İçeriğe atla
إجتهاد رساله‌سى
يگرمى طوقوزنجى مكتوبكۡ برنجى قسمى · Sayfa 4

يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ برنجى قسمى

«طوقوز نكته»در.

﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾

﴿وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ﴾

عزيز، صدّيق قارداشم و خدمتِ قرآنيه‌ده پك جدّى بر آرقداشم!

بو دفعه‌كى مكتوبڭده، وقتم و حالم مساعده ايتمديگى مهمّ بر مسئله‌يه دائر جواب ايسته‌يورسڭ.

قارداشم، بو سنه الحمد لِلّٰهِ رساله‌لرى يازانلر پك چوغالمش. ايكنجى تصحيح بڭا گلييور. صباحدن آقشامه قدر سرعتلى بر طرزده مشغول اولويورم. چوق مهمّ ايشلرم ده گرى قالييور و بو وظيفه‌يى داها عظيم گورويورم. خصوصًا شعبان و رمضانده، عقلدن زياده قلب حصّه‌داردر، روح حركت ايدر. شو مسئلۀِ عظيمه‌يى باشقه وقته تعليق ايدوب، نه وقت جنابِ حقّڭ رحمتندن قلبه سنوحات گلسه، تدريجًا سزه يازيلير. شيمديلك «اوچ نكته»يى (حاشيه) بيان ايده‌جگم:

___

(حاشيه): بِالآخره طوقوز نكته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌يه تماملانمشدر.

___

برنجى نكته:

«قرآنِ حكيمڭ أسرارى بيلينمييور، مفسّرلر حقيقتنى آڭلامامشلردييه بيان اولونان فكرڭ ايكى يوزى وار و اونى ديين، ايكى طائفه‌در:

برنجيسى: أهلِ حق و أهلِ تدقيقدر. ديرلر كه: «قرآن، بيتمز و توكنمز بر خزينه‌در. هر عصر نصوص و محكماتنى تسليم و قبول ايله برابر، تتمّات قبيلندن حقائقِ خفيه‌سندن دخى حصّه‌سنى آلير؛ باشقه‌سنڭ گيزلى قالمش حصّه‌سنه ايليشمز

أوت زمان گچدكجه، قرآنِ حكيمڭ داها زياده حقائقى إنكشاف ايدر ديمكدر. يوقسه حاشا و كلاّ سلفِ صالحينڭ بيان ايتدكلرى حقائقِ ظاهريۀِ قرآنيه‌يه شبهه گتيرمك دگل. چونكه اونلره ايمان لازمدر. اونلر نصّدر، قطعيدر، أساسدرلر، تملدرلر.

قرآن (عَرَبِىٌّ مُبٖينٌ) فرمانيله معناسى واضح اولديغنى بيلديرر. باشدن باشه خطابِ إلٰهى، او معنالر اوزرينه دونر، تقويه ايدر، بداهت درجه‌سنه گتيرر. او منصوص معنالرى قبول ايتمه‌مكدن، حاشا ثمّ حاشا، جنابِ حقّى تكذيب و حضرتِ رسالتڭ فهمنى تزييف ايتمك چيقار.

ديمك معانئِ منصوصه، متسلسلًا منبعِ رسالتدن آلينمشدر. حتّى ابن جريرِ طبرى بتون معانئِ قرآنى مُعنعن سند ايله متسلسلًا منبعِ رسالته ايصال ايتمش و او طرزده، مهمّ و بيوك تفسيرينى يازمش.

ايكنجى طائفه: يا عقلسز بر دوستدر، قاش ياپه‌يم ديركن گوز چيقارييور ويا شيطان عقللى بر دشمندر كه، أحكامِ إسلاميه و حقائقِ ايمانيه‌يه قارشى گلمك ايسته‌يور. قرآنِ حكيمڭ (سنڭ تعبيرڭله) برر پولاط قلعه‌سى حكمنده اولان سورلى سوره‌لرى ايچنده يول بولمق ايسته‌يور. بويله‌لر، حاشا حقائقِ ايمانيه و قرآنيه‌يه شبهه ايراث ايتمك ايچون بو نوع سوزلرى إشاعه ايدييورلر.

