ج - أوت قاشلر گوزه، گم آته متمّم اولدقلرى و اونلرڭ نقصانلرينى إكمال ايتدكلرى گبى؛ كوچك نعمتلر ده، بيوك نعمتلره متمّمدرلر. بو إعتبارله متمّم اولان حدِّ ذاتنده كوچك ده اولسه، فائدهيى إكمال ايتديگندن، بيوكدن داها بيوك اولماسى ايجاب ايدر. و كذا بيوكدن بكلهنيلن منفعت، كوچگه متوقّف ايسه؛ او كوچك، بيوك صيرهسنه گچر؛ او بيوك دخى، كوچك حكمنده قالير. كليد ايله آناختار، لسان ايله روح گبى.
و كذا بو مقام، نعمتلرڭ تعدادى ويا نعمتلر ايله إمتنان مقامى دگلدر. آنجق إنسانلرى، گيزلى و كوچك نعمتلره تنبيه و ايقاظ ايتمك مقاميدر. أوّلكى مقاملردهكى «تدلّى»، شو «تنبيه» مقامنده ترقّى صاييلير. چونكه گيزلى و كوچك نعمتلرى إنسانلره گوسترمك و إنسانلرى اونلرڭ وجودينه ايقاظ ايتمك، داها لايق و داها لازمدر. بو إعتبارله، شو مسئلهمزده تدلّى دگل، ترقّى واردر.
سؤال: مبدأ و مأخذ إعتباريله رقّة القلب معناسنى إفاده ايدن بو ايكى صفتڭ جنابِ حق حقّنده قوللانيلماسى جائز دگلدر. أگر معناىِ حقيقيلرينڭ لازمى و نتيجهسى اولان إنعام و إحسان قصد ايديليرسه، مجازده نه حكمت واردر؟
جواب: بو ايكى صفت، «يد» گبى معناىِ حقيقيلريله، جنابِ حق حقّنده قوللانيلماسى محال اولان متشابهاتدندر. متشابهاتده، معناىِ مجازينڭ معناىِ حقيقينڭ لفظيله، اسلوبيله گوستريلمسندهكى حكمت، إنسانلرڭ مألوف و معلوملرى اولميان معنالرى و حقيقتلرى ذهنلرينه ياقينلاشديروب قبول ايتديرمكدن عبارتدر. مثلا «يد»ڭ معناىِ مجازيسى إنسانلره مأنوس اولماديغندن، معناىِ حقيقينڭ شكليله، لفظيله گوستريلمسى ضرورتى واردر.