رسالۀِ نور كلّياتندن
إجتهاد رسالهسى
مؤلّفى
بديع الزمان سعيد النورسى
يگرمى يدنجى سوز
إجتهاد رسالهسى
بش آلتى سنه مقدَّم، عربى بر رسالهده، إجتهاده دائر يازديغم بر مسئله، ايكى قارداشمڭ آرزولريله، او مسئلهيه دائر حدّندن تجاوز ايدنڭ حدّينى بيلديرمك ايچون، شو سوز، او مسئلۀِ إجتهاديهيه دائر يازيلدى.
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَاِلٰٓى اُولِى الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذٖينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ﴾
إجتهاد قپوسى آچيقدر. فقط شو زمانده اورايه گيرمگه «آلتى مانع» واردر.
برنجيسى: ناصلكه قيشده، فورطنهلرڭ شدّتلى اولديغى بر وقتده، طار دليكلر دخى سدّ ايديلير. يڭى قپولرى آچمق، هيچ بر جهتله كارِ عقل دگل. هم ناصلكه بيوك بر سيلڭ هجومنده، تعمير ايچون ديوارلرده دليكلر آچمق غرق اولمغه وسيلهدر. اويله ده، شو مُنكَرات زماننده و عاداتِ أجانبڭ إستيلاسى آننده و بدعهلرڭ كثرتى وقتنده و ضلالتڭ تخريباتى هنگامنده، إجتهاد ناميله، قصرِ إسلاميتدن يڭى قپولر آچوب، ديوارلرندن مخرّبلرڭ گيرمهسنه وسيله اولاجق دليكلر آچمق، إسلاميته جنايتدر.
ايكنجيسى: دينڭ ضرورياتى كه، إجتهاد اونلره گيرهمز. چونكه قطعى و معيّندرلر. هم او ضروريات، قوت و غدا حكمندهدرلر. شو زمانده تركه اوغرايورلر و تزلزلدهدرلر. و بتون همّت و غيرتى، اونلرڭ إقامهسنه و إحياسنه صرف ايتمك لازم گليركن، إسلاميتڭ نظريات قسمنده و سلفڭ إجتهاداتِ صافيانه و خالصانهسيله، بتون زمانلرڭ حاجاتنه طار گلمهين أفكارلرى اولديغى حالده، اونلرى بيراقوب هوسكارانه يڭى إجتهادلر ياپمق، بدعهكارانه بر خيانتدر.
اوچنجيسى: ناصلكه چارشوده موسملره گوره، برر متاع مرغوب اولويور. وقت بَوقت برر مال رواج بولويور. اويله ده، عالم مشهرنده، إجتماعياتِ إنسانيه و مدنيتِ بشريه چارشوسنده، هر عصرده برر متاع مرغوب اولوب رواج بولويور. سُوقنده يعنى چارشوسنده تشهير ايديلييور، رغبتلر اوڭا جلب اولويور، نظرلر اوڭا توجّه ايدييور، فكرلر اوڭا منجذب اولويور. مثلا: شو زمانده سياست متاعى و حياتِ دنيويهنڭ تأمينى و فلسفهنڭ رواجلرى گبى... و سلفِ صالحين عصرنده و او زمان چارشوسنده أڭ مرغوب متاع، خالقِ سماوات و أرضڭ مرضياتلرينى و بزدن آرزولرينى، كلامندن إستنباط ايتمك و نورِ نبوّت و قرآن ايله، قپاديلميهجق درجهده آچيلان آخرت عالمندهكى سعادتِ أبديهيى قزانديرمق وسائلنى ألده ايتمك ايدى.