ايكنجى نكته:

جنابِ حق، قرآنده چوق شيلره قَسَم ايتمش. قسماتِ قرآنيه‌ده چوق بيوك نكته‌لر وار، چوق سرلر وار.

مثلا (وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا) ده قَسَم، اون برنجى سوزده‌كى محتشم تمثيلڭ أساسنه إشارت ايدر. كائناتى بر سراى و بر شهر صورتنده گوسترر.

هم (يٰسٓ ۞ وَالْقُرْاٰنِ الْحَكٖيمِ) ده‌كى قَسَم ايله، إعجازاتِ قرآنيه‌نڭ قدسيتنى و اوڭا قَسَم ايديله‌جك بر درجۀِ حرمتده اولديغنى إخطار ايدر.

﴿وَالنَّجْمِ اِذَا هَوٰى ۞ فَلَٓا اُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ ۞

وَاِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظٖيمٌ﴾

ده‌كى قَسَم؛ ييلديزلرڭ سقوطيله وحيه شبهه ايراث ايتمه‌مك ايچون جنّ و شيطانلرڭ غيبى خبرلردن كسيلمه‌لرينه علامت اولديغنه إشارت ايتمكله برابر؛ ييلديزلرى دهشتلى عظمتلريله و كمالِ إنتظام ايله يرلرينه يرلشديرمك و سيّاراتلرى حيرت‌أنگيز بر صورتده دونديرمكده‌كى عظمتِ قدرت و كمالِ حكمتى، او قَسَم ايله إخطار ايدييور.

﴿وَالذَّارِيَاتِ ۞ وَالْمُرْسَلَاتِ﴾

ده‌كى قَسَمده؛ هوانڭ تموّجاتى و تصريفاتى ايچنده مهمّ حكمتلرى إخطار ايتمك ايچون، روزگارلره مأمور ملائكه‌لره قَسَم ايله نظرِ دقّتى جلب ايدييور كه، تصادفى ظن اولونان عنصرلر، چوق نازك حكمتلرى و أهمّيتلى وظيفه‌لرى گورويورلر. و هكذا... هر بر موقعڭ، آيرى آيرى نكته‌سى و فائده‌سى واردر.

وقت مساعد اولماديغى ايچون، يالڭز إجمالًا (وَالتّٖينِ وَالزَّيْتُونِ) قَسَمنده‌كى چوق نكته‌لرندن بر نكته‌يه إشارت ايده‌جگز. شويله كه:

جنابِ حق، تين و زيتون ايله قَسَم واسطه‌سيله، عظمتِ قدرتنى و كمالِ رحمتنى و بيوك نعمتلرينى إخطار ايده‌رك، أسفلِ سافلين طرفنه گيدن إنسانڭ يوزينى او طرفدن چويروب، شكر و فكر و ايمان و عملِ صالح ايله تا أعلاىِ علّيّينه قدر ترقّياتِ معنويه‌يه مظهر اولابيلمه‌سنه إشارت ايدييور. نعمتلر ايچنده تين و زيتونڭ تخصيصنڭ سببى؛ او ايكى ميوه‌نڭ چوق مبارك و نافع اولماسى و خلقتلرنده ده، مدارِ دقّت و نعمت چوق شيلر بولونماسيدر.

چونكه حياتِ إجتماعيه و تجاريه و تنويريه و غداىِ إنسانيه ايچون زيتون أڭ بيوك بر أساس تشكيل ايتديگى گبى؛ اينجيرڭ خلقتى، ذرّه گبى بر چكردكده قوجه اينجير آغاجنڭ جهازاتنى صاقلايوب درج ايتمك گبى، بر خارقه معجزۀِ قدرتى گوسترديگى گبى؛ طعمنده، منفعتنده و أكثر ميوه‌لره مخالف اولارق دوامنده و داها سائر منافعنده‌كى نعمتِ إلٰهيه‌يى قَسَم ايله خاطره گتيرييور. بوڭا مقابل، إنسانى ايمان و عملِ صالحه چيقارمق و أسفلِ سافلينه دوشورمه‌مك ايچون بر درس ويرييور.

