بشنجى مسئله:
عصرِ سعادته و بِالخاصّه جزيرة العرب مسئلهسنه دائردر. بونده ده درت نكته واردر.
برنجى نكته: عالمجه معلومدر كه، آز بر قَومڭ عادتلرندن حقير، أهمّيتسز بر عادتى قالديرمق ويا ذليل، مسكين بر طائفهنڭ جزئى، ضعيف خويلرينى رفع ايتمك؛ بيوك بر حكمداره، اوزون بر زمانده بيله چوق زحمتلره باغليدر. عجبا حاكم اولمامقله برابر، آز بر زمانده، نهايت درجهده عادتلرينه متعصّب، عنادجى و كثرتلى بر قَومده رسوخ و قوّت پيدا ايتمش اولان عادتلرى رفع و قلبلرده إستقرار پيدا ايدن و زمانلرجه دوام و إستمرار ايدن أخلاقلرينى ترك ايتديرن؛ هم يرلرينه غايت يوكسك عادتلرى، گوزل أخلاقلرى تأسيس ايدن بر ذات، خارق العاده اولماز مى؟
ايكنجى نكته: ينه عالمجه معلومدر كه، دولت بر شخصِ معنويدر. (چوجق گبى) تشكّلى، بيومسى تدريجيدر. و كذا يڭى تشكّل ايدن بر دولتڭ، بر ملّتڭ روحنه قدر نفوذ ايدن أسكى بر دولته غلبه ايتمهسى ينه تدريجيدر، زمانه متوقّفدر. عجبا محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلامڭ بتون أساساتِ عاليهيى حاوى اولان و مادّى معنوى بتون ترقّيات و مدنيتِ إسلاميهنڭ قپوسنى آچان، قيصه بر زمانده دفعةً تشكيل ايتديگى بر دولتله، دنيانڭ بتون دولتلرينه غلبه ايدوب مادّى معنوى حاكميتنى محافظه و إبقا ايتديرن، خارق العادهلگى دگل ميدر؟
اوچنجى نكته: أوت قهر و جبر ايله ظاهرى بر حاكميت، سطحى بر تحكّم، قيصه بر زمانده إبقا ايديلهبيلير. فقط بتون قلبلره، فكرلره، روحلره إجراىِ تأثير ايدهرك، ظاهرًا و باطنًا بگنديرمك شرطيله وجدانلر اوزرينه حاكميتنى محافظه و إبقا ايتمك، (أڭ بيوك خارقه اولمقله) آنجق نبوّتڭ خاصّهلرندن اولابيلير.