ايشته او زمانده ذهنلر، قلبلر، روحلر، بتون قوّتلريله، يرلر و گوكلر ربّنڭ مرضياتنى آڭلامغه متوجّه اولديغندن؛ إجتماعياتِ بشريهنڭ صحبتلرى، محاورهلرى، وقوعاتلرى، أحواللرى اوڭا باقييوردى. اوڭا گوره جريان ايتديگندن هر كيمڭ گوزلجه بر إستعدادى بولونسه، اونڭ قلبى و فطرتى، شعورسز اولارق هر شيدن بر درسِ معرفت آلير. او زمانده جريان ايدن أحوال و وقوعات و محاوراتدن تعلّم ايدييوردى. گويا هر بر شى، اوڭا بر معلّم حكمنه گچوب، اونڭ فطرت و إستعدادينه، إجتهاده بر إستعدادِ إحضارى تلقين ايدييوردى. حتّى او درجه شو فطرى درس تنوير ايدييوردى كه؛ ياقين ايدى كه، كسبسز إجتهاده قابليتى اوله، آتشسز نورلانه... ايشته شو طرزده فطرى بر درس آلان بر مستعد، إجتهاده چاليشمغه باشلاديغى وقت، كبريت حكمنه گچن إستعدادى، (نُورٌ عَلٰى نُورٍ) سرّينه مظهر اولور؛ چابوق و آز زمانده مجتهد اولوردى.
امّا شو زمانده، مدنيتِ آوروپانڭ تحكّميله، فلسفۀِ طبيعيهنڭ تسلّطيله، شرائطِ حياتِ دنيويهنڭ آغيرلاشمهسيله، أفكار و قلوب طاغلمش، همّت و عنايت إنقسام ايتمشدر. ذهنلر معنوياته قارشى يبانيلشمشدر.
ايشته بونڭ ايچوندر كه، شو زمانده بريسى؛ درت ياشنده قرآنى حفظ ايدوب، عالملرله مباحثه ايدن سفيان ابن عُيينه اولان بر مجتهدڭ ذكاسنده بولونسه، سفيانڭ إجتهادى قزانديغى زمانه نسبةً، اون دفعه داها فضله زمانه محتاجدر. سفيان، اون سنهده إجتهادى تحصيل ايتمش ايسه، شو آدم يوز سنهيه محتاجدر كه تحصيل ايدهبيلسين. چونكه سفيانڭ إبتداءِ تحصيلِ فطريسى سنِّ تمييز زمانندن باشلار. يواش يواش إستعدادى مهيّا اولور، نورلانير، هر شيدن درس آلير، كبريت حكمنه گچر.
امّا اونڭ نظيرى، شو زمانده چونكه ذهنى فلسفهده بوغولمش، عقلى سياسته طالمش، قلبى حياتِ دنيويهده سرسم اولمش، إستعدادى إجتهاددن اوزاقلاشمش. ألبته فنونِ حاضرهده توغّلى درجهسنده إستعدادى إجتهادِ شرعى قابليتندن اوزاقلاشمش و علومِ أرضيهده تفنّنى درجهسنده إجتهادڭ قبولندن گرى قالمشدر. اونڭ ايچون «بن ده اونڭ گبى ذكىيم، نيچون اوڭا يتيشهميورم؟» دييهمز و ديمگه حقّى يوقدر و يتيشهمز.
دردنجيسى: ناصلكه بر جسمده، نشو و نما ايچون توسّع مَيلى بولونور. او مَيلِ توسّع ايسه، (چونكه داخلدندر) وجود و جسم ايچون بر تكمّلدر. فقط أگر خارجده توسيع ايچون بر مَيل ايسه، او وجودڭ جلدينى ييرتمقدر، تخريب ايتمكدر؛ توسيع دگلدر. اويله ده، إسلاميتڭ دائرهسنه سلفِ صالحين گبى تقواىِ كامله قپوسيله و ضرورياتِ دينيهنڭ إمتثالى طريقيله داخل اولانلرده مَيل التوسّع و إرادۀِ إجتهاد بولونسه؛ او كمالدر و تكمّلدر. يوقسه ضرورياتى ترك ايدن و حياتِ دنيويهيى حياتِ اُخرويهيه ترجيح ايدن و فلسفۀِ مادّيه ايله آلوده اولانلردن اولان او مَيل التوسيع و إرادۀِ إجتهاد، وجودِ إسلاميهيى تخريب و بوينندهكى شرعى زنجيرينى چيقارمغه وسيلهدر.
بشنجيسى: اوچ نقطۀِ نظر، شو زمانڭ إچتهاداتنى أرضيه ياپار، سماويلكدن چيقارييور. حالبوكه شريعت سماويهدر و إجتهاداتِ شرعيه دخى، اونڭ أحكامِ مستورهسنى إظهار ايتديگندن سماويهدرلر.