اوچنجى نكته:

سوره‌لرڭ باشلرنده‌كى حروفِ مقطّعه إلٰهى بر شفره‌در. خاص عبدينه، اونلرله بعض إشارتِ غيبيه ويرييور. او شفره‌نڭ مفتاحى، او عبدِ خاصده‌در، هم اونڭ ورثه‌سنده‌در. قرآنِ حكيم مادام هر زمان و هر طائفه‌يه خطاب ايدييور؛ هر عصرڭ هر طبقه‌سنڭ حصّه‌سنى جامع چوق متنوّع وجوهلرى، معنالرى اولابيلير. سلفِ صالحين ايسه، أڭ خالص پارچه اونلرڭدر كه، بيان ايتمشلر. أهلِ ولايت و تحقيق، سير و سلوكِ روحانيه‌يه عائد چوق معاملاتِ غيبيه إشاراتنى اونلرده بولمشلر. إشارات الإعجاز تفسيرنده، «البقره» سوره‌سنڭ باشنده، إعجازِ بلاغت نقطه‌سنده بر نبذه اونلردن بحث ايتمشز؛ مراجعت ايديلسين.

دردنجى نكته:

قرآنِ حكيمڭ حقيقى ترجمه‌سى قابل اولماديغنى يگرمى بشنجى سوز إثبات ايتمشدر. هم معنوى إعجازنده‌كى علويتِ اُسلوب ايسه، ترجمه‌يه گلمز. معنوى إعجازنده اولان علويتِ اُسلوب جهتندن گلن ذوق و حقيقتى بيان و إفهام ايتمك پك مشكل. فقط يولى گوسترمك ايچون بر ايكى جهته إشارت ايده‌جگز. شويله كه:

قرآنِ معجز البيان

﴿وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوَانِكُمْ﴾

﴿وَالسَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ ۞ يَخْلُقُكُمْ فٖى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فٖى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ۞ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ ۞ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهٖ ۞ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ ۞ يُولِجُ الَّيْلَ فِى النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّيْلِ وَهُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ﴾

گبى آيتلرله، او درجه خارقه بر علويتِ اُسلوب و إعجازكارانه بر جمعيت ايچنده خلاّقيتڭ حقيقتنى خياله تصوير ايدييور، گوسترييور كه:

«صانعِ عالم اولان شو كائناتڭ اوسته‌سى، ايش باشنده اولارق شمس و قمرى هانگى چكيج ايله يرلرينه چاقييورسه؛ عين چكيج ايله، عين آنده ذرّه‌لرى يرلرينه (مثلا ذى‌حياتلرڭ گوزببكلرنده) يرلشديرييور. سماواتى هانگى ئولچو ايله، هانگى معنوى آلَت ايله ترتيب ايدوب آچييورسه؛ عين آنده، عين ترتيب ايله گوزڭ پرده‌لرينى آچار، ياپار، تنظيم ايدر، يرلشديرر. هم صانعِ ذو الجلال معنوى قدرتڭ هانگى معنوى چكيجى ايله ييلديزلرى گوكلره چاقييورسه، عين او معنوى چكيج ايله، بشرڭ سيماسنده‌كى حدسز علامتِ فارقه نقطه‌لرينى و ظاهرى و باطنى طويغولرينى يرلرينه نقش ايدييوردييه إفاده ايدر.

ديمك او صانعِ ذو الجلال ايش باشنده... ايشلرينى هم گوزه، هم قولاغه گوسترمك ايچون، آياتِ قرآنيه ايله، بر چكيجى ذرّه‌يه وورويور؛ عين آيتڭ ديگر كلمه‌سيله، او چكيجى شمسه وورويور؛ مركزينه چاقار گبى علوى اُسلوب ايله وحدانيتى عينِ أحديت ايچنده و نهايت جلالى نهايت جمال ايچنده و نهايت عظمتى نهايت خفاء ايچنده و نهايت وسعتى نهايت دقّت ايچنده و نهايت حشمتى نهايت رحمت ايچنده و نهايت بعديتى نهايت قربيت ايچنده گوسترر. محال تلقّى ايديلن جمعِ أضدادڭ أڭ اوزاق مرتبه‌سنى، واجب درجه‌سنده‌كى بر صورتنى إفاده ايدر، إثبات ايدوب گوسترر.

