ج - أوت عالمِ ملك يعنى عالمِ شهادت، يعنى بو گورمكده اولديغمز عالمه گوره، جهنّم أرضڭ ايچندهدر دييه، جهنّمى كوچك گوسترييورز. امّا عالمِ آخرته نظرًا، جهنّم اويله عظمت پيدا ايدر كه، بيڭلرجه أرضلرى ايچنه آلير، طويماز. بو عالمِ شهادت، بر پرده گبى اونڭ توسّعنه مانع اولمشدر. بناءً عليه أرضڭ ايچندهكى جهنّمدن مقصد، جهنّمڭ قلبى و جهنّمڭ چكردگيدر. و كذا جهنّمڭ أرضڭ آلتنده بولونماسى، أرضڭ قارننده ويا أرض ايله متّصل، ياپيشيق اولماسنى إستلزام ايتمز. زيرا شمس، قمر، ييلديز، أرض گبى كرهلر، هپ شجرۀِ خلقتڭ ميوهلريدر. معلومدر كه، ميوهنڭ آلتى، بتون داللرڭ آرالرينه شمولى واردر. بناءً عليه اللّٰهڭ ملكى پك گنيشدر. شجرۀِ خلقتڭ داللرى ده، هر طرفه اوزانوب گيتمشدر؛ جهنّم نرهيه گيدرسه يرى واردر. و كذا بر حديثه گوره جهنّم مطويدر، يعنى بوكولمشدر، يعنى تام آچيق دگلدر. ديمك جهنّمڭ بر يمورطه گبى أرضڭ مركزنده موجود و بِالآخره تظاهر ايدهجگى ممكناتدندر.
إخطار: جهنّمڭ شيمدى موجود اولماديغنه معتزلهلرى سَوق ايدن بو حديث اولسه گركدر.
آرقداش! بو آيتڭ جملهلرينى يوقلايالم، باقالم؛ او ظرفلر ناصل صدفلردر، ايچلرنده نه گبى جوهرلر واردر:
أوت (وَاِنْ كُنْتُمْ فٖى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا) جملهسنڭ باشندهكى (و) حرفِ عطفدر. معلوم يا، بر شيئڭ ديگر بر شيئه عطفى، آرالرنده بر مناسبتڭ بولونماسنه متوقّفدر. حالبوكه (اِنْ كُنْتُمْ فٖى رَيْبٍ) ايله (يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا) جملهلرى آراسنده مناسبت گورونميور. بونلرڭ آرالرندهكى مناسبت، آنجق ايكى سؤال و جوابڭ تقديريله تظاهر ايدر. شويله كه: