مشاهده ايتمك، طريقِ إستغراقكارانه جهتيله جداولِ أكوانده جريانِ تجلّياتِ إلٰهيهيى و ملكوتيتِ أشياده سريانِ فيوضاتى و مراياىِ موجوداتده تجلّئِ أسماء و صفاتى، يالڭز ذوقًا آڭلاشيلير برر حقيقت ايكن، ضيقِ ألفاظ سببيله الوهيتِ ساريه و حياتِ ساريه تعبير ايتديلر. أهلِ فكر، او حقائقِ ذوقيهيى نظرڭ مقاييسنه صيقيشديرديغندن چوق أوهامِ باطلهيه منشأ اولدى. مادّهپرور حكما و ضعيف الإعتقاد أهلِ نظرڭ وحدت الوجودى ايله أوليانڭ وحدت الوجودى، تمامًا بربرينڭ ضدّيدر. بش جهتدن فرق واردر:
برنجيسى: محقّقينِ صوفيه، واجب الوجوده او قدر حصرِ نظر ايتمش و مستغرق اولمش و أهمّيت ويرمشلر كه، اونڭ حسابنه كائناتڭ وجودينى إنكار ايتمشلر. حكما و ضعيف الإعتقاد اولانلر، مادّهيه او قدر حصرِ نظر ايتمشلر و مستغرق اولمشلر كه، فهمِ الوهيتدن اوزاقلاشديلر. و او درجه مادّهيه قيمت ويرديلر كه، هر شيئى مادّهده گورمك حتّى الوهيتى اونده مزج ايتمك، حتّى كائنات حسابنه الوهيتدن إستغنا ايتمك درجهده طريقِ مُتَعَسِّفَهيه گيرمشلردر.
ايكنجيسى: محقّقينِ صوفيهنڭ وحدتِ وجودى وحدت الشهودى تضمّن ايدر. ايكنجيلرڭ وحدت الموجودى تضمّن ايدر.
اوچنجيسى: برنجيلرڭ مسلگى ذوقيدر. ايكنجيلرڭ نظريدر.
دردنجيسى: برنجيلر أوّلاً و بِالذّات حقّه، نظرِ تبعى اولارق خلقه باقارلر. ايكنجيلر، أوّلاً و بِالذّات خلقه باقارلر.
بشنجيسى: برنجيلر، خداپرستدرلر. ايكنجيلر، خودپرستدرلر.
﴿اَيْنَ الثَّرٰى مِنَ الثُّرَيَّا وَاَيْنَ الضِّيَاءُ السَّاطِعُ مِنَ الظُّلْمَةِ الطَّامِسَةِ﴾