ايشته بو طرز إفاده‌سى و اُسلوبيدر كه؛ أڭ خارقه أديبلرى، بلاغتنه سجده ايتديرييور.

هم مثلا

﴿وَمِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهٖ

ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ﴾

آيتيله، شويله بر اُسلوبِ عالى ايله سلطنتِ ربوبيتنده‌كى حشمتى گوسترر. شويله كه:

«گوكلر و زمين؛ ايكى مطيع قيشله حكمنده و ايكى منتظم اوردو مركزى صورتنده تك بر أمرله ويا بورو گبى بر إشارتله، او ايكى قيشله‌ده فنا و عدم پرده‌سنده ياتان موجودات، او أمره كمالِ سرعتله و إطاعتله «لبّيكدييوب، ميدانِ حشر و إمتحانه چيقارلر

ايشته حشر و قيامتى نه قدر معجزانه بر اُسلوبِ عالى ايله إفاده ايدوب و او دعوانڭ ايچنده بر دليلِ إقناعى‌يه إشارت ايدييور كه:

بِالمشاهده ناصلكه زمينڭ جوفنده صاقلانمش و ئولمش حكمنده‌كى تخملر و جوِّ سماده، عدمده و كُرۀِ هوائيه‌ده طاغلمش، صاقلانمش قطره‌لر؛ ناصل كمالِ إنتظام و سرعتله حشر اولوب هر بهارده ميدانِ تجربه و إمتحانه چيقييورلر؛ زمينده حبوبات، سماده قطرات هر وقت بر محشرنمون صورتنى آليرلر؛ اويله ده، حشرِ أكبر دخى اويله قولاى ظهور ايدر. مادام بونى گورييورسڭز، اونى دخى إنكار ايده‌مزسڭز. و هكذا... شو آيتلره، سائر آياتده‌كى درجۀِ بلاغتى قياس ايده‌بيليرسڭز.

عجبا، شو طرزده‌كى آياتڭ حقيقى ترجمه‌سى ممكن ميدر؟ ألبته دگلدر! اولسه اولسه، يا قيصه بر مئالِ إجمالى ويا آيتڭ هر جمله‌سى ايچون بش آلتى سطر تفسير يازمق لازم گلير.

بشنجى نكته:

مثلا «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» بر جملۀِ قرآنيه‌در. بونڭ أڭ قيصه معناسى، علمِ نحو و بيان قاعده‌لرينڭ إقتضا ايتديگى شودر:

﴿كُلُّ فَرْدٍ مِنْ اَفْرَادِ الْحَمْدِ مِنْ اَىِّ حَامِدٍ صَدَرَ

وَعَلٰى اَىِّ مَحْمُودٍ وَقَعَ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ خَاصٌّ

وَمُسْتَحِقٌّ لِلذَّاتِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ الْمُسَمّٰى بِاللّٰهِ﴾

يعنى: «نه قدر حمد و مدح وارسه، كيمدن گلسه، كيمه قارشى ده اولسه، أزلدن أبده قدر خاصدر و لايقدر او ذاتِ واجب الوجوده كه، اللّٰه دينيلير

ايشته «نه قدر حمد وارسه»، «الِ إستغراق»دن چيقييور. «هر كيمدن گلسه» قيدى ايسه، «حمد» مصدر اولوب فاعلى ترك ايديلديگندن، بويله مقامده عموميتى إفاده ايدر. هم مفعولڭ تركنده، ينه مقامِ خطابيده كلّيت و عموميتى إفاده ايتديگى ايچون، «هر كيمه قارشى اولسه» قيدينى إفاده ايدييور. «أزلدن أبده قدر» قيدى ايسه؛ فعلى جمله‌سندن إسمى جمله‌سنه إنتقال قاعده‌سى، ثبات و دوامه دلالت ايتديگى ايچون، او معنايى إفاده ايدييور. «خاص و مستحق» معناسنى «للّٰهِ»ده‌كى «لامِ جر» إفاده ايدييور. چونكه او «ل»، إختصاص و إستحقاق ايچوندر. «ذاتِ واجب الوجود» قيدى ايسه؛ وجوبِ وجود، الوهيتڭ لازمِ ضروريسى و ذاتِ ذو الجلاله قارشى بر عنوانِ ملاحظه اولديغندن، «لفظ اللّٰه» سائر أسماء و صفاته جامعيتى و إسمِ أعظم اولديغى إعتباريله، دلالتِ إلتزاميه ايله دلالت ايتديگى گبى؛ واجب الوجود عنواننه دخى، او دلالتِ إلتزاميه ايله دلالت ايدييور.

