برنجى مقام: نعمتلرى، إحسانلرى، مرحمتلرى گوسترمكله دلائلِ ظاهريهيى بيان ايتمكدن عبارتدر. بو إعتبارله أرض، سمواتدن أوّلدر.
ايكنجى مقام: عظمت، عزّت، قدرت دليللرينى گوسترر بر مقامدر. بو جهتله سماوات، أرضدن أوّلدر.
(ثُمَّ) مابعدينڭ ماقبلندن بر زمان صوڭره وجوده گلديگنه دلالت ايدر كه، بوڭا «تراخى» دينيلير. ديمك بوراده أرض ايله سماوات آراسنده بر اوزاقلق واردر. بو اوزاقلق، أرضڭ سمواتدن أوّل خلق ايديلديگنه گوره ذاتيدر. عكسى حالده رُتَبِى و تفكّريدر. يعنى سماواتڭ خلقتى برنجى ايسه ده، تفكّرجه رتبهسى ايكنجيدر؛ أرضڭ خلقتى ايكنجى ايسه ده، تفكّرى برنجيدر. يعنى أوّلا أرضڭ تفكّرى، صوڭره سماواتڭ تفكّرى لازمدر. بوڭا گوره (ثُمَّ) ايله (اِسْتَوٰى) آراسنده (اِعْلَمُوا وَ تَفَكَّرُوا) مقدّردر. تقديرِ كلام: (ثُمَّ اِعْلَمُوا وَ تَفَكَّرُوا اَنَّهُ اسْتَوٰى ... إلٰى آخر) در.
اوچنجى مسئله:
(سَبْعَ) كلمهسى حقّندهدر.
أى آرقداش! سماواتڭ طوقوز طبقهدن عبارت اولديغى، أسكى حكمتڭ خرافهلرندن بريدر. اونلرڭ او خرافهوارى فكرلرى، أفكارِ عامّهيى إستيلا ايتمشدى. حتّى بعض مفسّرلر، بعض آيتلرڭ ظاهرينى اونلرڭ مذهبلرينه مَيل ايتديرمشلردر. حكمتِ جديده ايسه، فضا دينيلن شو بوشلقده يالڭز ييلديزلرڭ معلّق بر وضعيتده طورمقده اولدقلرينه قائلدر. بونلرڭ مذهبندن، سماواتڭ إنكارى چيقييور. و بو ايكى حكمتڭ بريسى إفراطه وارمشسه ده ئوتهكيسى تفريطده قالمشدر. شريعت ايسه، جنابِ حقّڭ يدى طبقهدن عبارت سماواتى خلق ايتمش اولديغنه حاكمدر