تلويحاتِ تسعه
يگرمى طوقوزنجى مكتوبدن طوقوزنجى قسم
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اَلَٓا اِنَّ اَوْلِيَٓاءَ اللّٰهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَاهُمْ يَحْزَنُونَ﴾
(شو قسم، طُرُقِ ولايت حقّنده اولوب «طوقوز تلويح»در.)
برنجى تلويح:
«تصوّف»، «طريقت»، «ولايت»، «سير و سلوك» ناملرى آلتنده شيرين، نورانى، نشئهلى، روحانى بر حقيقتِ قدسيه واردر كه؛ او حقيقتِ قدسيهيى إعلان ايدن، درس ويرن، توصيف ايدن بيڭلر جلد كتاب أهلِ ذوق و كشفڭ محقّقلرى يازمشلر، او حقيقتى أمّته و بزه سويلهمشلر.
﴿جَزَاهُمُ اللّٰهُ خَيْرًا كَثٖيرًا﴾
بز، او محيط دڭزندن بر قاچ قطره حكمنده بر قاچ رشحهلرينى شو زمانڭ بعض إلجاآتنه بناءً گوسترهجگز.
سؤال: طريقت نهدر؟
الجواب: طريقتڭ غايۀِ مقصدى، معرفت و إنكشافِ حقائقِ ايمانيه اولارق، معراجِ أحمدينڭ (عصم) گولگهسنده و سايهسى آلتنده قلب آياغيله بر سير و سلوكِ روحانى نتيجهسنده، ذوقى، حالى و بر درجه شهودى حقائقِ ايمانيه و قرآنيهيه مظهريت؛ «طريقت»، «تصوّف» ناميله علوى بر سرِّ إنسانى و بر كمالِ بشريدر.
أوت شو كائناتده إنسان بر فهرستۀِ جامعه اولديغندن، إنسانڭ قلبى بيڭلر عالمڭ خريطۀِ معنويهسى حكمندهدر. أوت إنسانڭ قفاسندهكى دماغى، حدسز تلسز تلغراف و تلفونلرڭ سانترال دينيلن مركزى مِثللو، كائناتڭ بر نوع مركزِ معنويسى اولديغنى گوسترن حدسز فنون و علومِ بشريه اولديغى گبى، إنسانڭ ماهيتندهكى قلبى دخى، حدسز حقائقِ كائناتڭ مظهرى، مدارى، چكردگى اولديغنى؛ حدّ و حسابه گلمهين أهلِ ولايتڭ يازدقلرى ميليونلرله نورانى كتابلر گوسترييورلر.
ايشته مادام قلب و دماغِ إنسانى بو مركزدهدر؛ چكردك حالتنده بر شجرۀِ عظيمهنڭ جهازاتنى تضمّن ايدر و أبدى، اُخروى، حشمتلى بر ماكينهنڭ آلَتلرى و چرخلرى ايچنده درج ايديلمشدر. ألبته و هر حالده او قلبڭ فاطرى، او قلبى ايشلتديرمسنى و بِالقوّه طوردن بِالفعل وضعيتنه چيقارماسنى و إنكشافنى و حركتنى إراده ايتمش كه، اويله ياپمش. مادام إراده ايتمش، ألبته او قلب دخى عقل گبى ايشلهيهجك. و قلبى ايشلتديرمك ايچون أڭ بيوك واسطه، ولايت مراتبنده ذكرِ إلٰهى ايله طريقت يولنده حقائقِ ايمانيهيه توجّه ايتمكدر.
ايكنجى تلويح:
بو سير و سلوكِ قلبينڭ و حركتِ روحانيهنڭ مفتاحلرى و وسيلهلرى، ذكرِ إلٰهى و تفكّردر. بو ذكر و فكرڭ محاسنى، تعداد ايله بيتمز. حدسز فوائدِ اُخرويهدن و كمالاتِ إنسانيهدن قطعِ نظر، يالڭز شو دغدغهلى حياتِ دنيويهيه عائد جزئى بر فائدهسى شودر كه: هر إنسان، حياتڭ دغدغهسندن و آغير تكاليفندن بر درجه قورتولمق و تنفّس ايتمك ايچون؛ هر حالده بر تسلّى ايستر، بر ذوقى آرار و وحشتى إزاله ايدهجك بر انسيتى تحرّى ايدر. مدنيتِ إنسانيه نتيجهسندهكى إجتماعاتِ انسيتكارانه، اون إنسانده بر ايكيسنه موقّت اولارق، بلكه غفلتكارانه و سرخوشجهسنه بر اُنسيت و بر الفت و بر تسلّى ويرر. فقط يوزده سكسانى يا طاغلرده، درهلرده منفرد ياشايور، يا دردِ معيشت اونى هجرا كوشهلره سَوق ايدييور، يا مصيبتلر و إختيارلق گبى آخرتى دوشونديرن واسطهلر جهتيله إنسانلرڭ جماعتلرندن گلن اُنسيتدن محرومدرلر. او حال اونلره اُنسيت ويروب تسلّى ايتمز.