ايشته، «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» جمله‌سنڭ أڭ قيصه و علماىِ عربيه‌جه مُتّفَق‌ٌ عليه بر معناىِ ظاهريسى شويله اولورسه، باشقه بر لسانه او إعجاز و قوّتله ناصل ترجمه ايديله‌بيلير؟

هم ألسنۀِ عالم ايچنده لسانِ نحوى عربيدن باشقه بر تك لسان وار؛ او ده هيچ بر وقت عرب لساننڭ جامعيتنه يتيشه‌مز. عجبا او جامع و إعجازدارانه اولان لسانِ نحوى ايله معجزه‌كارانه بر صورتده و هر جهتى بردن بيلير، إراده ايدر بر علمِ محيط ايچنده ظهور ايدن كلماتِ قرآنيه؛ سائر ألسنۀِ تركيبيه و تصريفيه واسطه‌سيله، ذهنى جزئى، شعورى قيصه، فكرى مشوّش، قلبى قراڭلقلى بعض إنسانلرڭ كلماتِ ترجميه‌سى ناصل او مقدّس كلمات يرينى طوته‌بيلير؟

حتّى دييه‌بيليرم و بلكه إثبات ايده‌بيليرم كه: هر بر حرفِ قرآن، بر حقائق خزينه‌سى حكمنه گچر؛ بعضًا بر تك حرف، بر صحيفه قدر حقيقتلرى درس ويرر.

آلتنجى نكته:

بو معنايى تنوير ايچون، كندى باشمدن گچمش نورلى بر حالى و حقيقتلى بر خيالى سويله‌يورم. شويله كه:

بر وقت (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) ده‌كى نُونِ متكلّمِ مع الغيرى دوشوندم و متكلّمِ وحده صيغه‌سندن «نَعْبُدُ» صيغه‌سنه إنتقالڭ سببنى قلبم آرادى. بردن، نمازده‌كى جماعتڭ فضيلتى و سرّى، او نوندن إنكشاف ايتدى. گوردم كه:

نماز قيلديغم او بايزيد جامعنده‌كى جماعتله إشتراكمى و هر برى بنم بر نوع شفاعتجم حكمنه و قرائتمده إظهار ايتديگم حكملره و دعوالره برر شاهد و برر مؤيّد گوردم. ناقص عبوديتمى، او جماعتڭ بيوك و كثرتلى عباداتى ايچنده درگاهِ إلٰهيه‌يه تقديمه جسارت گلدى.

بردن بر پرده داها إنكشاف ايتدى: يعنى إستانبولڭ بتون مسجدلرى إتّصال پيدا ايتدى. او شهر، او بايزيد جامعى حكمنه گچدى. بردن، اونلرڭ دعالرينه و تصديقلرينه معنًا بر نوع مظهريت حسّ ايتدم.

اونده دخى؛ روىِ زمين مسجدنده، كعبۀِ مكرّمه أطرافنده دائره‌وى صفلر ايچنده كنديمى گوردم. (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ) ديدم. بنم بو قدر شفاعتجيلرم وار؛ بنم نمازده سويله‌ديگم هر بر سوزى عينًا سويله‌يورلر، تصديق ايدييورلر. مادام خيالًا بو پرده آچيلدى؛ كعبۀِ مكرّمه محراب حكمنه گچدى. بن بو فرصتدن إستفاده ايده‌رك او صفلرى إشهاد ايدوب، تحيّاتده گتيرديگم، (اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ) اولان ايمانڭ ترجماننى مبارك حجر الأسوده توديع ايدوب أمانت بيراقييورم ديركن، بردن بر وضعيت داها آچيلدى. گوردم كه: داخل اولديغم جماعت اوچ دائره‌يه آيريلدى:

برنجى دائره: روىِ زمينده مؤمنلر و موحّدينده‌كى جماعتِ عظما.

