محيطِ كائناتده، بر سنهده يگرمى بش بيڭ سنهلك اوزون بر سياحته آليشان كُرۀِ أرض؛ أهاليسنى آلير، گيدر محشر ميداننه بوشالتير. هم هر اوتوز اوچ مترهده بر درجۀِ حرارت تزايد ايتديگى دلالتيله، مركزِ أرضده بولونان جهنّم آتشنڭ حديثجه بيان اولونان درجۀِ حرارتنه موافق ايكى يوز بيڭ درجۀِ حرارتى طاشييان و حديثڭ رواياتنه گوره، دنياده و برزخده بيوك جهنّمڭ بعض وظيفهلرينى گورن آتشنى جهنّمه دوكر؛ صوڭره أمرِ إلٰهى ايله داها گوزل و باقى بر صورته تبدّل ايدر؛ آخرت عالمندن بر منزل اولور.
خاطره گلن ايكنجى نكته:
صانعِ قدير، فاطرِ حكيم، واحدِ أحد كمالِ قدرتنى و جمالِ حكمتنى و دليلِ وحدتنى گوسترمك ايچون، پك آز بر شيله چوق ايشلرى گورمك؛ پك كوچك بر شيله، پك بيوك وظيفهلرى گورديرمگى عادت ايتمشدر. بعض سوزلرده ديمشدم كه: أگر بتون أشيا بر تك ذاته إسناد ايديلسه، وجوب درجهسنده بر سهولت، بر قولايلق پيدا ايدر. أگر أشيا متعدّد صانعلره، أسبابلره إسناد ايديلسه؛ إمتناع درجهسنده بر صعوبت، بر مشكلات اورتهيه دوشر. چونكه بر ضابط گبى ويا اوسته گبى بر تك ذات، كثرتلى أفراده و كثرتلى طاشلره بر فعل ايله، بر حركت ايله و سهولتله بر وضعيت ويروب بر نتيجه حاصل ايدر كه؛ أگر او وضعيتى آلماسى و او نتيجهيى إستحصال ايتمهسى، او اوردودهكى أفراده و او ديركسز قبّهدهكى طاشلره حواله ايديلسه پك چوق فعللرله، پك چوق مشكلاتله، پك چوق قاريشيقلقلرله آنجق ياپيلابيلير.
ايشته شو كائناتدهكى رقص و دوران، سير و جولان و تماشاءِ تسبيحفشان و فصولِ أربعه و گيجه - گوندوزدهكى سيران گبى أفعال، أگر وحدته ويريلسه؛ بر تك ذات، بر تك أمرله، بر تك كرهيى تحريك ايله موسملرڭ دگيشمهسندهكى عجائبِ صنعتى و گيجه گوندوزڭ دورانندهكى غرائبِ حكمتى و ييلديزلرڭ و