ايشته بويلهلرڭ حقيقى تسلّيسى و جدّى انسيتى و طاتلى ذوقى؛ ذكر و فكر واسطهسيله قلبى ايشلتمك، او هجرا كوشهلرده، او وحشتلى طاغ و صيقنتيلى درهلرده قلبنه متوجّه اولوب «اللّٰه!» دييهرك قلبى ايله اُنسيت ايدوب، او اُنسيت ايله، أطرافنده وحشتله اوڭا باقان أشيايى انسيتكارانه تبسّم وضعيتنده دوشونوب، «ذكر ايتديگم خالقمڭ حدسز عبادى هر طرفده بولونديغى گبى، بو وحشتگاهمده ده چوقدرلر. بن يالڭز دگلم، توحّش معناسزدر.» دييهرك، ايمانلى بر حياتدن انسيتلى بر ذوق آلير. سعادتِ حياتيه معناسنى آڭلار، اللّٰهه شكر ايدر.
اوچنجى تلويح:
ولايت، بر حجّتِ رسالتدر؛ طريقت، بر برهانِ شريعتدر. چونكه رسالتڭ تبليغ ايتديگى حقائقِ ايمانيهيى، ولايت بر نوع شهودِ قلبى و ذوقِ روحانى ايله عين اليقين درجهسنده گورور، تصديق ايدر. اونڭ تصديقى، رسالتڭ حقّانيتنه قطعى بر حجّتدر. شريعت درس ويرديگى أحكامڭ حقائقنى، طريقت ذوقيله، كشفى ايله و اوندن إستفادهسيله و إستفاضهسيله او أحكامِ شريعتڭ حق اولديغنه و حقدن گلديگنه بر برهانِ باهردر.
أوت ناصلكه ولايت و طريقت، رسالت و شريعتڭ حجّتى و دليليدر؛ اويله ده إسلاميتڭ بر سرِّ كمالى و مدارِ أنوارى و إنسانيتڭ إسلاميت سرّيله بر معدنِ ترقّياتى و بر منبعِ تفيّضاتيدر.
ايشته بو سرِّ عظيمڭ بو درجه أهمّيتيله برابر، بعض فِرَقِ ضالّه اونڭ إنكارى طرفنه گيتمشلر. كنديلرى محروم قالدقلرى او أنواردن، باشقهلرينڭ محروميتنه سبب اولمشلر.
أڭ زياده مدارِ تأسّف شودر كه: أهلِ سنّت و جماعتڭ بر قسم ظاهرى علماسى و أهلِ سنّت و جماعته منسوب بر قسم أهلِ سياست غافل إنسانلر؛ أهلِ طريقتڭ ايچنده گوردكلرى بعض سوءِ إستعمالاتى و بر قسم خطيئاتى بهانه ايدهرك، او خزينۀِ عظمايى قپاتمق، بلكه تخريب ايتمك و بر نوع آبِ حياتى طاغيدان او كوثر منبعنى قوروتمق ايچون چاليشييورلر.
حالبوكه أشياده، قصورسز و هر جهتى خيرلى شيلر، مشربلر، مسلكلر آز بولونور. على كلّ حال بعض قصورلر و سوءِ إستعمالات اولاجق. چونكه أهل اولميانلر بر ايشه گيرسهلر، ألبته سوءِ إستعمال ايدرلر. فقط جنابِ حق آخرتده محاسبۀِ أعمال دستوريله، عدالتِ ربّانيهسنى، حسنات و سيّئاتڭ موازنهسيله گوسترييور. يعنى حسنات راجح و آغير گلسه، مكافاتلانديرر، قبول ايدر؛ سيّئات راجح گلسه جزالانديرر، ردّ ايدر. حسنات و سيّئاتڭ موازنهسى، كميته باقماز، كيفيته باقار. بعض اولور، بر تك حسنه بيڭ سيّئاته ترجّح ايدر، عفو ايتديرر.
مادام عدالتِ إلٰهيه بويله حكم ايدر و حقيقت دخى بونى حق گورور؛ طريقت، يعنى سنّتِ سنيه دائرهسنده طريقتڭ حسناتى، سيّئاتنه قطعيًا مرجّح اولديغنه دليل: أهلِ طريقت، أهلِ ضلالتڭ هجومى زماننده ايمانلرينى محافظه ايتمهسيدر. عادى بر صميمى أهلِ طريقت؛ صورى، ظاهرى بر متفنّندن داها زياده كندينى محافظه ايدر. او ذوقِ طريقت واسطهسيله و او محبّتِ أوليا جهتيله ايماننى قورتارير. كبائرله فاسق اولور، فقط كافر اولماز؛ قولايلقله زندقهيه صوقولماز. شديد بر محبّت و متين بر إعتقاد ايله أقطاب قبول ايتديگى بر سلسلۀِ مشايخى، اونڭ نظرنده هيچ بر قوّت چوروتهمز. چوروتمديگى ايچون، اونلردن إعتمادينى كسهمز. اونلردن إعتمادى كسيلمزسه، زندقهيه گيرهمز. طريقتده حصّهسى اولميان و قلبى حركته گلمهين، بر محقّق عالم ذات ده اولسه، شيمديكى زنديقلرڭ دسيسهلرينه قارشى كندينى تام محافظه ايتمهسى مشكللشمشدر.