برنجيسى: بر حكمڭ حكمتى آيريدر، علّتى آيريدر. حكمت و مصلحت ايسه؛ ترجيحه سببدر، ايجابه ايجاده مدار دگلدر. علّت ايسه، وجودينه مداردر. مثلا: سفرده نماز قصر ايديلير، ايكى ركعت قيلينير. شو رخصتِ شرعيهنڭ علّتى سفردر، حكمتى ايسه مشقّتدر. سفر بولونسه، مشقّت هيچ اولماسه ده نماز قصر ايديلير. چونكه علّت وار. فقط سفر بولونماسه، يوز مشقّت بولونسه، نمازڭ قصر ايديلمسنه علّت اولاماز. ايشته شو حقيقتڭ عكسنه اولارق، شو زمانڭ نظرى ايسه، مصلحت و حكمتى علّت يرينه إقامه ايدوب اوڭا گوره حكم ايدييور. ألبته بويله إجتهادات أرضيهدر، سماوى دگلدر.
ايكنجيسى: شو زمانڭ نظرى، أوّلا و بِالذّات سعادتِ دنيويهيه باقييور و أحكاملرى اوڭا توجيه ايدييور. حالبوكه شريعتڭ نظرى ايسه، أوّلا و بِالذّات سعادتِ اُخرويهيه باقار، ايكنجى درجهده (آخرته وسيله اولمق طولاييسيله) دنيانڭ سعادتنه نظر ايدر. ديمك شو زمانڭ نظرى، روحِ شريعتدن يبانيدر. اويله ايسه، شريعت نامنه إجتهاد ايدهمز.
اوچنجيسى: (اِنَّ الضَّرُورَاتِ تُبٖيحُ الْمَحْظُورَاتِ) قاعدهسى، يعنى «ضرورت، حرامى حلال درجهسنه گتيرر.» ايشته شو قاعده ايسه، كلّى دگل. ضرورت أگر حرام يوليله اولمامش ايسه، حرامى حلال ايتمگه سببيت ويرر. يوقسه سوءِ إختياريله، غيرِ مشروع سببلرله ضرورت اولمش ايسه، حرامى حلال ايدهمز، رخصتلى أحكاملره مدار اولاماز، عذر تشكيل ايدهمز.
مثلا، بر آدم سوءِ إختياريله، حرام بر طرزده كندينى سرخوش ايتسه؛ تصرّفاتى، علماءِ شريعتجه عليهنده جاريدر، معذور صاييلماز. تطليق ايتسه، طلاقى واقع اولور. بر جنايت ايتسه، جزا گورور. فقط سوءِ إختياريله اولمازسه، طلاق واقع اولماز، جزا ده گورمز. هم مثلا، بر ايچكى مبتلاسى ضرورت درجهسنده مبتلا اولسه ده، دييهمز كه: «ضرورتدر، بڭا حلالدر.»
ايشته شو زمانده ضرورت درجهسنه گچن و إنسانلرى مبتلا ايدن بر بليّۀِ عامّه صورتنه گيرن چوق امورلر واردر كه؛ سوءِ إختياردن، غيرِ مشروع مَيللردن و حرام معاملهلردن تولّد ايتدكلرندن، رخصتلى أحكاملره مدار اولوب، حرامى حلال ايتمگه مدار اولامازلر. حالبوكه شو زمانڭ أهلِ إجتهادى، او ضروراتى أحكامِ شرعيهيه مدار ياپدقلرندن، إجتهادلرى أرضيهدر، هوسيدر، فلسفيدر، سماوى اولاماز، شرعى دگل. حالبوكه سماوات و أرضڭ خالقنڭ أحكامِ إلٰهيهسنده تصرّف و عبادينڭ عباداتنه مداخله، او خالقڭ إذنِ معنويسى اولمازسه؛ او تصرّف او مداخله مردوددر.
مثلا، بعض غافللر، خطبه گبى بعض شعائرِ إسلاميهيى، عربيدن چيقاروب هر ملّتڭ لسانيله سويلهمگى، ايكى سبب ايچون إستحسان ايدييورلر:
برنجيسى: «تا، سياستِ حاضره عوامِ مسلمينه ده او صورتله تفهيم ايديلسين.» حالبوكه سياستِ حاضره، او قدر چوق يالان و حيله و شيطنت ايچنه گيرمش كه، وسوسۀِ شياطين حكمنه گچمشدر. حالبوكه منبر، وحىِ إلٰهينڭ تبليغ مقامى اولديغندن، او وسوسۀِ سياسيهنڭ حقّى يوقدر كه، او مقامِ عالىيه چيقهبيلسين.
