حلقهلردن آصيلمش مصالح و ثمراتى و إنقلاباتِ أحوالڭ قتمر و دوگوملرى ايچنده صاقلانمش حكَم و فوائدى گوسترمكله، صانعڭ قصد و حكمتنه قطعى شهادت ايدييورلر. أزجمله:
فنِّ حيوانات، فنِّ نباتات، ايكى يوز بيڭى متجاوز أنواعڭ بيوك پدر و آدملرى حكمنده اولان مبدألرينڭ هر برينڭ حدوثنه شهادت ايتديگى گبى؛ موهوم و إعتبارى اولان قوانين، كور و شعورسز اولان أسبابِ طبيعيه ايسه بو قدر حيرتفزا سلسلهلر و بو سلسلهلرى تشكيل ايدن و أفراد دينيلن دهشتأنگيز برر ماكينۀ عجيبۀ إلٰهيهنڭ ايجاد و إنشاسنه عدمِ قابليتلرى جهتيله هر بر فرد، هر بر نوع مستقلاً صانعِ حكيمڭ دستِ قدرتندن چيقدقلرينى إعلان و إظهار ايدييورلر.
قرآنِ كريم (فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ) دير. قرآنده دليلِ عنايت وجوهِ ممكنهنڭ أڭ مكمّل وجهى ايله بولونويور. قرآن، كائناتده تفكّره أمر ويرديگى گبى، فوائدى تذكار و نعمتلرى تعداد ايدن آياتڭ فواصل و خاتمهلرنده غالبًا عقله حواله و وجدانله مشاورته سَوق ايتمك ايچون
﴿اَوَلَا يَعْلَمُونَ ، اَفَلَا يَعْقِلُونَ ، اَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ ، فَاعْتَبِرُوا﴾
گبى، او برهانِ عنايتى أذهانده تثبيت ايدييور.
ايكنجى دليلِ قرآنى: «دليلِ إختراع»در. خلاصهسى:
مخلوقاتڭ هر نوعنه، هر فردينه و او نوعه و او فرده مرتّب اولان آثارِ مخصوصهسنى مُنْتِجْ و إستعدادِ كمالنه مناسب بر وجودڭ ويريلمسيدر. هيچ بر نوع متسلسلِ أزلى دگلدر. إمكان بيراقماز. إنقلابِ حقيقت اولماز. متوسّط نوعڭ سلسلهسى دوام ايتمز. تحوّلِ أصناف إنقلابِ حقائقڭ غيريسيدر. مادّه ديدكلرى شى، صورتِ متغيّره، هم حركاتِ متحوّلۀِ حادثهدن تجرّد ايتمديگندن حدوثى محقّقدر. قوّت و صورتلر، عرضيتلرى جهتيله أنواعدهكى مباينتِ جوهريهيى