بر شى داها وار كه: دائرۀِ تقوادن خارج، بلكه دائرۀِ إسلاميتدن خارج بر صورت آلمش بعض مشربلرڭ و طريقت نامنى حقسز اولارق كندينه طاقانلرڭ سيّئاتيله، طريقت محكوم اولاماز.
طريقتڭ دينى و اُخروى و روحانى چوق مهمّ و علوى نتيجهلرندن صرفِ نظر، يالڭز عالمِ إسلام ايچندهكى قدسى بر رابطه اولان اخوّتڭ إنكشافنه و إنبساطنه أڭ برنجى، تأثيرلى و حرارتلى واسطه طريقتلر اولديغى گبى؛ عالمِ كفرڭ و سياستِ خرستيانيهنڭ، نورِ إسلاميتى سوندورمك ايچون مدهش هجوملرينه قارشى دخى، اوچ مهمّ و صارصيلماز قلعۀِ إسلاميهدن بر قلعهسيدر.
مركزِ خلافت اولان إستانبولى بش يوز أللى سنه بتون عالمِ خرستيانيهنڭ قارشيسنده محافظه ايتديرن، إستانبولده بش يوز يرده فيشقيران أنوارِ توحيد و او مركزِ إسلاميهدهكى أهلِ ايمانڭ مهمّ بر نقطۀِ إستنادى، او بيوك جامعلرڭ آرقهلرندهكى تكيهلرده «اللّٰه اللّٰه!» ديينلرڭ قوّتِ ايمانيهلرى و معرفتِ إلٰهيهدن گلن بر محبّتِ روحانى ايله جوش و خروشلريدر.
ايشته أى عقلسز حميتفروشلر و ساختهكار ملّيتپرورلر! طريقتڭ، حياتِ إجتماعيهڭزده بو حسنهسنى چوروتهجك هانگى سيّئاتلريدر، سويلهيڭز؟
دردنجى تلويح:
مسلكِ ولايت چوق قولاى اولمقله برابر چوق مشكلاتليدر، چوق قيصه اولمقله برابر چوق اوزوندر، چوق قيمتدار اولمقله برابر چوق خطرليدر، چوق گنيش اولمقله برابر چوق طاردر.
ايشته بو سرلر ايچوندر كه؛ او يولده سلوك ايدنلر بعضًا بوغولور، بعضًا ضررلى دوشر، بعضًا دونر باشقهلرينى يولدن چيقارير.
أزجمله: طريقتده «سيرِ أنفسى» و «سيرِ آفاقى» تعبيرلرى آلتنده ايكى مشرب وار.
برنجى مشرب، أنفسى مشربيدر؛ نفسدن باشلار، خارجدن گوزينى چكر، قلبه باقار، أنانيتى دهلر گچر، قلبندن يول آچار، حقيقتى بولور. صوڭره آفاقه گيرر. او وقت آفاقى نورانى گورور. چابوق او سيرى بيتيرر. أنفسى دائرهسنده گورديگى حقيقتى، بيوك بر مقياسده اونده ده گورور. طُرُقِ خفيهنڭ چوغى بو يول ايله گيدييور. بونڭ ده أڭ مهمّ أساسى؛ أنانيتى قيرمق، هوايى ترك ايتمك، نفسى ئولديرمكدر.
ايكنجى مشرب؛ آفاقدن باشلار، او دائرۀِ كبرانڭ مظاهرنده جلوۀِ أسماء و صفاتى سير ايدوب، صوڭره دائرۀِ أنفسيهيه گيرر. كوچك بر مقياسده، دائرۀِ قلبنده او أنوارى مشاهده ايدوب، اونده أڭ ياقين يولى آچار. قلب، آيينۀِ صمد اولديغنى گورور، آراديغى مقصده واصل اولور.
ايشته برنجى مشربده سلوك ايدن إنسانلر نفسِ أمّارهيى ئولديرمگه موفّق اولامازسه، هوايى ترك ايدوب أنانيتى قيرمازسه؛ شكر مقامندن، فخر مقامنه دوشر.. فخردن غروره سقوط ايدر. أگر محبّتدن گلن بر إنجذاب و إنجذابدن گلن بر نوع سكر برابر بولونسه، «شطحات» ناميله حدّندن چوق فضله دعوالر اوندن صدور ايدر. هم كندى ضرر ايدر، هم باشقهسنڭ ضررينه سبب اولور.
مثلا: ناصلكه بر ملازم، كندنده بولونان قوماندانلق ذوقيله و نشئهسيله غرورلانسه، كندينى بر مشير ظن ايدر. كوچوجك دائرهسنى، او كلّى دائره ايله إلتباس ايدر. و بر كوچك آيينهده گورونن بر گونشى، دڭزڭ يوزنده حشمتيله جلوهسى گورونن گونشله بر جهتِ مشابهتله إلتباسه سبب اولور؛ اويله ده: چوق أهلِ ولايت وار كه؛ بر سينگڭ بر طاووس قوشنه نسبتى گبى، كندندن او درجه بيوك اولانلردن كندينى بيوك گورور و اويله ده مشاهده ايدييور، كندينى حقلى بولويور.
