ايكنجيسى، گرك أنفسى، گرك آفاقى، يعنى داخلى و خارجى شيلره تعلّق ايدن إدراكى، كلّى و عموميدر.

اوچنجيسى، إنشاآته لازم اولان مقدّمه‌لرى كشف و ترتيب ايتمكدر. مثلا: بر أوڭ ياپيلماسى ايچون لازم اولان طاش، آغاج، چيمنتو مِثللو لزوملى مقدّمه‌لرى إحضار و ترتيب ايتمك گبى.

بناءً عليه إنسانڭ أڭ أوّل و أڭ بيوك وظيفه‌سى، تسبيح و تحميددر. أوّلا ماضى، حال و إستقبال زمانلرنده گورمش ويا گوره‌جك نعمتلر لسانيله، صوڭره نفسنده ويا خارجنده گورمكده اولديغى إنعاملر لسانيله، صوڭره مخلوقاتڭ ياپمقده اولدقلرى تسبيحاتى شهادت و مشاهده لسانيله صانعى حمد و ثنا ايتمكدر.

إعلم أيّها العزيز! جنابِ حقّڭ عطا، قضا و قدر نامنده اوچ قانونى واردر. عطا، قضا قانوننى، قضا ده قدرى بوزار.

مثلا: بر شى حقّنده ويريلن قرار، قدر ديمكدر. او قرارڭ إنفاذى، قضا ديمكدر. او قرارڭ إبطاليله حكمى قضادن عفو ايتمك، عطا ديمكدر. أوت يوموشاق بر اوتڭ طمارلرى قاتى طاشى دلديگى گبى، عطا ده قضا قانوننڭ قطعيتنى ده‌لر. قضا ده اوق گبى قدر قرارلرينى ده‌لر. ديمك عطانڭ قضايه نسبتى، قضانڭ قدره نسبتى گبيدر. عطا، قضا قانوننڭ شمولندن إخراجدر. قضا ده قدر قانوننڭ كلّيتندن إخراجدر. بو حقيقته واقف اولان عارف:

«يا إلٰهى! حسناتم سنڭ عطاڭدندر. سيّئاتم ده سنڭ قضاڭدندر. أگر عطاڭ اولماسه ايدى، هلاك اولوردم.» دير.