ايكنجى سبب: «خطبه، بعض سُوَرِ قرآنيهنڭ نصيحتلرى آڭلاشيلمق ايچوندر.» أوت أگر ملّتِ إسلام، إسلاميتڭ ضرورياتى و مسلّماتى و معلوم اولان أحكامنى، أكثريت إعتباريله إمتثال ايدوب يرينه گتيرسه ايدى، او وقت نظرياتِ شرعيه و مسائلِ دقيقه و نصايحِ خفيهيى آڭلامق ايچون، بيلديگى لسان ايله خطبه اوقونماسى و سُوَرِ قرآنيهنڭ (أگر ممكن اولسه ايدى) ترجمهسى (حاشيه) بلكه مستحسن اولوردى.
___
(حاشيه): إعجازه دائر اولان يگرمى بشنجى سوز، قرآنڭ حقيقى ترجمهسى ممكن اولماديغنى گوسترمشدر.
___
فقط نماز، زكات، اوروجڭ وجوبى و قتل، زنا و شرابڭ حراميتى گبى معلوم اولان أحكامِ قطعيۀِ إسلاميه مهمل قالييور. عوامِ ناس، اونلرڭ وجوبنى و حراميتنى درس آلمغه محتاج دگللر. بلكه تشويق و إخطار ايله او أحكامِ قدسيهيى خاطرلاتوب، إسلاميت طمارينى و ايمان حسّنى تحريك ايتمكله إمتثاللرينه تشويق و تذكيره و إخطاره محتاجدرلر.
حالبوكه بر عامى نه قدر جاهل دخى اولسه، قرآندن و خطبۀِ عربيهدن شو مئالِ إجماليهيى آڭلار كه: «هركسه و بڭا معلوم اولان ايمانڭ ركنلرينى و إسلاميتڭ عمدهلرينى خطيب و حافظ إخطار ايدييور و درس ويرييور، اوقويور» دير؛ قلبنده اونلره قارشى بر إشتياق حاصل اولور. عجبا كائناتده هانگى تعبيرات وار كه؛ عرشِ أعظمدن گلن قرآنِ حكيمڭ إعجازكارانه، مفهّمانه إخطارلرينه، تذكيرلرينه، تشويقلرينه مقابل گلهبيلسين؟
آلتنجيسى: سلفِ صالحينڭ مجتهدينِ عظامى، عصرِ نور و عصرِ حقيقت اولان عصرِ صحابهيه ياقين اولدقلرندن، صافى بر نور آلوب، خالص بر إجتهاد ايدهبيليرلردى. شو زمانڭ أهلِ إجتهادى ايسه، او قدر پردهلر آرقهسنده و اوزاق بر مسافهده حقيقت كتابنه باقار كه، أڭ واضح بر حرفنى ده زور ايله گورهبيليرلر.
أگر ديسهڭ: «صحابهلر ده إنساندرلر، خطادن، خلافدن خالى اولمازلر. حالبوكه إجتهاداتڭ و أحكامِ شريعتڭ مدارى، صحابهلرڭ عدالتى و صدقيدر كه، حتّى اُمّت «صحابهلر عمومًا عادلدرلر، طوغرى سويلرلر» دييه إتّفاق ايتمشلر.
الجواب: أوت صحابهلر أكثريتِ مطلقه إعتباريله حقّه عاشق، صدقه مشتاق، عدالته خواهشگردرلر. چونكه يالانڭ و كذبڭ چركينلگى، بتون چركينلگيله و صدقڭ و طوغريلغڭ گوزللگى، بتون گوزللگيله او عصرده اويله بر طرزده گوستريلمش كه، اورتهلرندهكى مسافه عرشدن فرشه قدر آچيلمش. أسفلِ سافليندهكى مسيلمۀِ كذّابڭ دركهسندن، أعلاىِ علّيّينده اولان حضرتِ پيغمبر عليه الصلاة والسلامڭ درجۀِ صدقى قدر بر آيريلق گورولمشدر.