حتّى بن گوردم كه: يالڭز قلبى إنتباهه گلمش، اوزاقدن اوزاغه ولايتڭ سرّينى كندنده حسّ ايتمش، كندينى قطبِ أعظم تلقّى ايدوب او طورى طاقينييوردى. بن ديدم: «قارداشم! ناصلكه قانونِ سلطنتڭ، صدرِ أعظم دائرهسندن تا ناحيه مديرى دائرهسنه قدر بر طرزده جزئى كلّى جلوهلرى وار؛ اويله ده ولايتڭ و قطبيتڭ دخى، اويله مختلف دائره و جلوهلرى وار. هر بر مقامڭ چوق ظللرى و گولگهلرى وار. سن، صدرِ أعظممثال قطبيتڭ أعظم جلوهسنى، بر مدير دائرهسى حكمنده اولان كندى دائرهڭده او جلوهيى گورمشسڭ، آلدانمشسڭ. گورديگڭ طوغريدر، فقط حكمڭ ياڭليشدر. بر سينگه بر قاب صو، بر كوچك دڭزدر.» او ذات شو جوابمدن إن شاء اللّٰه آييلدى و او ورطهدن قورتولدى.
هم بن متعدّد إنسانلرى گوردم كه، بر نوع مهدى كنديلرينى بيلييورلردى و «مهدى اولاجغم» دييورلردى. بو ذاتلر يالانجى و آلداتيجى دگللر، بلكه آلدانييورلر. گوردكلرينى، حقيقت ظن ايدييورلر. أسماءِ إلٰهينڭ ناصلكه تجلّياتى، عرشِ أعظم دائرهسندن تا بر ذرّهيه قدر جلوهلرى وار و او أسمايه مظهريت ده، او نسبتده تفاوت ايدر. اويله ده مظهريتِ أسمادن عبارت اولان مراتبِ ولايت دخى اويله متفاوتدر. شو إلتباسڭ أڭ مهمّ سببى شودر:
مقاماتِ أوليادن بعض مقاملرده مهدى وظيفهسنڭ خصوصيتى بولونديغى و قطبِ أعظمه خاص بر نسبتى گورونديگى و حضرتِ خضرڭ بر مناسبتِ خاصّهسى اولديغى گبى، بعض مشاهيرله مناسبتدار بعض مقامات وار. حتّى او مقاملره «مقامِ خضر»، «مقامِ اويس»، «مقامِ مهديت» تعبير ايديلير.
ايشته بو سرّه بناءً، او مقامه و او مقامڭ جزئى بر نمونهسنه ويا بر گولگهسنه گيرنلر، كنديلرينى او مقامله خاص مناسبتدار مشهور ذاتلر ظن ايدييورلر. كندينى خضر تلقّى ايدر ويا مهدى إعتقاد ايدر ويا قطبِ أعظم تخيّل ايدر.
أگر حبِّ جاهه طالب أنانيتى يوقسه، او حالده محكوم اولماز. اونڭ حدّندن فضله دعوالرى، شطحات صاييلير. اونڭله بلكه مسئول اولماز.
أگر أنانيتى پرده آردنده حبِّ جاهه متوجّه ايسه؛ او ذات أنانيته مغلوب اولوب، شكرى بيراقوب فخره گيرسه، فخردن گيت گيده غروره سقوط ايدر. يا ديوانهلك درجهسنه سقوط ايدر وياخود طريقِ حقدن صاپار. چونكه بيوك أوليايى، كندى گبى تلقّى ايدر، حقلرندهكى حسنِ ظنّى قيريلير. زيرا نفس نه قدر مغرور ده اولسه، كنديسى كندى قصورينى درك ايدر. او بيوكلرى ده كندينه قياس ايدوب، قصورلى توهّم ايدر. حتّى أنبيالر حقّنده ده حرمتى نقصانلاشير.
ايشته بو حاله گرفتار اولانلر، ميزانِ شريعتى ألده طوتمق و اصول الدين علماسنڭ دستورلرينى كندينه ئولچو إتّخاذ ايتمك و إمامِ غزالى و إمامِ ربّانى گبى محقّقينِ أوليانڭ تعليماتلرينى رهبر ايتمك گركدر. و دائما نفسنى إتهام ايتمكدر. و قصوردن، عجز و فقردن باشقه نفسڭ ألنه ويرمهمكدر.
بو مشربدهكى شطحات، حبِّ نفسدن نشئت ايدييور. چونكه محبّت گوزى، قصورى گورمز. نفسنه محبّتى ايچون، او قصورلى و لياقتسز بر جام پارچهسى گبى نفسنى، بر پيرلانطه، بر ألماس ظن ايدر.
