﴿بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ﴾
خانملرڭ رهبرنده ايكى اوچ دفعه ذكر ايديلن (عَلَيْكُمْ بِدٖينِ الْعَجَائِزِ) حديثِ شريفنڭ سرّى مناسبتيله إختيارلر رسالهسندن يدى رجا اوڭا ذيل ايديلدى.
برنجى رجا
أى سنِّ كماله گلن محترم إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! بن ده سزڭ گبى إختيارم. إختيارلق زماننده آرا صيره بولديغم رجالرى و او رجالردهكى تسلّى نورينه سزى ده تشريك ايتمك آرزوسيله، باشمدن گچن بعض حالاتى يازاجغم. گورديگم ضيا و راست گلديگم رجا قپولرى، ألبته بنم ناقص و مشوّش إستعداديمه گوره گورولمش، آچيلمش. إن شاء اللّٰه سزلرڭ صافى و خالص استعدادلريڭز، گورديگم ضيايى پارلاتديرهجق؛ بولديغم رجايى داها زياده قوّتلشديرهجك.
ايشته گلهجك او رجالرڭ و ضيالرڭ منبعى، معدنى، چشمهسى؛ ايماندر.
ايكنجى رجا
إختيارلغه گيرديگم زمان؛ بر گون گوز موسمنده، ايكندى وقتنده، يوكسك بر طاغده دنيايه باقدم. بردن غايت رقّتلى و حزين و بر جهتده قراڭلقلى بر حالت بڭا گلدى. گوردم كه؛ بن إختيارلاندم، گوندوز ده إختيارلانمش، سنه ده إختيارلانمش، دنيا ده إختيارلانمش. بو إختيارلقلر ايچنده دنيادن فراق و سَوْدكلرمدن إفتراق زمانى ياقينلاشديغندن، إختيارلق بنى زياده صارصدى. بردن رحمتِ إلٰهيه اويله بر صورتده إنكشاف ايتدى كه؛ او رقّتلى حزن و فراقى، قوّتلى بر رجا و پارلاق بر تسلّى نورينه چويردى. أوت أى بنم گبى إختيارلر! قرآنِ حكيمده يوز يرده «الرحمٰن الرحيم» صفتلريله كندينى بزلره تقديم ايدن و دائما زمينڭ يوزنده مرحمت ايستهين ذىحياتلرڭ إمدادينه رحمتنى گوندرن و غيبدن هر سنه بهارى حدسز نعمت و هديهلريله طولديروب رزقه محتاج بزلره يتيشديرن و ضعف و عجز درجهسى نسبتنده رحمتنڭ جلوهسنى زياده گوسترن بر خالقِ رحيممزڭ رحمتى، بو إختيارلغمزده أڭ بيوك بر رجا و أڭ قوّتلى بر ضيادر. بو رحمتى بولمق، ايمان ايله او رحمانه إنتساب ايتمك و فرائضى قيلمقله اوڭا إطاعت ايتمكدر.
اوچنجى رجا
بر زمان گنجلك گيجهسنڭ اويقوسندن إختيارلق صباحيله اويانديغم وقت كنديمه باقدم؛ وجودم قبر طرفنه بر اينشدن قوشار گبى گيدييور. نيازئِ مصرينڭ
گونده بر طاشى بناىِ عمريمڭ دوشدى يره،
جان ياتار غافل، بناسى اولدى ويران بىخبر...
ديديگى گبى، روحمڭ خانهسى اولان جسممڭ ده هر گون بر طاشى دوشمكله ييپرانييور و دنيا ايله بنى قوّتلى باغلايان اميدلرم، أمللرم قوپمغه باشلاديلر. حدسز دوستلرمدن و سَوْدكلرمدن مفارقت زماننڭ ياقينلاشديغنى حسّ ايتدم. او معنوى و چوق درين و دواسز گورونن يارهنڭ مرهمنى آرادم، بولامدم. ينه نيازئِ مصرى گبى ديدم كه:
دل بقاسى، حق فناسى ايستدى ملكِ تنم،
بر دواسز درده دوشدم، آه كه لقمان بىخبر! (حاشيه)
___
(حاشيه): يعنى: بنم قلبم بتون قوّتيله بقا ايستديگى حالده؛ حكمتِ إلٰهيه، جسديمڭ خرابيتنى إقتضا ايدييور. حكيمِ لقمان ده چارهسنى بولامديغى درمانسز بر درده دوشدم.