أوت مسيلمهيى أسفلِ سافلينه دوشورن كذب اولديغى گبى، محمّد الأمين عليه الصلاة والسلامى أعلاىِ علّيّينه چيقاران صدقدر و طوغريلقدر.
ايشته، حسّياتِ علويهيى طاشييان و محاسنِ أخلاقيهيه پرستش ايدن و شمسِ نبوّتڭ ضياءِ صحبتيله نورلانان صحابهلر، او درجه چركين و سقوطه سبب و مسيلمهنڭ مسخرهآلود مزخرفات دكّانندهكى كذبه، إختياريله أللرينى اوزاتمهمق و كفردن چكيندكلرى گبى كفرڭ آرقداشى اولان كذبدن چكينمهلرى و او درجه گوزل و مدارِ فخر و مباهات و معراجِ صعود و ترقّى و فخرِ رسالتڭ خزينۀِ عاليهسنده أڭ رواجلى بولونان و شعشعۀِ جماليله إجتماعاتِ إنسانيهيى نورلانديران صدقه و طوغريلغه و حقّه (و بِالخاصّه أحكامِ شرعيه روايتنده و تبليغنده) ألبته أللرندن گلديگى قدر طالب و موافق و عاشق اولمالرى قطعيدر، ضروريدر، شبههسزدر.
حالبوكه شو زمانده، كذب و صدقڭ اورتهسندهكى مسافه او قدر قيصهلمش كه، عادتا اوموز اوموزه ويرمشلر. صدقدن يالانه (گچمك) پك قولاى گيديلييور. حتّى سياست پروپاغندهسى واسطهسيله يالانجيلق، طوغريلغه ترجيح ايديلييور. ايشته أڭ چركين شى، أڭ گوزل شيلرله برابر بر دكّانده، بر فيآتله صاتيلسه؛ ألبته پك عالى اولان و حقيقت جوهرينه گيدن صدق و حق پيرلانطهسى او دكّانجينڭ معرفتنه و سوزينه إعتماد ايدوب، كوركورينه آلينماز.
* * *
خاتمه
عصرلره گوره شريعتلر دگيشير. بلكه بر عصرده، قَوملره گوره آيرى آيرى شريعتلر، پيغمبرلر گلهبيلير و گلمشدر. خاتم الأنبيادن صوڭره شريعتِ كبراسى، هر عصرده، هر قَومه كافى گلديگندن، مختلف شريعتلره إحتياج قالمامشدر. فقط تفرّعاتده، بر درجه آيرى آيرى مذهبلره إحتياج قالمشدر.
أوت ناصلكه موسملرڭ دگيشمهسيله ألبسهلر دگيشير، مزاجلره گوره علاجلر تبدّل ايدر. اويله ده، عصرلره گوره شريعتلر دگيشير، ملّتلرڭ إستعدادينه گوره أحكام تحوّل ايدر. چونكه أحكامِ شرعيهنڭ تفرّعات قسمى، أحوالِ بشريهيه باقار. اوڭا گوره گلير، علاج اولور.
أنبياءِ سالفه زماننده، طبقاتِ بشريه بربرندن چوق اوزاق و سجيهلرى هم بر درجه قابا، هم شدّتلى و أفكارجه إبتدائى و بدويته ياقين اولديغندن، او زماندهكى شريعتلر، اونلرڭ حالنه موافق بر طرزده آيرى آيرى گلمشدر. حتّى بر قطعهده بر عصرده، آيرى آيرى پيغمبرلر و شريعتلر بولونورمش.
صوڭره آخر زمان پيغمبرينڭ گلمسيله، إنسانلر گويا إبتدائى درجهسندن، إعداديه درجهسنه ترقّى ايتديگندن، چوق إنقلابات و إختلاطات ايله أقوامِ بشريه بر تك درس آلاجق، بر تك معلّمى ديڭلهيهجك، بر تك شريعتله عمل ايدهجك وضعيته گلديگندن، آيرى آيرى شريعته إحتياج قالمامشدر، آيرى آيرى معلّمه ده لزوم گورولمهمشدر.
فقط تمامًا بر سويهيه گلمديگندن و بر طرزِ حياتِ إجتماعيه ده گيمديگندن، مذهبلر تعدّد ايتمشدر.