بو نوع ايچندهكى أڭ تهلكهلى بر خطا شودر كه؛ قلبنه إلهامى بر طرزده گلن جزئى معنالرى «كلام اللّٰه» تخيّل ايدوب، آيت تعبير ايتمهلريدر. و اونڭله، وحيڭ مرتبۀِ علياىِ أقدسنه بر حرمتسزلك گلير. أوت بال آريسينڭ و حيواناتڭ إلهاماتندن طوت، تا عوامِ ناسڭ و خواصِّ بشريهنڭ إلهاماتنه قدر و عوامِ ملائكهنڭ إلهاماتندن، تا خواصِّ كَرُّوبيونڭ إلهاماتنه قدر بتون إلهامات، بر نوع كلماتِ ربّانيهدر. فقط مظهرلرڭ و مقاملرڭ قابليتنه گوره كلامِ ربّانى؛ يتمش بيڭ پردهده تلمّع ايدن آيرى آيرى جلوۀِ خطابِ ربّانيدر.
امّا وحى و كلام اللّٰهڭ إسمِ خاصّى و اونڭ أڭ باهر مثالِ مشخّصى اولان قرآنڭ نجملرينه إسمِ خاص اولان « آيت» نامى اويله إلهاماته ويريلمسى، خطاىِ محضدر. اون ايكنجى و يگرمى بشنجى و اوتوز برنجى سوزلرده بيان و إثبات ايديلديگى گبى، ألمزدهكى بويالى آيينهده گورونن كوچك و سونوك و پردهلى گونشڭ مثالى، سمادهكى گونشه نه نسبتى وارسه؛ اويله ده او مدّعيلرڭ قلبندهكى إلهام دخى، طوغريدن طوغرىيه كلامِ إلٰهى اولان قرآن گونشنڭ آيتلرينه نسبتى، او درجهدهدر. أوت هر بر آيينهده گورونن گونشڭ مثاللرى، گونشڭدر و اونڭله مناسبتداردر دينيلسه، حقدر؛ فقط او گونشجكلرڭ آيينهسنه كُرۀِ أرض طاقيلماز و اونڭ جاذبهسيله باغلانماز!
بشنجى تلويح:
طريقتڭ غايت مهمّ بر مشربى اولان «وحدت الوجود» نامى آلتندهكى وحدت الشهود، يعنى واجب الوجودڭ وجودينه حصرِ نظر ايدوب، سائر موجوداتى، او وجودِ واجبه نسبةً او قدر ضعيف و گولگه گورور كه، وجود إسمنه لايق اولماديغنى حكم ايدوب، خيال پردهسنه صاروب، تركِ ماسوا مقامنده اونلرى هيچ صايمق، حتّى معدوم تصوّر ايتمك، يالڭز جلوۀِ أسماءِ إلٰهيهيه خيالى بر آيينه وضعيتى ويرمك قدر ايلرى گيدر.
ايشته بو مشربڭ أهمّيتلى بر حقيقتى وار كه: واجب الوجودڭ وجودى، ايمان قوّتيله و يوكسك بر ولايتڭ حقّ اليقين درجهسنده إنكشافيله، وجودِ ممكنات او درجه آشاغىيه دوشر كه، خيال و عدمدن باشقه اونڭ نظرنده مقاملرى قالماز؛ عادتا واجب الوجودڭ حسابنه كائناتى إنكار ايدر.
فقط بو مشربڭ تهلكهلرى وار. أڭ برنجيسى شودر كه: أركانِ ايمانيه آلتيدر. ايمانِ بِاللّٰهدن باشقه، ايمانِ بِاليوم الآخر گبى ركنلر وار. بو ركنلر ايسه، ممكناتڭ وجودلرينى ايستر. او محكم أركانِ ايمانيه، خيال اوستنده بنا ايديلمز! اونڭ ايچون، او مشرب صاحبى، عالمِ إستغراق و سكردن عالمِ صحوه گيرديگى وقت، او مشربى برابر آلمامق گركدر و او مشربڭ مقتضاسيله عمل ايتمهمك لازمدر.
هم قلبى و حالى و ذوقى اولان بو مشربى، عقلى و قَولى و علمى صورتنه چويرمهمكدر. چونكه كتاب و سنّتدن گلن دساتيرِ عقليه و قوانينِ علميه و اصولِ كلاميه او مشربى قالديرهمييور؛ قابلِ تطبيق اولامييور. اونڭ ايچون، خلفاىِ راشديندن و أئمّۀِ مجتهديندن و سلفِ صالحينڭ بيوكلرندن، او مشرب صريحًا گورونمييور.
ديمك، أڭ عالى بر مشرب دگل. بلكه يوكسك، فقط ناقص. چوق أهمّيتلى، فقط چوق خطرلى. چوق آغير، فقط چوق ذوقليدر. او ذوق ايچون اوڭا گيرنلر، اوندن چيقمق ايستهمييورلر، خودكاملق ايله أڭ يوكسك مرتبه ظن ايدييورلر.