___
او وقت بردن مرحمتِ إلٰهيهنڭ لسانى، مثالى، تمثالى، دلاّلى، ممثّلى اولان پيغمبرِ ذىشان عليه الصلاة والسلامڭ نورى و شفاعتى و بشره گتيرديگى هديۀِ هدايتى، او درمانسز حدسز ظن ايتديگم يارهيه گوزل بر مرهم و ترياق اولدى. قراڭلقلى يأسمى، نورلى بر رجايه چويردى.
أوت أى بنم گبى إختيارلغنى حسّ ايدن محترم إختيار و إختيارهلر! بز گيدييورز، آلدانمقده فائده يوق. گوزيمزى قپامقله بزى بوراده طورديرمازلر، سَوقيات وار. فقط غفلتدن و قسمًا ده أهلِ ضلالتدن گلن ظلمات أوهاملريله بزه فراقلى و قراڭلقلى گورونن برزخ مملكتى، أحبابلرڭ مجمعيدر. باشده شفيعمز اولان حبيب اللّٰه عليه الصلاة والسلام ايله بتون دوستلريمزه قاووشمق عالميدر. أوت بيڭ اوچ يوز أللى سنهده، هر سنه اوچ يوز أللى ميليون إنسانلرڭ سلطانى و اونلرڭ روحلرينڭ مربّيسى و عقللرينڭ معلّمى و قلبلرينڭ محبوبى و هر گونده (اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ) سرّنجه، بتون او امّتنڭ ايشلديگى حسناتڭ بر مِثلى، صحيفۀِ حسناتنه علاوه ايديلن و شو كائناتدهكى مقاصدِ عاليۀِ إلٰهيهنڭ مدارى و موجوداتڭ قيمتلرينڭ تعاليسنڭ سببى اولان او ذاتِ أحمديه عليه الصلاة والسلام، دنيايه گلديگى دقيقهده «اُمّتى اُمّتى» روايتِ صحيحه ايله و كشفِ صادقله ديديگى گبى، محشرده هركس «نفسى نفسى» ديديگى زمان، ينه «اُمّتى اُمّتى» دييهرك أڭ قدسى و أڭ يوكسك بر فداكارلق ايله، ينه شفاعتيله امّتنڭ إمدادينه قوشان بر ذاتڭ گيتديگى عالمه گيدييورز. و او گونشڭ أطرافنده حدسز أصفيا و أوليا ييلديزلريله ايشيقلانان اويله بر عالمه گيدييورز.
ايشته او ذاتڭ شفاعتى آلتنه گيروب و نورندن إستفاده ايتمهنڭ و ظلماتِ برزخيهدن قورتولمانڭ چارهسى: سنّتِ سنيهيه إتّباعدر.
دردنجى رجا
بر زمان إختيارلغه آياق باصديغمدن، غفلتى إدامه ايتديرن صحّتِ بدنم ده بوزولمشدى. إختيارلقله خستهلق، متّفقًا بڭا هجوم ايتدى. باشمه ووره ووره اويقومى قاچيرديلر. چولوق چوجق، مال گبى بنى دنيا ايله باغلايهجق علاقهلر ده يوقدى. گنجلك سرسملگيله ضايع ايتديگم سرمايۀِ عمريمڭ ميوهلرينى؛ بتون گناهلر، خطيئاتلر گوردم. نيازئِ مصرى گبى فرياد أيلهيهرك ديدم:
بر تجارت ياپمدم، نَقْدِ عمر اولدى هبا،
يوله گلدم لٰكن گوچمش جمله كروان بىخبر.
آغلايوب نالان ايدوب دوشدم يوله تنها غريب،
ديده گريان، سينه بريان، عقل حيران بىخبر.
