ فائدهسى نهدر كه؛ لزومسز يرده، معلوم بر واقعهده «عَنْ فلان، عَنْ فلان، عَنْ فلان» ديرلر؟
الجواب: فائدهلرى چوقدر. أزجمله، بر فائدهسى شودر: عنعنه ايله گوستريلييور كه، عنعنهده داخل اولان موثوق و حجّتلى و صادق أهلِ حديثڭ بر نوع إجماعنى إرائه ايدر و او سندده داخل اولان أهلِ تحقيقڭ بر نوع إتّفاقنى گوسترر. گويا او سندده، او عنعنهده داخل اولان هر بر إمام، هر بر علاّمه؛ او حديثڭ حكمنى إمضا ايدييور، صحّتنه دائر مُهرينى باصييور.
سؤال: نهدن حادثاتِ إعجازيه سائر ضرورى أحكامِ شرعيه گبى تواتر صورتنده، پك چوق طريقلرله، چوق أهمّيتلى نقل ايديلمهمش؟
الجواب: چونكه أكثر أحكامِ شرعيهيه، أكثر ناس، أكثر أوقاتده محتاجدر. فرضِ عين گبى، او أحكامڭ هر شخصه علاقهسى وار. امّا معجزات ايسه؛ هركسڭ هر بر معجزهيه إحتياجى يوق. أگر إحتياج اولسه ده، بر دفعه ايشيتمك كافى گلير. عادتا فرضِ كفايه گبى، بر قسم إنسانلر اونلرى بيلسه، يتر.
ايشته بونڭ ايچوندر كه؛ بعض اولور، بر معجزهنڭ وجودى و تحقّقى، بر حكمڭ وجودندن اون درجه داها قطعى اولديغى حالده، اونڭ راويسى بر ايكى اولور؛ حكمڭ راويسى اون يگرمى اولور.
دردنجى أساس: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ إستقبالدن خبر ويرديگى بعض حادثهلر، جزئى برر حادثه دگل؛ بلكه تكرّر ايدن برر حادثۀِ كلّيهيى، جزئى بر صورتده خبر ويرر. حالبوكه او حادثهنڭ متعدّد وجهلرى وار. هر دفعه بر وجهنى بيان ايدر. صوڭره راوئِ حديث او وجهلرى برلشديرر، خلافِ واقع گبى گورونور.
مثلا: حضرتِ مهدىيه دائر مختلف روايتلر وار. تفصيلات و تصويرات، باشقه باشقهدر. حالبوكه يگرمى دردنجى سوزڭ بر دالنده إثبات ايديلديگى گبى؛ رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، وحيه إستنادًا، هر بر عصرده قوّۀِ معنويۀِ أهلِ ايمانى محافظه ايتمك ايچون، هم دهشتلى حادثهلرده يأسه دوشمهمك ايچون، هم عالمِ إسلاميتڭ بر سلسلۀِ نورانيهسى اولان آلِ بيتنه أهلِ ايمانى معنوى ربط ايتمك ايچون، مهدىيى خبر ويرمش. آخر زمانده گلن مهدى گبى، هر بر عصر آلِ بيتدن بر نوع مهدى، بلكه مهديلر بولمش. حتّى آلِ بيتدن معدود اولان عبّاسيه خلفاسندن، بيوك مهدينڭ چوق أوصافنه جامع بر مهدى بولمش.
ايشته بيوك مهديدن أوّل گلن أمثاللرى، نمونهلرى اولان خلفاىِ مهديّين و أقطابِ مهديّين أوصافلرى، أصل مهدينڭ أوصافنه قاريشمش و اوندن روايتلر إختلافه دوشمش.
بشنجى أساس: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، (لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ) سرّنجه كندى كندينه غيبى بيلمزدى؛ بلكه جنابِ حق اوڭا بيلديرردى، او ده بيلديرردى. جنابِ حق هم حكيمدر، هم رحيمدر. حكمت و رحمتى ايسه، امورِ غيبيهدن چوغنڭ سترينى إقتضا ايدييور، مبهم قالماسنى ايستهيور. چونكه شو دنياده إنسانڭ خوشنه گيتمهين شيلر داها چوقدر. وقوعندن أوّل اونلرى بيلمك أليمدر.
ايشته بو سرّ ايچوندر كه: ئولوم و أجل مبهم بيراقيلمش و إنسانڭ باشنه گلهجك مصيبتلر دخى، پردۀِ غيبده قالمش. ايشته حكمتِ ربّانيه و رحمتِ إلٰهيه بويله إقتضا ايتديگى ايچون رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ امّتنه قارشى زياده حسّاس مرحمتنى زياده رنجيده ايتمهمك و آل و أصحابنه قارشى شديد شفقتنى فضله اينجيتمهمك ايچون، وفاتِ نبويدن صوڭره، آل و أصحابنڭ و امّتنڭ باشلرينه گلن مدهش حادثاتى، عموميتله و تفصيلاتيله گوسترمهمك (حاشيه) مقتضاىِ حكمت و رحمتدر. فقط ينه بعض حكمتلر ايچون مهمّ حادثاتى، (فقط دهشتلى بر صورتده دگل) اوڭا تعليم ايتمش. او ده إخبار ايتمش.