بو مشربڭ أساسنى و ماهيتنى، نقطه رسالهسنده و بر قسم سوزلرده و مكتوباتده بر درجه بيان ايتديگمزدن، اونلره إكتفاءً، شوراده او مهمّ مشربڭ أهمّيتلى بر ورطهسنى بيان ايدهجگز. شويله كه:
او مشرب، دائرۀِ أسبابدن گچوب، تركِ ماسوا سرّيله ممكناتدن علاقهسنى كسن أخصِّ خواصّڭ إستغراقِ مطلق حالتنده مظهر اولديغى صالح بر مشربدر. شو مشربى، أسباب ايچنده بوغولانلرڭ و دنيايه عاشق اولانلرڭ و فلسفۀِ مادّيه ايله طبيعته صاپلانانلرڭ نظرينه علمى بر صورتده تلقين ايتمك، طبيعت و مادّهده اونلرى بوغديرمقدر و حقيقتِ إسلاميهدن اوزاقلاشديرمقدر.
چونكه دنيايه عاشق و دائرۀِ أسبابه باغلى بر نظر، بو فانى دنيايه بر نوع بقا ويرمك ايستر. او دنيا محبوبنى ألندن قاچيرمق ايستهمييور؛ وحدت الوجود بهانهسيله اوڭا بر باقى وجود توهّم ايدر، او محبوبى اولان دنيا حسابنه و بقا و أبديتى اوڭا تام مال ايتمهسنه بناءً، بر معبوديت درجهسنه چيقارير. (نَعُوذُ بِاللّٰه) اللّٰهى إنكار ايتمك ورطهسنه يول آچار.
شو عصرده مادّيونلق فكرى او درجه إستيلا ايتمش كه، مادّياتى هر شيئه مرجع بيلييورلر. بويله بر عصرده خاص أهلِ ايمان، مادّياتى إعدام ايدر درجهسنده أهمّيتسز گوردكلرندن؛ وحدت الوجود مشربى اورتهيه آتيلسه بلكه مادّيونلر صاحب چيقهجقلر، «بز ده بويله دييورز» دييهجكلر. حالبوكه دنياده مشارب ايچنده، مادّيونلرڭ و طبيعتپرستلرڭ مسلگندن أڭ اوزاق مشرب، وحدت الوجود مشربيدر. چونكه أهلِ وحدت الوجود، او قدر وجودِ إلٰهىيه قوّتِ ايمان ايله أهمّيت ويرييورلر كه، كائناتى و موجوداتى إنكار ايدييورلر. مادّيونلر ايسه، او قدر موجوداته أهمّيت ويرييورلر كه؛ كائنات حسابنه، اللّٰهى إنكار ايدييورلر. ايشته بونلر نرهده؟ اوتهكيلر نرهده؟
آلتنجى تلويح:
«اوچ نقطه»در.
برنجى نقطه: ولايت يوللرى ايچنده أڭ گوزلى، أڭ مستقيمى، أڭ پارلاغى، أڭ زنگينى؛ سنّتِ سنيهيه إتّباعدر. يعنى: أعمال و حركاتنده سنّتِ سنيهيى دوشونوب اوڭا تابع اولمق و تقليد ايتمك و معاملات و أفعالنده أحكامِ شرعيهيى دوشونوب رهبر إتّخاذ ايتمكدر.
ايشته بو إتّباع و إقتدا واسطهسيله، عادى أحوالى و عُرفى معاملهلرى و فطرى حركتلرى عبادت شكلنه گيرمكله برابر؛ هر بر عملى، سنّتى و شرعى او إتّباع نقطهسنده دوشونديرمكله، بر تخطّرِ حُكمِ شرعى ويرييور. او تخطّر ايسه، صاحبِ شريعتى دوشونديرييور. او دوشونمك ايسه، جنابِ حقّى خاطره گتيرييور. او خاطره، بر نوع حضور ويرييور. او حالده متماديًا عمر دقيقهلرى، حضور ايچنده بر عبادت حكمنه گتيريلهبيلير. ايشته بو جادّۀِ كبرا، ولايتِ كبرا اولان أهلِ وراثتِ نبوّت اولان صحابه و سلفِ صالحينڭ جادّهسيدر.