او وقت غربتده ايدم. مأيوسانه بر حزن و ندامتكارانه بر تأسّف و إستمدادكارانه بر حسرت حسّ ايتدم. بردن قرآنِ معجز البيان إمداده يتيشدى. بڭا او قدر قوّتلى بر رجا قپوسنى آچدى و اويله حقيقى بر تسلّى ضياسنى ويردى كه، او وضعيتمڭ يوز درجه فوقندهكى يأسى دخى إزاله ايدر و او قراڭلقلرى طاغيدهبيليردى.
أوت أى بنم گبى دنيا ايله علاقهلرى كسيلمگه باشلايان و دنيا ايله باغلانان ايپلرى قوپمغه يوز طوتان محترم إختيار و إختيارهلر! بو دنيايى أڭ مكمّل و منتظم بر شهر، بر سراى حكمنده خلق ايدن بر صانعِ ذو الجلال، ممكن ميدر كه؛ او شهرده، او سرايده أڭ أهمّيتلى مسافرلريله و دوستلريله قونوشماسين، گوروشمهسين. مادام بيلهرك بو سرايى ياپمش و إراده و إختيار ايله تنظيم و تزيين ايتمش؛ ألبته ناصلكه «ياپان بيلير» اويله ده «بيلن قونوشور». مادام بو سرايى، بو شهرى بزه گوزل بر مسافرخانه و تجارتگاه ياپمش؛ ألبته بزه قارشى مناسباتنى و بزدن آرزولرينى گوسترهجك بر دفترى، بر كتابى بولونهجقدر.
ايشته او قدسى دفترڭ أڭ مكمّلى؛ قرق وجهله معجزه و هر دقيقهده هيچ اولمازسه يوز ميليونڭ ديللرنده گزن، نور سرپن و هر بر حرفنده أصغرى اولارق اون ثواب و اون حسنه و بعضًا اون بيڭ و بعضًا ليلۀِ قدر سرّيله بر حرفنه اوتوز بيڭ حسنه و ميوۀِ جنّت و نورِ برزخ ويرن قرآنِ معجز البياندر. بو مقامده اوڭا رقابت ايدهجك كائناتده هيچ بر كتاب يوقدر و هيچ بر كيمسه گوسترهمز. مادام بو ألمزدهكى قرآن، سماوات و أرضڭ خالقِ ذو الجلالنڭ ربوبيتِ مطلقهسى نقطهسندن و عظمتِ الوهيتى جهتندن و إحاطۀِ رحمتى جانبندن گلن كلاميدر، فرمانيدر؛ بر معدنِ رحمتيدر. اوڭا ياپيش. هر درده بر دوا، هر ظلمته بر ضيا، هر يأسه بر رجا، ايچنده واردر.
ايشته بو أبدى خزينهنڭ آناختارى ايماندر و تسليمدر و اونى ديڭلهيوب قبول ايتمك و اوقومقدر.
بشنجى رجا
بر زمان إختيارلغمڭ مبدأنده، بر إنزوا آرزوسيله، إستانبولڭ بوغاز طرفندهكى يوشع تپهسنده، يالڭزلقله روحم بر إستراحت آرادى. بر گون او يوكسك تپهده، دائرۀِ اُفقه، أطرافه باقدم. غايت حزين و رقّتلى بر لوحۀِ زوال و فراقى، إختيارلغڭ إخطاريله گوردم. شجرۀِ عمريمڭ قرق بشنجى سنهسى اولان قرق بشنجى دالندهكى يوكسك مقامندن، تا حياتمڭ آشاغى طبقهلرينه نظر گزديردم. گوردم كه؛ او آشاغيده، هر بر دالنده، هر بر سنهنڭ ظرفنده سَوْدكلرمدن و علاقهدارلرمدن و طانيشدقلرمدن حدسز جنازهلر وار. و او فراق و إفتراقدن گلن غايت رقّتلى بر معنوى تأثّرات ايچنده، فضولئِ بغدادى گبى، مفارقت ايدن دوستلرى دوشونهرك أنين ايدوب:
وصلنى ياد أيلهدكجه آغلارم،
تا نَفَس وار ايسه قورو جسممده فرياد أيلرم.