أگر بشرڭ أكثريتِ مطلقهسى بر مكتبِ عالينڭ طلبهسى گبى، بر طرزِ حياتِ إجتماعيهيى گيسه، بر سويهيه گيرسه؛ او وقت مذهبلر توحيد ايديلهبيلير. فقط بو حالِ عالم، او حاله مساعده ايتمديگى گبى، مذاهب ده بر اولماز.
أگر ديسهڭ: حق بر اولور؛ ناصل بويله درت و اون ايكى مذهبڭ مختلف أحكاملرى حق اولابيلير؟
الجواب: بر صو، بش مختلف مزاجلى خستهلره گوره ناصل بش حكم آلير؛ شويله كه: بريسنه، خستهلغنڭ مزاجنه گوره صو علاجدر، طبًّا واجبدر. ديگر بريسنه، خستهلغى ايچون زهر گبى مضردر؛ طبًّا اوڭا حرامدر. ديگر بريسنه، آز ضرر ويرر؛ طبًّا اوڭا مكروهدر. ديگر بريسنه، ضررسز منفعت ويرر؛ طبًّا اوڭا سنّتدر. ديگر بريسنه نه ضرردر، نه منفعتدر؛ عافيتله ايچسين، طبًّا اوڭا مباحدر. ايشته حق بوراده تعدّد ايتدى. بشى ده حقدر. سن دييهبيلير ميسڭ كه: «صو يالڭز علاجدر، يالڭز واجبدر، باشقه حكمى يوقدر.»
ايشته بونڭ گبى، أحكامِ إلٰهيه مذهبلره حكمتِ إلٰهيهنڭ سَوقيله إتّباع ايدنلره گوره دگيشير، هم حق اولارق دگيشير و هر بريسى ده حق اولور، مصلحت اولور.
مثلا، حكمتِ إلٰهيهنڭ تنسيبيله إمامِ شافعىيه إتّباع ايدن، أكثريت إعتباريله حنفيلره نسبةً كويليلگه و بدويلگه داها ياقين اولوب جماعتى بر تك وجود حكمنه گتيرن حياتِ إجتماعيه ده ناقص اولديغندن، هر برى بِالذّات درگاهِ قاضى الحاجاتده كندى دردينى سويلهمك و خصوصى مطلوبنى ايستهمك ايچون، إمام آرقهسنده فاتحهيى برر برر اوقويورلر. هم عينِ حق و محضِ حكمتدر.
إمامِ أعظمه إتّباع ايدنلر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله، إسلامى حكومتلرڭ أكثريسى، او مذهبى إلتزام ايتمهسيله مدنيته، شهرليلگه داها ياقين و حياتِ إجتماعيهيه مستعد اولديغندن؛ بر جماعت، بر شخص حكمنه گيروب، بر تك آدم عموم نامنه سويلر؛ عموم قلبًا اونى تصديق و ربطِ قلب ايدوب، اونڭ سوزى عمومڭ سوزى حكمنه گچديگندن، حنفى مذهبنه گوره إمام آرقهسنده فاتحه اوقونماز. اوقونمامسى عينِ حق و محضِ حكمتدر.
هم مثلا، مادام شريعت، طبيعتڭ تجاوزاتنه سد چكمكله اونى تعديل ايدوب نفسِ أمّارهيى تربيه ايدر. ألبته أكثر أتباعى، كويلى و نيمبدوى و عملهلكله مشغول اولان شافعى مذهبنه گوره «قادينه تماس ايله آبدست بوزولور، آز بر نجاست ضرر ويرر.» أكثريت إعتباريله حياتِ إجتماعيهيه گيرن، نيممدنى شكلنى آلان إنسانلر، إتّباع ايتدكلرى مذهبِ حنفىيه گوره «مسِّ نسوان آبدستى بوزماز، بر درهم قدر نجاسته فتوا وار.»