ايكنجى نقطه: ولايت يوللرينڭ و طريقت شُعْبهلرينڭ أڭ مهمّ أساسى، إخلاصدر. چونكه إخلاص ايله خفى شركلردن خلاص اولور. إخلاصى قزانميان، او يوللرده گزهمز. و او يوللرڭ أڭ كسكين قوّتى، محبّتدر. أوت محبّت، محبوبنده بهانهلر آراماز و قصورلرينى گورمك ايستهمز. و كمالنه دلالت ايدن ضعيف أمارهلرى، قوى حجّتلر حكمنده گورور. دائما محبوبنه طرفداردر.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه، محبّت آياغيله معرفت اللّٰهه توجّه ايدن ذاتلر؛ شبهاته و إعتراضاته قولاق ويرمزلر، اوجوز قورتولورلر. بيڭلر شيطان طوپلانسه، اونلرڭ محبوبِ حقيقيسنڭ كمالنه إشارت ايدن بر أمارهيى، اونلرڭ نظرنده إبطال ايدهمز. أگر محبّت اولمازسه، او وقت كندى نفسى و شيطانى و خارجى شيطانلرڭ ايتدكلرى إعتراضات ايچنده چوق چيرپنهجق. قهرمانجهسنه بر متانت و قوّتِ ايمان و دقّتِ نظر لازمدر كه، كنديسنى قورتارسين.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه؛ عموم مراتبِ ولايتده معرفت اللّٰهدن گلن محبّت، أڭ مهمّ مايه و إكسيردر. فقط محبّتڭ بر ورطهسى وار كه: عبوديتڭ سرّى اولان نيازدن، محويتدن نازه و دعوايه آتلار، ميزانسز حركت ايدر. ماسواىِ إلٰهيهيه توجّهى هنگامنده، معناىِ حرفيدن معناىِ إسمىيه گچمهسيله؛ ترياق ايكن زهر اولور. يعنى؛ غير اللّهى سَوْديگى وقت، جنابِ حق حسابنه و اونڭ نامنه، اونڭ بر آيينۀِ أسماسى اولمق جهتيله ربطِ قلب ايتمك لازمكن؛ بعضًا او ذاتى، او ذات حسابنه، كندى كمالاتِ شخصيهسى و جمالِ ذاتيسى نامنه دوشونوب، معناىِ إسميله سَور. اللّٰهى و پيغمبرى دوشونمهدن ينه اونلرى سَوهبيلير. بو محبّت، محبّت اللّٰهه وسيله دگل، پرده اولويور. معناىِ حرفى ايله اولسه، محبّت اللّٰهه وسيله اولور، بلكه جلوهسيدر دينيلهبيلير.
اوچنجى نقطه: بو دنيا، دار الحكمتدر، دار الخدمتدر؛ دار الاجرت و مكافات دگل. بورادهكى أعمال و خدمتلرڭ اجرتلرى برزخده و آخرتدهدر. بورادهكى أعمال، برزخده و آخرتده ميوه ويرر. مادام حقيقت بودر، أعمالِ اُخرويهيه عائد نتيجهلرى دنياده ايستهمهمك گركدر. ويريلسه ده ممنونانه دگل، محزونانه قبول ايتمك لازمدر. چونكه جنّتڭ ميوهلرى گبى، قوپاردقجه يرينه عينى گلمك سرّيله، باقى حكمنده اولان عملِ اُخروى ميوهسنى، بو دنياده فانى بر صورتده يمك، كارِ عقل دگلدر. باقى بر لامبايى، بر دقيقه ياشايهجق و سونهجك بر لامبا ايله مبادله ايتمك گبيدر.
ايشته بو سرّه بناءً؛ أهلِ ولايت، خدمت و مشقّت و مصيبت و كلفتى خوش گورويورلر، نازلانمييورلر، شكوا ايتمييورلر. «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ» دييورلر. كشف و كرامت، أذواق و أنوار ويريلديگى وقت، بر إلتفاتِ إلٰهى نوعندن قبول ايدوب سترينه چاليشييورلر. فخره دگل، بلكه شكره، عبوديته داها زياده گيرييورلر. چوقلرى او أحوالڭ إستتار و إنقطاعنى ايستهمشلر، تا كه عمللرندهكى إخلاص زدهلنمهسين.
أوت مقبول بر إنسان حقّنده أڭ مهمّ بر إحسانِ إلٰهى، إحساننى اوڭا إحساس ايتمهمكدر؛ تا نيازدن نازه و شكردن فخره گيرمهسين.
ايشته بو حقيقته بناءًدر كه، ولايتى و طريقتى ايستهينلر؛ أگر ولايتڭ بعض ترشّحاتى اولان أذواق و كراماتى ايسترلرسه و اونلره متوجّه ايسه و اونلردن خوشلانسه؛ باقى اُخروى ميوهلرى، فانى دنياده، فانى بر صورتده يمك قبيلندن اولمقله برابر؛ ولايتڭ مايهسى اولان إخلاصى غيب ايدوب، ولايتڭ قاچماسنه ميدان آچار.
يدنجى تلويح:
«درت نكته»در.
برنجى نكته: شريعت طوغريدن طوغرىيه، گولگهسز، پردهسز، سرِّ أحديت ايله ربوبيتِ مطلقه نقطهسنده خطابِ إلٰهينڭ نتيجهسيدر. طريقتڭ و حقيقتڭ أڭ يوكسك مرتبهلرى، شريعتڭ جزءلرى حكمنه گچر. يوقسه دائما وسيله و مقدّمه و خادم حكمندهدرلر. نتيجهلرى، شريعتڭ محكماتيدر.
يعنى: حقائقِ شريعته يتيشمك ايچون، طريقت و حقيقت مسلكلرى، وسيله و خادم و باصامقلر حكمندهدر. گيت گيده أڭ يوكسك مرتبهده، نفسِ شريعتده بولونان معناىِ حقيقت و سرِّ طريقته إنقلاب ايدرلر. او وقت، شريعتِ كبرانڭ جزءلرى اولويورلر.
