اولديغنه دليلدر. چونكه متعدّد شيلرى إنتظامله دائمى تغيير و تحريك ايدن بر ذات، متغيّر اولمامق و حركت ايتمهمك لازم گلير. مثلا؛ سن چوق ايپلرله باغلى چوق گلّهلرى و طوپلرى چويرديگڭ و دائمى إنتظامله تحريك ايدوب وضعيتلر ويرديگڭ وقت، سنڭ يرڭده طوروب تغيّر و حركت ايتمهمكلگڭ گركدر. يوقسه او إنتظامى بوزاجقسڭ.
مشهوردر كه: إنتظامله تحريك ايدن، حركت ايتمهمك و دوام ايله تغيير ايدن، متغيّر اولمامق گركدر؛ تا كه او ايش إنتظامله دوام ايتسين.
ثانيًا: تغيّر و تبدّل؛ حدوثدن و تكمّل ايتمك ايچون تازهلنمكدن و إحتياجدن و مادّيلكدن و إمكاندن ايلرى گلييور. ذاتِ أقدس ايسه هم قديم، هم هر جهتجه كمالِ مطلقده، هم إستغناىِ مطلقده، هم مادّهدن مجرّد، هم واجب الوجود اولديغندن؛ ألبته تغيّر و تبدّلى محالدر، ممكن دگلدر.
بشنجى شعاع:
ايكى مسئلهدر:
برنجى مسئلهسى:
إسمِ قيّومڭ جلوۀِ أعظمنى گورمك ايسترسهك، خيالمزى بتون كائناتى تماشا ايدهجك؛ برى، أڭ اوزاق شيلرى؛ ديگرى، أڭ كوچك ذرّهلرى گوسترهجك ايكى دوربين ياپوب برنجى دوربينله باقييورز، گورويورز كه: إسمِ قيّومڭ جلوهسيله، كُرۀِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلر كرهلر، ييلديزلر، ديركسز اولارق هوادن داها لطيف اولان مادّۀِ أثيريه ايچنده قسمًا طورديرلمش، قسمًا وظيفه ايچون سياحت ايتديريلييور. صوڭره او خيالڭ خردهبينى اولان ايكنجى دوربينيله، كوچك ذرّاتى گورهجك بر صورتله باقييورز. او سرِّ قيّوميتله، ذىحيات مخلوقاتِ أرضيهنڭ هر برينڭ ذرّاتِ وجوديهلرى، ييلديزلر گبى منتظم بر وضعيت آلوب حركت ايدييورلر و وظيفهلر گورويورلر. خصوصًا ذىحياتڭ قانندهكى