دييهرك بر تسلّى، بر نور، بر رجا قپوسنى آرادم. بردن، آخرته ايمان نورى إمداده يتيشدى. هيچ سونمز بر نور، هيچ قيريلماز بر رجا ويردى.
أوت أى بنم گبى إختيار قارداشلر و إختياره همشيرهلر! مادام آخرت وار و مادام باقيدر و مادام دنيادن داها گوزلدر و مادام بزى يارادان ذات هم حكيم، هم رحيمدر.. إختيارلقدن شكوا و تأسّف ايتمهملىيز. بِالعكس إختيارلق، ايمان ايله عبادت ايچنده سنِّ كماله گلوب، وظيفۀِ حياتدن ترخيص و عالمِ رحمته إستراحت ايچون گيتمگه بر علامت اولديغى جهتله اوندن ممنون اولمالىيز.
أوت نصِّ حديث ايله؛ نوعِ بشرڭ أڭ ممتاز شخصيتلرى اولان يوز يگرمى درت بيڭ أنبيانڭ إجماع و تواتر ايله؛ قسمًا شهوده و قسمًا حقّ اليقينه إستنادًا، متّفقًا آخرتڭ وجودندن و إنسانلرڭ اورايه سَوق ايديلهجگندن و بو كائناتڭ خالقنڭ قطعى وعد ايتديگى آخرتى گتيرهجگندن خبر ويردكلرى گبى، اونلرڭ ويردكلرى خبرى كشف و شهود ايله علم اليقين صورتنده تصديق ايدن يوز يگرمى درت ميليون أوليانڭ او آخرتڭ وجودينه شهادتلريله و بو كائناتڭ صانعِ حكيمنڭ بتون أسماسى بو دنياده گوستردكلرى جلوهلريله، بر عالمِ بقايى بِالبداهه إقتضا ايتدكلرندن؛ ينه آخرتڭ وجودينه دلالتيله؛ و هر سنه بهارده، روىِ زمينده آياقده طوران حدّ و حسابه گلمز ئولمش آغاجلرڭ جنازهلرينى أمرِ (كُنْ فَيَكُونُ) ايله إحيا ايدوب بَعْثُ بَعْدَ الْموته مظهر ايدن و حشر و نشرڭ يوز بيڭلر نمونهسى اولارق نباتات طائفهلرندن و حيوانات ملّتلرندن اوچ يوز بيڭ نوعلرى حشر و نشر ايدن حدسز بر قدرتِ أزليه و حسابسز و إسرافسز بر حكمتِ أبديه و رزقه محتاج بتون ذىروحلرى كمالِ شفقتله غايت خارقه بر طرزده إعاشه ايتديرن و هر بهارده آز بر زمانده حدّ و حسابه گلمز أنواعِ زينت و محاسنى گوسترن بر رحمتِ باقيه و بر عنايتِ دائمهنڭ بِالبداهه آخرتڭ وجودينى إستلزام ايله و شو كائناتڭ أڭ مكمّل ميوهسى و خالقِ كائناتڭ أڭ سَوْديگى مصنوعى و كائناتڭ موجوداتيله أڭ زياده علاقهدار اولان إنساندهكى شديد، صارصيلماز، دائمى اولان عشقِ بقا و شوقِ أبديت و آمالِ سرمديت، بِالبداهه إشارت و دلالتيله بو عالمِ فانيدن صوڭره بر عالمِ باقى و بر دارِ آخرت و بر دارِ سعادت بولونديغنى او درجه قطعى بر صورتده إثبات ايدرلر كه، دنيانڭ وجودى قدر، بِالبداهه آخرتڭ وجودينى قبول ايتمهيى إستلزام ايدرلر. (حاشيه)
___
(حاشيه): أوت، ثبوتى بر أمرى إخبار ايتمهنڭ قولايلغى و إنكار و نفى ايتمهنڭ غايت مشكل اولديغى، بو تمثيلدن گورونور. شويله كه: برى ديسه: «ميوهلرى سوت قونسروهلرى اولان غايت خارقه بر باغچه، كُرۀِ أرض اوزرنده واردر.» ديگرى ديسه: «يوقدر.» إثبات ايدن، يالڭز اونڭ يرينى وياخود بعض ميوهلرينى گوسترمكله قولايجه دعواسنى إثبات ايدر. إنكار ايدن آدم، نفينى إثبات ايتمك ايچون، بتون كُرۀِ أرضى گورمك و گوسترمكله دعواسنى إثبات ايدهبيلير. عينًا اويله ده: جنّتى إخبار ايدنلر، يوز بيڭلر ترشّحاتنى، ميوهلرينى، آثارينى گوستردكلرندن قطعِ نظر.. ايكى شاهدِ صادقڭ ثبوتنه شهادتلرى كافى گليركن؛ اونى إنكار ايدن حدسز بر كائناتى، حدسز أبدى زمانى تماشا ايتمك و گورمك و ألهدكدن صوڭره إنكارينى إثبات ايدهبيلير، عدمنى گوسترهبيلير. ايشته أى إختيار قارداشلر! ايمانِ آخرتڭ نه قدر قوّتلى اولديغنى آڭلايڭز.