___
(حاشيه): ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلامه عائشۀِ صدّيقهيه قارشى زياده محبّت و شفقتنى رنجيده ايتمهمك ايچون، وقعۀِ جمل حادثهسنده او بولونهجغى قطعى گوستريلمديگنه دليل ايسه، أزواجِ طاهراته فرمان ايتمش كه: «كاشكه بيلسه ايدم هانگيڭز او وقعهده بولونهجق؟» فقط صوڭره، خفيف بر صورتده بيلديريلمش كه، حضرتِ علىيه (رض) فرمان ايتمش: «سنڭ ايله عائشه بيْننده بر حادثه اولسه، (فَارْفُقْ وَ بَلِّغْهَا مَاْمَنَهَا)»
___
هم گوزل حادثهلرى قسمًا مجمل، قسمًا تفصيل ايله بيلديرمش. او ده خبر ويرمش. اونڭ خبرلرينى ده أڭ يوكسك بر درجۀِ تقواده و عدلده و صدقده چاليشان و (وَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّاْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ) حديثندهكى تهديددن شدّتله قورقان و (فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّٰهِ) آيتندهكى شدّتلى تهديددن شدّتله قاچان محدّثينِ كاملين، بزه صحيح بر صورتده او خبرلرى نقل ايتمشلر.
آلتنجى أساس: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ أحوال و أوصافى، سِيَر و تاريخ صورتيله بيان ايديلمش. فقط او أوصاف و أحوالِ غالبى، بشريتنه باقار. حالبوكه او ذاتِ مباركڭ شخصِ معنويسى و ماهيتِ قدسيهسى او درجه يوكسك و نورانيدر كه؛ سِيَر و تاريخده بيان اولونان أوصاف، او بالا قامته اويغون گلمييور، او يوكسك قيمته موافق دوشمييور.
چونكه (اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ) سرّنجه: هر گون، حتّى شيمدى ده، بتون امّتنڭ عبادتلرى قدر بر عظيم عبادت صحيفۀِ كمالاتنه علاوه اولويور. نهايتسز رحمتِ إلٰهيهيه، نهايتسز بر صورتده، نهايتسز بر إستعداد ايله مظهر اولديغى گبى، هر گون حدسز امّتنڭ حدسز دعاسنه مظهر اولويور. و شو كائناتڭ نتيجهسى و أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ ترجمانى و سَوْگيليسى اولان او ذاتِ مباركڭ تمامِ ماهيتى و حقيقتِ كمالاتى، سِيَر و تاريخه گچن بشرى أحوال و أطواره صيغيشماز.
مثلا: حضرتِ جبرائيل و ميكائيل، ايكى محافظ ياور حكمنده غزوۀِ بدرده ياننده بولونان بر ذاتِ مبارك؛ چارشو ايچنده، بدوى بر عربله آت مبايعهسنده منازعه ايتمك، بر تك شاهد اولان خزيمهيى شاهد گوسترمكله گورونن أطوارى ايچنده صيغيشماز.
ايشته ياڭليش گيتمهمك ايچون؛ هر وقت ماهيتِ بشريتى إعتباريله ايشيديلن أوصافِ عاديه ايچنده باشنى قالديروب، حقيقى ماهيتنه و مرتبۀِ رسالتده طورمش نورانى شخصيتِ معنويهسنه باقمق لازمدر. يوقسه، يا حرمتسزلك ايدر ويا شبههيه دوشر. شو سرّى ايضاح ايچون شو تمثيلى ديڭله:
مثلا بر خرما چكردگى وار. او خرما چكردگى طوپراق آلتنه قونوب، آچيلارق قوجه ميوهدار بر آغاج اولدى. هم گيتدكجه توسّع ايدر، بيور. ويا طاووس قوشنڭ بر يمورطهسى واردى. او يمورطهيه حرارت ويريلدى، بر طاووس جيوجيوى چيقدى. صوڭره تام مكمّل، هر طرفى قدرتدن يازيلى و يالديزلى بر طاووس قوشى اولدى. هم گيتدكجه داها بيور و گوزللشير. شيمدى او چكردك و او يمورطهيه عائد صفتلر، حاللر وار. ايچنده اينجهجك مادّهلر وار. هم اوندن حاصل اولان آغاج و قوشڭ ده، او چكردك و يمورطهنڭ عادى كوچك كيفيت و وضعيتلرينه نسبةً، بيوك و عالى صفتلرى و كيفيتلرى وار.
شيمدى او چكردك و او يمورطهنڭ أوصافنى، آغاج و قوشڭ أوصافيله ربط ايدوب بحث ايتمكده لازم گلير كه؛ هر وقت عقلِ بشر، باشنى چكردكدن آغاجه قالديروب باقسين و يمورطهدن قوشه گوزينى توجيه ايدوب دقّت ايتسين. تا ايشيتديگى أوصافى اونڭ عقلى قبول ايدهبيلسين. يوقسه «بر درهم چكردكدن بيڭ بطمان خرما آلدم.» و «شو يمورطه، جوِّ آسمانده قوشلرڭ سلطانيدر.» ديسه، تكذيب و إنكاره صاپهجق.
ايشته بونڭ گبى رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ بشريتى؛ او چكردگه، او يمورطهيه بڭزر. و وظيفۀِ رسالتله پارلايان ماهيتى ايسه، شجرۀِ طوبٰى گبى و جنّتڭ طيرِ همايونى گبيدر. هم دائما تكمّلدهدر.
اونڭ ايچون چارشو ايچنده بر بدوى ايله نزاع ايدن او ذاتى دوشونديگى وقت؛ رفرفه بينوب، جبرائيلى آرقهده بيراقوب، قاب قوسَيْنه قوشوب گيدن ذاتِ نورانيسنه، خيال گوزينى قالديروب باقمق لازم گلير. يوقسه يا حرمتسزلك ايدهجك ويا نفسِ أمّارهسى اينانميهجق.