ايكنجى دائره: باقدم، عموم موجودات، بر صلاتِ كبراده، بر تسبيحاتِ عظماده، هر طائفه كندينه مخصوص صلوات و تسبيحات ايله مشغول بر جماعت ايچنده‌يم. «وظائفِ أشيا» تعبير ايديلن خدماتِ مشهوده، اونلرڭ عبوديتلرينڭ عنوانلريدر. او حالده «اللّٰه أكبر» دييوب حيرتدن باشمى أگدم، نفسمه باقدم:

اوچنجى بر دائره ايچنده، حيرت‌أنگيز ظاهرًا و كيفيةً كوچك، حقيقةً و وظيفةً و كميةً بيوك، بر كوچك عالمى گوردم كه ذرّاتِ وجوديه‌مدن تا حواسِّ ظاهريه‌مه قدر، طائفه طائفه وظيفۀِ عبوديتله و شكرانيه ايله مشغول بر جماعت گوردم. بو دائره‌ده، قلبمده‌كى لطيفۀِ ربّانيه‌م، (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) او جماعت نامنه دييور. ناصل، أوّلكى ايكى جماعتده ده لسانم، او ايكى جماعتِ عظمايى نيّت ايده‌رك ديمشدى.

الحاصل «نَعْبُدُ» نونى، شو اوچ جماعته إشارت ايدييور.

ايشته بو حالتده ايكن بردن قرآنِ حكيمڭ ترجمانى و مبلّغى اولان رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ، مدينۀِ منوّره دينيلن معنوى منبرنده، شخصيتِ معنويه‌سى، حشمتيله تمثّل ايده‌رك، (يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ) خطابنى، معنًا هركس گبى بن ده ايشيدوب؛ او اوچ جماعتده هركس بنم گبى (اِيَّاكَ نَعْبُدُ) ايله مقابله ايدييور تخيّل ايتدم. (اِذَا ثَبَتَ الشَّىْءُ ثَبَتَ بِلَوَازِمِهٖ) قاعده‌سنجه، شويله بر حقيقت فكره گوروندى كه:

مادام بتون عالملرڭ ربّى، إنسانلرى مخاطب إتّخاذ ايدوب، عموم موجوداتله قونوشور و شو رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، او خطابِ عزّتى، نوعِ بشره بلكه عموم ذى‌روحه و ذى‌شعوره تبليغ ايدييور. ايشته بتون ماضى و مستقبل، زمانِ حاضر حكمنه گچدى؛ بتون نوعِ بشر بر مجلسده، صفلرى مختلف بر جماعت شكلنده اولارق؛ او خطاب، او صورتله اونلره ايديلييور.

او وقت هر بر آياتِ قرآنيه؛ غايت حشمتلى و وسعتلى بر مقامدن، غايت كثرتلى و مختلف و أهمّيتلى مخاطبندن، نهايتسز عظمت و جلال صاحبى متكلّمِ أزليدن و مقامِ محبوبيتِ عظما صاحبى ترجمانِ عالى‌شانندن آلديغى بر قوّت، علويت، جزالت و بلاغت ايچنده؛ پارلاق، هم پك پارلاق بر نورِ إعجازى ايچنده گوردم.

او وقت، دگل عموم قرآن؛ يا بر سوره، ياخود بر آيت، بلكه هر بر كلمه‌سى برر معجزه حكمنه گچدى: «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاٖيمَانِ وَالْقُرْاٰنِ» ديدم.

او عينِ حقيقت اولان خيالدن «نَعْبُدُ» نوننه گيرديگم گبى چيقدم و آڭلادم كه: قرآنڭ دگل آيتلرى، كلمه‌لرى، بلكه نُونِ نَعْبُدُ گبى بعض حرفلرى دخى مهمّ حقيقتلرڭ نورلى آناختارلريدر.