___
مادام قرآنِ حكيمڭ بزه ويرديگى أڭ مهمّ بر درس، «ايمانِ بِالآخرت»در و او ايمان ده بو درجه قوّتليدر و او ايمانده اويله بر رجا و بر تسلّى وار كه؛ يوز بيڭ إختيارلق بر تك شخصه گلسه، بو ايماندن گلن تسلّى مقابل گلهبيلير. بز إختيارلر «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كَمَالِ الْاٖيمَانِ» دييوب، إختيارلغمزه سَوينملىيز.
آلتنجى رجا
بر زمان أليم بر أسارتمده، إنسانلردن توحّش ايدوب بارلا يايلاسنده چام طاغنڭ تپهسنده يالڭز قالدم. يالڭزلقده بر نور آرايوردم. بر گيجه، او يوكسك تپهنڭ باشندهكى يوكسك بر چام آغاجنڭ اوستندهكى اوستى آچيق اوطهجقده ايدم. اوچ درت غربتى بربرى ايچنده إختيارلق بڭا إخطار ايتدى. آلتنجى مكتوبده ايضاح ايديلديگى گبى؛ او گيجه ايصسز، سسسز، يالڭز آغاجلرڭ خيشيرتيلرندن و همهمهلرندن گلن حزين بر صدا، بر سس رقّتمه، إختيارلغمه، غربتمه زياده طوقوندى. إختيارلق بڭا إخطار ايتدى كه؛ گوندوز ناصل شو سياه بر قبره تبدّل ايتدى، دنيا سياه كفننى گيدى، اويله ده؛ سنڭ عمريڭڭ گوندوزى ده گيجهيه و دنيا گوندوزى ده برزخ گيجهسنه و حياتڭ يازى دخى ئولومڭ قيش گيجهسنه إنقلاب ايدهجگنى قلبمڭ قولاغنه سويلهدى. نفسم بِالمجبوريه ديدى: أوت بن وطنمدن غريب اولديغم گبى، بو أللى سنه ظرفندهكى عمرمده زوال بولان سَوْدكلرمدن آيرى دوشديگمدن و آرقهلرنده اونلره آغلايهرق قالديغمدن، بو وطن غربتندن داها زياده حزين و أليم بر غربتدر. و بو گيجه و طاغڭ غريبانه وضعيتندهكى حزين غربتدن داها زياده حزين و أليم بر غربته ياقينلاشييورم كه، بتون دنيادن بردن مفارقت زمانى ياقينلاشديغنى إختيارلق بڭا خبر ويرييور. بو غربت غربت ايچنده و بو حزن حزن ايچندهكى وضعيتدن بر رجا، بر نور آرادم. بردن ايمانِ بِاللّٰه إمداده يتيشدى. اويله بر اُنسيت ويردى كه؛ بولونديغم مضاعف وحشت بيڭ دفعه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او تسلّى كافى گليردى.