ايشته بر عمله ايله بر أفندىيى نظره آلاجغز. عمله، طرزِ معيشت إعتباريله أجنبى قادينلرله إختلاطه، تماسه و بر اوجاق ياننده اوطورمغه و ملوّث شيلرڭ ايچنه قاريشمغه مبتلا اولديغندن؛ صنعت و معيشت إعتباريله، طبيعت و نفسِ أمّارهسى ميدانى بوش بولوب تجاوز ايدهبيلير. اونڭ ايچون، شريعت اونلرڭ حقّنده، او تجاوزاته سد چكمك ايچون، «آبدست بوزولور، تماس ايتمه؛ نمازيڭى إبطال ايدر، بولاشمه!» معنوى قولاغنده بر صداىِ سماوى چينلاتديرر. امّا او أفندى، (ناموسلى اولمق شرطيله) عاداتِ إجتماعيهسى إعتباريله، أخلاقِ عموميه نامنه، أجنبى قادينلره تماسه مبتلا دگل، ملوّث شيلرله نظافتِ مدنيه نامنه كندينى او قدر بولاشديرماز. اونڭ ايچون شريعت، مذهبِ حنفى ناميله اوڭا شدّت و عزيمت گوسترمهمش؛ رخصت طرفنى گوستروب، خفيفلشديرمشدر. «ألڭ طوقونمش ايسه، آبدستڭ بوزولماز؛ حجاب ايدوب، غلبهلك ايچنده صو ايله إستنجا ايتممهنڭ ضررى يوقدر. بر درهم قدر فتوا واردر.» دير، اونى وسوسهدن قورتارير.
ايشته دڭزدن ايكى قطره سڭا مثال.. اونلره قياس ايت. ميزانِ شعرانى ميزانيله، شريعت ميزانلرينى بو صورتله موازنه ايدهبيليرسهڭ ايت.
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى مَنْ تَمَثَّلَ فٖيهِ اَنْوَارُ مَحَبَّتِكَ لِجَمَالِ صِفَاتِكَ وَاَسْمَائِكَ بِكَوْنِهٖ مِرْاٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَمَنْ تَمَرْكَزَ فٖيهِ شُعَاعَاتُ مَحَبَّتِكَ لِصَنْعَتِكَ فٖى مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهٖ اَكْمَلَ وَاَبْدَعَ مَصْنُوعَاتِكَ وَصَيْرُورَتِهٖ اَنْمُوذَجَ كَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَفِهْرِسْتَةَ مَحَاسِنِ نُقُوشِكَ وَمَنْ تَظَاهَرَ فٖيهِ لَطَائِفُ مَحَبَّتِكَ وَرَغْبَتِكَ لِاِسْتِحْسَانِ صَنْعَتِكَ بِكَوْنِهٖ اَعْلٰى دَلَّالٖى مَحَاسِنِ صَنْعَتِكَ وَاَرْفَعَ الْمُسْتَحْسِنٖينَ صَوْتًا فٖى اِعْلَانِ حُسْنِ نُقُوشِكَ وَاَبْدَعِهِمْ نَعْتًا لِكَمَالَاتِ صَنْعَتِكَ وَمَنْ تَجَمَّعَ فٖيهِ اَقْسَامُ مَحَبَّتِكَ وَاِسْتِحْسَانِكَ لِمَحَاسِنِ اَخْلَاقِ مَخْلُوقَاتِكَ وَلَطَائِفِ اَوْصَافِ مَصْنُوعَاتِكَ بِكَوْنِهٖ جَامِعًا لِمَحَاسِنِ الْاَخْلَاقِ كَافَّةً بِاِحْسَانِكَ وَلِلَطَائِفِ الْاَوْصَافِ قَاطِبَةً بِفَضْلِكَ وَمَنْ صَارَ مِصْدَاقًا صَادِقًا وَمِقْيَاسًا فَائِقًا لِجَمٖيعِ مَنْ ذَكَرْتَ فٖى فُرْقَانِكَ اِنَّكَ تُحِبُّهُمْ مِنَ الْمُحْسِنٖينَ وَالصَّابِرٖينَ وَالْمُؤْمِنٖينَ وَالْمُتَّقٖينَ وَالتَّوَّابٖينَ وَالْاَوَّابٖينَ وَجَمٖيعِ الْاَصْنَافِ الَّذٖينَ اَحْبَبْتَهُمْ وَشَرَفْتَهُمْ لِمَحَبَّتِكَ فٖى فُرْقَانِكَ حَتّٰى صَارَ اِمَامَ الْحَبٖيبٖينَ لَكَ وَسَيِّدَ الْمَحْبُوبٖينَ لَكَ وَرَئٖيسَ اَوِدَّائِكَ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَاَصْحَابِهٖ وَاِخْوَانِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ)
* * *