قلب و خيال، او نُونِ نَعْبُدُدن چيقدقدن صوڭره، عقل قارشيلرينه چيقدى، ديدى: «بن ده حصّه ايسترم. سزڭ گبى اوچامام. آياقلرم دليلدر، حجّتدر. عين (نَعْبُدُ) و (نَسْتَعٖينُ) ده، معبود و مستعان اولان خالقه گيدن يولى گوسترمك لازمدر كه، سزڭ ايله گله‌بيله‌يم

او وقت قلبه شويله گلدى كه: دى او متحيّر عقله:

باق كائناتده‌كى بتون موجوداته؛ ذى‌حيات اولسون، جامد اولسون، كمالِ إطاعت و إنتظام ايله وظيفه صورتنده عبوديتلرى وار. بر قسمى شعورسز، حسسز اولدقلرى حالده، غايت شعوركارانه، إنتظام‌پرورانه و عبوديتكارانه وظيفه گورويورلر. ديمك بر معبودِ بِالحق و بر آمرِ مطلق واردر كه، بونلرى عبادته سَوق ايدوب إستخدام ايدييور.

هم باق، بتون موجوداته، خصوصًا ذى‌حيات اولانلره.. هر برينڭ غايت كثرتلى و غايت متنوّع إحتياجاتى وار و وجود و بقاسنه لازم پك كثرتلى، مختلف مطلوبلرى وار؛ أڭ كوچگنه أللرى اولاشماز، قدرتلرى يتيشمز. حالبوكه او حدسز مطلبلرى، اومماديغى يردن، وقتِ مناسبده، منتظمًا اونلرڭ أللرينه ويريلييور و بِالمشاهده گورونويور.

ايشته شو موجوداتڭ بو حدسز فقر و إحتياجاتى و بو فوق العاده إعاناتِ غيبيه و إمداداتِ رحمانيه بِالبداهه گوسترر كه: بر غنىِّ مطلق و كريمِ مطلق و قديرِ مطلق اولان بر حامى و رازقلرى واردر كه، هر شى و هر ذى‌حيات اوندن إستعانه ايدر، مدد بكله‌يور. معنًا (اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) دير.

او وقت عقل، « آمنّا و صدّقنا» ديدى.

يدنجى نكته:

صوڭره او حالده (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ ۞ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) ديديگم وقت، باقدم كه: ماضى طرفنه گوچوب گيدن قافلۀِ بشر ايچنده غايت نورانى، پارلاق أنبيا، صدّيقين، شهدا، أوليا، صالحين قافله‌لرينى گوردم كه، إستقبال ظلماتنى طاغيتوب، أبده گيدن يولده بر جادّۀِ كبراىِ مستقيمده گيدييورلر. بو كلمه بنى او قافله‌يه إلتحاق ايتمك ايچون يول گوسترييور، بلكه إلتحاق ايتديرييور.

بردن، فسبحان اللّٰه ديدم. ظلماتِ إستقبالى تنوير ايدن و كمالِ سلامتله گيدن بو نورانى قافلۀِ عظمايه إلتحاق ايتمه‌مك، نه قدر خسارت و هلاكت اولديغنى ذرّه مقدار شعورى اولان بيلمسى لازم. عجبا بدعه‌لرى ايجاد ايتمكله او قافلۀِ عظمادن إنحراف ايدن؛ نره‌دن نور بولابيلير، هانگى يولدن گيده‌بيلير؟

رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، رهبريمز فرمان ايتمش كه:

﴿كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ﴾

عجبا بو فرمانِ قطعى‌يه قارشى علماء السوء تعبيرينه لايق بعض بدبختلر هانگى مصلحتى بولويورلر، هانگى فتوايى ويرييورلر كه؛ لزومسز، ضررلى بر صورتده شعائرِ إسلاميه‌نڭ بديهياتنه قارشى گلييورلر؛ تبديلى قابل گورويورلر؟ اولسه اولسه، موقّت بر جلوۀِ معنادن گلن بر إنتباهِ موقّت، او علماءِ سوئى آلداتمشدر.

مثلا، ناصلكه بر حيوانڭ وياخود بر ميوه‌نڭ دريسى صويولسه، موقّت بر ظرافت گوسترر؛ فقط آز بر زمانده او ظريف أت و او گوزل ميوه، او يبانى و پاسلى و كثيف و عارضى درى آلتنده سياهلانير، تعفّن ايدر.