أوت أى إختيار و إختيارهلر! مادام رحيم بر خالقمز وار؛ بزم ايچون غربت اولاماز. مادام او وار، بزم ايچون هر شى وار. مادام او وار، ملائكهلرى ده وار. اويله ايسه بو دنيا بوش دگل. خالى طاغلر، بوش صحرالر جنابِ حقّڭ عباديله طولودر. ذىشعور عبادندن باشقه، اونڭ نوريله، اونڭ حسابيله طاشى ده آغاجى ده برر مونس آرقداش حكمنه گچر؛ لسانِ حال ايله بزم ايله قونوشهبيليرلر و أگلنديررلر. أوت بو كائناتڭ موجوداتى عددنجه و بو بيوك كتابِ عالمڭ حرفلرى صاييسنجه وجودينه شهادت ايدن و ذىروحلرڭ مدارِ شفقت و رحمت و عنايت اولابيلن جهازاتى و مطعوماتى و نعمتلرى عددنجه رحمتنى گوسترن دليللر، شاهدلر، بزه رحيم، كريم، أنيس، ودود اولان خالقمزڭ، صانعمزڭ، حاميمزڭ درگاهنى گوسترييورلر. او درگاهده أڭ مقبول بر شفاعتجى، عجز و ضعفدر. و عجز و ضعفڭ تام زمانى ده، إختيارلقدر. بويله بر درگاهه مقبول بر شفاعتجى اولان إختيارلقدن كوسمك دگل، سَوْمك لازمدر.
يدنجى رجا
بر زمان إختيارلغمڭ باشلانغيجنده، أسكى سعيدڭ گولمهلرى يڭى سعيدڭ آغلامالرينه إنقلاب ايتديگى هنگامده، آنقرهدهكى أهلِ دنيا، بنى أسكى سعيد ظن ايدوب اورايه ايستديلر؛ گيتدم. گوز موسمنڭ آخرلرنده آنقرهنڭ بندن چوق زياده إختيارلانمش، ييپرانمش، أسكيمش قلعهسنڭ باشنه چيقدم. او قلعه، تحجّر ايتمش حادثاتِ تاريخيه صورتنده بڭا گوروندى. سنهنڭ إختيارلق موسمى ايله بنم إختيارلغم، قلعهنڭ إختيارلغى، بشرڭ إختيارلغى، شانلى عثمانلى دولتنڭ إختيارلغى و خلافت سلطنتنڭ وفاتى و دنيانڭ إختيارلغى؛ بڭا غايت حزين و رقّتلى و فرقتلى بر حالت ايچنده، او يوكسك قلعهده گچمش زمانڭ درهلرينه و گلهجك زمانڭ طاغلرينه باقديردى و باقدم. بربرى ايچنده بنى إحاطه ايدن درت بش إختيارلق قراڭلقلرى ايچنده، آنقرهده أڭ قره بر حالتِ روحيه حسّ ايتديگمدن، (حاشيه) بر نور، بر تسلّى، بر رجا آرادم.
___
(حاشيه): او زمان بو حالتِ روحيه فارسى بر مناجات صورتنده قلبه گلدى، يازدم. آنقرهده حباب رسالهسنده طبع ايديلمشدر.