اويله ده شعائرِ إسلاميه‌ده‌كى تعبيراتِ نبويه و إلٰهيه، حياتدار و ثوابدار بر جلد، بر درى حكمنده‌در. اونلرڭ صويولمسيله، معانيده‌كى بر نورانيت، موقّةً چيپلاق (بر درجه) گورونور؛ فقط جلددن جدا اولمش بر ميوه گبى، او مبارك معنالرڭ روحلرى اوچار، ظلمتلى قلب و قفالرده بشرى پوستنى بيراقوب گيدر.. نور اوچار، دومانى قالير. هر نه ايسه...

سكزنجى نكته:

بوڭا دائر بر دستورِ حقيقتى بيان ايتمك لازم. شويله كه:

ناصل «حقوقِ شخصيه» و بر نوع حقوق اللّٰه صاييلان «حقوقِ عموميه» ناميله ايكى نوع حقوق وار؛ اويله ده: مسائلِ شرعيه‌ده بر قسم مسائل، أشخاصه تعلّق ايدر؛ بر قسم، عمومه، عموميت إعتباريله تعلّق ايدر كه؛ اونلره «شعائرِ إسلاميه» تعبير ايديلير. بو شعائرڭ عمومه تعلّقى جهتيله عموم اونده حصّه‌داردر. عمومڭ رضاسى اولمازسه اونلره ايليشمك، عمومڭ حقوقنه تجاوزدر.

او شعائرڭ أڭ جزئيسى (سنّت قبيلندن بر مسئله‌سى) أڭ بيوك بر مسئله حكمنده نظرِ أهمّيتده‌در. طوغريدن طوغرى‌يه عموم عالمِ إسلامه تعلّق ايتديگى گبى؛ عصرِ سعادتدن شيمدى‌يه قدر بتون أعاظمِ إسلامڭ باغلانديغى او نورانى زنجيرلرى قوپارمغه، تخريب و تحريف ايتمگه چاليشانلر و يارديم ايدنلر دوشونسونلر كه، نه قدر دهشتلى بر خطايه دوشويورلر. و ذرّه مقدار شعورلرى وارسه، تيتره‌سينلر!..

طوقوزنجى نكته:

مسائلِ شريعتدن بر قسمنه «تَعبُّدى» دينيلير؛ عقلڭ محاكمه‌سنه باغلى دگلدر؛ أمر اولديغى ايچون ياپيلير. علّتى، أمردر.

بر قسمنه «مَعقولُ المعنا» تعبير ايديلير. يعنى: بر حكمت و بر مصلحتى وار كه، او حكمڭ تشريعنه مرجّح اولمش؛ فقط سبب و علّت دگل. چونكه حقيقى علّت، أمر و نهىِ إلٰهيدر.

شعائرڭ تَعبُّدى قسمى؛ حكمت و مصلحت اونى تغيير ايده‌مز، تَعبُّديلك جهتى ترجّح ايدييور، اوڭا ايليشيلمز. يوز بيڭ مصلحت گلسه اونى تغيير ايده‌مز. اويله ده: «شعائرڭ فائده‌سى، يالڭز معلوم مصالحدر» دينيلمز و اويله بيلمك خطادر. بلكه او مصلحتلر ايسه، چوق حكمتلرندن بر فائده‌سى اولابيلير.

مثلا برى ديسه: «أذانڭ حكمتى، مسلمانلرى نمازه چاغيرمقدر؛ شو حالده بر تفنك آتمق كافيدرحالبوكه او ديوانه بيلمز كه، بيڭلر مصلحتِ أذانيه ايچنده او بر مصلحتدر. تفنك سسى، او مصلحتى ويرسه؛ عجبا نوعِ بشر نامنه، ياخود او شهر أهاليسى نامنه، خلقتِ كائناتڭ نتيجۀِ عظماسى و نوعِ بشرڭ نتيجۀِ خلقتى اولان إعلانِ توحيد و ربوبيتِ إلٰهيه‌يه قارشى إظهارِ عبوديته واسطه اولان أذانڭ يرينى ناصل طوته‌جق؟

الحاصل: جهنّم لزومسز دگل؛ چوق ايشلر وار كه، بتون قوّتيله «ياشاسين جهنّمدير. جنّت دخى اوجوز دگلدر، مهمّ فيآت ايستر.

﴿لَا يَسْتَوٖٓى اَصْحَابُ النَّارِ وَاَصْحَابُ الْجَنَّةِ اَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَٓائِزُونَ … الخ﴾

* * *