___
صاغه، يعنى ماضى اولان گچمش زمانه باقوب تسلّى آراركن؛ بڭا ماضى، پدريمڭ و أجداديمڭ و نوعمڭ بر مزارِ أكبرى صورتنده گوروندى، تسلّى يرينه وحشت ويردى. صول طرفم اولان إستقباله درمان آراركن باقدم. گوردم كه: بنم و أمثالمڭ و نسلِ آتينڭ بيوك و قراڭلقلى بر قبرى صورتنده گوروندى، اُنسيت يرينه دهشت ويردى. صاغ ايله صولدن توحّش ايدوب حاضر گونمه باقدم. او غفلتلى و تاريخوارى نظريمه او حاضر گون، ياريم ئولمكده و حركتِ مذبوحانهدهكى إضطراب چكن جسممڭ جنازهسنى طاشييان بر تابوت صورتنده گوروندى. صوڭره بو جهتدن دخى مأيوس اولونجه، باشمى قالديروب عمريمڭ آغاجنڭ باشنه باقدم. گوردم كه؛ او آغاجڭ تك بر ميوهسى وار، او ده بنم جنازهمدر؛ او آغاج اوستنده طورييور، بڭا باقييور. او جهتدن دخى توحّش ايدوب باشمى آشاغىيه أگدم، او عمر آغاجنڭ آشاغيسنه، كوكنه باقدم. گوردم كه: او آشاغيده اولان طوپراق، كميكلريمڭ طوپراغيله، مبدأِ خلقتمڭ طوپراغى بربرينه قاريشمش بر صورتده آياقلر آلتنده چيگنهنيور گوردم. او ده درمان دگل، بلكه درديمه درد قاتدى. صوڭره مجبوريتله آرقهمه باقدم. گوردم كه؛ أساسسز، فانى اولان دنيا، هيچلك درهلرنده و يوقلق ظلماتنده يووارلانوب گيدييور. درديمه مرهم آراركن، زهر علاوه ايتدى. او جهتده دخى خير گورهمديگمدن اوڭ طرفمه باقدم؛ ايلرىيه نظريمى گوندردم. گوردم كه؛ قبر قپوسى تام يوليمڭ اوستنده آچيق گورونوب، آغزينى آچمش بڭا باقييور. اونڭ آرقهسنده أبد طرفنه گيدن جادّه و او جادّهده گيدن قافلهلر اوزاقدن اوزاغه نظره چارپييور.
و بو آلتى جهتدن گلن دهشتلره قارشى بڭا نقطۀِ إستناد و سلاحِ مدافعه اولاجق، جزئى بر جزءِ إختياريدن باشقه بر شى أليمده يوق. او حدسز أعدا و حسابسز مضر شيلره قارشى تك بر سلاحِ إنسانى اولان او جزءِ إختيارى؛ هم ناقص، هم قيصه، هم عاجز، هم ايجادسز اولديغندن، كسبدن باشقه بر شى ألندن گلمز. نه گچمش زمانه گچهبيلير، تا اوندن بڭا گلن حزنلرى صوصديرسون و نه ده إستقباله حلول ايدهبيلير، تا اوندن گلن قورقولرى منع ايتسين. گچمش و گلهجكلره عائد أمللريمه و ألملريمه فائدهسى اولماديغنى گوردم.
بو آلتى جهتدن گلن دهشت و وحشت و قراڭلق و مأيوسيت ايچنده چيرپنديغم هنگامده، بردن قرآنِ معجز البيانڭ سماسنده پارلايان ايمان نورلرى إمداده يتيشدى. او آلتى جهتى او قدر تنوير ايدوب ايشيقلانديردى كه؛ گورديگم او وحشتلر، او قراڭلقلر يوز درجه تضاعف ايتسه ايدى، ينه او نور، اونلره قارشى كافى و وافى ايدى. بتون او دهشتلرى برر برر تسلّىيه و او وحشتلرى برر برر انسيته چويردى. شويله كه:
ايمان، او وحشتلى گچمش زمانڭ مزارِ أكبر صورتنى ييرتوب، انسيتلى بر مجلسِ منوّر و بر مجمعِ أحباب اولديغنى بِعين اليقين، بِحقّ اليقين گوستردى. هم ايمان، بر قبرِ أكبر صورتنده نظرِ غفلته گورونن گلهجك زمانى، سَويملى سعادت سرايلرنده بر ضيافتِ رحمانيه مجلسى صورتنده بِعلم اليقين گوستردى. هم ايمان، نظرِ غفلته بر تابوت وضعيتنده گورونن حاضر زمانى و او حاضر گونڭ تابوتيت شكلنى قيروب، او حاضر گون اُخروى بر تجارتگاه دكّانى و شعشعهلى بر مسافرخانۀِ رحمانى صورتنده بِالمشاهده گوستردى. هم ايمان، نظرِ غفلتله عمر آغاجنڭ باشنده جنازه شكلنده گورونن تك ميوهسى جنازه اولماديغنى، بلكه أبدى بر حياته مظهر و أبدى بر سعادته نامزد اولان روحمڭ، أسكيمش يوواسندن، ييلديزلرده گزمك ايچون چيقديغنى بِعلم اليقين گوستردى. هم ايمان؛ كميكلرمله، مبدأِ خلقتمڭ طوپراغى، آياق آلتنده أهمّيتسز محو اولمش كميكلر اولماديغنى؛ بلكه او طوپراق، رحمت قپوسى و جنّت صالوننڭ بر پردهسى اولديغنى سرِّ ايمان ايله گوستردى. هم ايمان؛ نظرِ غفلتله، آرقهمده، هيچلكده، يوقلق قراڭلغنده يووارلانان دنيانڭ وضعيتنى سرِّ قرآن ايله گوستردى كه؛ او ظاهرى ظلماتده يووارلانان دنيا ايسه؛ وظيفهسى بيتمش، معناسنى إفاده ايتمش، نتيجهلرينى كندينه بدل وجودده بيراقمش بر قسم مكتوباتِ صمدانيه و صحائفِ نقوشِ سبحانيه اولديغنى گوستردى. دنيانڭ ماهيتى نه اولديغنى بِعلم اليقين بيلديردى. هم ايمان، ايلريده گوزينى آچوب بڭا باقان قبرى و قبرڭ آرقهسنده أبده گيدن جادّهيى، نورِ قرآن ايله گوستردى كه؛ او قبر، قويو قپوسى دگل، بلكه عالمِ نورڭ قپوسيدر. و او يول ايسه؛ هيچلگه و عدمستانه دگل، بلكه وجوده، نورستانه و سعادتِ أبديهيه گيدن يول اولديغنى تام قناعت ويرهجك بر درجهده گوسترديگندن، دردلريمه هم درمان، هم مرهم اولدى.
هم ايمان، او ألنده پك جزئى بر كسب بولونان جزئى بر جزءِ إختيارى يرينه، او حدسز دشمن و ظلمتلره قارشى، غيرِ متناهى بر قدرته إستناد ايتمك و حدسز بر رحمته إنتساب ايتمك ايچون او جزءِ إختيارينڭ ألنه بر وثيقه ويرييور.. بلكه ده ايمان، او جزءِ إختيارينڭ ألنده بر وثيقه اولويور. هم او جزءِ إختيارى اولان سلاحِ إنسانى، گرچه ذاتنده هم قيصه، هم عاجز، هم نقصاندر. فقط ناصلكه بر عسكر، جزئى قوّتنى دولت حسابنه إستعمال ايتديگى وقت، بيڭلر درجه قوّتندن فضله ايشلر گورور؛ اويله ده سرِّ ايمانله او جزئى جزءِ إختيارى، جنابِ حق نامنه اونڭ يولنده إستعمال ايديلسه، بش يوز سنه گنيشلگنده بر جنّتى دخى قزانهبيلير. هم ايمان، گچمش و گلهجك زمانه نفوذ ايدهمهين او جزءِ إختيارينڭ ديزگيننى جسمڭ ألندن آلوب، قلبه و روحه تسليم ايدر. روح و قلبڭ دائرۀِ حياتى ايسه، جسم گبى حاضر زمانه منحصر اولماديغندن، پك چوق سنهلر ماضيدن، پك چوق سنهلر إستقبالدن دائرۀِ حياتنه داخل اولديغندن؛ او جزءِ إختيارى، جزئيتدن چيقوب كلّيت كسب ايدر. زمانِ ماضينڭ أڭ درين درهلرينه قوّتِ ايمان ايله گيرهبيلديگى و حزنلرڭ ظلمتلرينى دفع ايدهبيلديگى گبى؛ نورِ ايمان ايله إستقبالڭ أڭ اوزاق طاغلرينه قدر چيقار، قورقولرى إزاله ايدر.
ايشته أى بنم گبى إختيارلق زحمتنى چكن إختيار و همشيره إختيارهلر! مادام الحمد لِلّٰهِ بز أهلِ ايمانز و مادام ايمانده بو قدر نورلى، لذّتلى، سَويملى، شيرين دفينهلر وار و مادام إختيارلغمز بزى بو دفينهنڭ ايچنه داها زياده سَوق ايدييور.. ألبته ايمانلى إختيارلقدن شكوا دگل، بلكه بيڭلر تشكّر ايتملىيز.