يوقسه بعض أهلِ تصوّفڭ ظن ايتدكلرى گبى، شريعتى ظاهرى بر قشر، حقيقتى اونڭ ايچى و نتيجهسى و غايهسى تصوّر ايتمك طوغرى دگلدر.
أوت شريعتڭ، طبقاتِ ناسه گوره إنكشافاتى آيرى آيريدر. عوامِ ناسه گوره ظاهرِ شريعتى، حقيقتِ شريعت ظن ايدوب، خواصّه منكشف اولان شريعتڭ مرتبهسنه «حقيقت و طريقت» نامى ويرمك ياڭليشدر. شريعتڭ عموم طبقاته باقهجق مراتبى وار.
ايشته بو سرّه بناءًدر كه: أهلِ طريقت و أصحابِ حقيقت ايلرى گيتدكجه، حقائقِ شريعته قارشى إنجذابلرى، إشتياقلرى، إتّباعلرى زيادهلشيور. أڭ كوچك بر سنّتِ سنيهيى، أڭ بيوك بر مقصد گبى تلقّى ايدوب، اونڭ إتّباعنه چاليشييورلر، اونى تقليد ايدييورلر. چونكه وحى نه قدر إلهامدن يوكسك ايسه؛ ثمرۀِ وحى اولان آدابِ شرعيه، او درجه ثمرۀِ إلهام اولان آدابِ طريقتدن يوكسك و أهمّيتليدر. اونڭ ايچون، طريقتڭ أڭ مهمّ أساسى، سنّتِ سنيهيه إتّباع ايتمكدر.
ايكنجى نكته: طريقت و حقيقت، وسيلهلكدن چيقمهمق گركدر. أگر مقصودِ بِالذّات حكمنه گچسهلر؛ او وقت شريعتڭ محكماتى و عملياتى و سنّتِ سنيهيه إتّباع، رسمى حكمنده قالير؛ قلب اوتهكى طرفه متوجّه اولور. يعنى: نمازدن زياده حلقۀِ ذكرى دوشونور؛ فرائضدن زياده، أورادينه منجذب اولور؛ كبائردن قاچمقدن زياده، آدابِ طريقتڭ مخالفتندن قاچار. حالبوكه محكماتِ شريعت اولان فرضلرڭ بر دانهسنه، أورادِ طريقت مقابل گلهمز؛ يرينى طولديرهمز.
آدابِ طريقت و أورادِ تصوّف، او فرائضڭ ايچندهكى حقيقى ذوقه مدارِ تسلّى اولمالى، منشأ اولماملى. يعنى: تكيهسى، جامعدهكى نمازڭ ذوقنه و تعديلِ أركاننه وسيله اولمالى؛ يوقسه جامعدهكى نمازى چابوق رسمى قيلوب، حقيقى ذوقنى و كمالنى تكيهده بولمغى دوشونن، حقيقتدن اوزاقلاشييور.
اوچنجى نكته: «سنّتِ سنيه و أحكامِ شريعت خارجنده طريقت اولابيلير مى؟» دييه سؤال ايديلييور.
الجواب: هم وار، هم يوق. واردر، چونكه بعض أولياءِ كاملين، شريعت قلنجيله إعدام ايديلمشلر. هم يوقدر، چونكه محقّقينِ أوليا، سعدئِ شيرازينڭ بو دستورنده إتّفاق ايتمشلر:
﴿مُحَالَسْتْ سَعْدٖى بَرَاهِ صَفَا
ظَفَرْ بُرْدَنْ جُزْ دَرْ پَىِ مُصْطَفٰى﴾
يعنى: رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ جادّهسندن خارج و اونڭ آرقهسندن گيتمهين محالدر كه؛ حقيقى أنوارِ حقيقته واصل اولابيلسين.
بو مسئلهنڭ سرّى شودر كه: مادام رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام خاتم الأنبيادر و عموم نوعِ بشر نامنه مخاطبِ إلٰهيدر؛ ألبته نوعِ بشر، اونڭ جادّهسى خارجنده گيدهمز و بايراغى آلتنده بولونمق ضروريدر.
و مادام أهلِ جذبه و أهلِ إستغراق، مخالفتلرندن مسئول اولامازلر؛ و مادام إنسانده بعض لطائف وار كه، تكليف آلتنه گيرهمز؛ او لطيفه حاكم اولديغى وقت، تكاليفِ شرعيهيه مخالفتيله مسئول طوتولمز؛ و مادام إنسانده بعض لطائف وار كه، تكليف آلتنه گيرمديگى گبى، إختيار آلتنه ده گيرمز؛ حتّى عقلڭ تدبيرى آلتنه ده گيرمز، او لطيفه، قلبى و عقلى ديڭلهمز؛ ألبته او لطيفه بر إنسانده حاكم اولديغى زمان (فقط او زمانه مخصوص اولارق) او ذات، شريعته مخالفتده ولايت درجهسندن سقوط ايتمز، معذور صاييلير. فقط بر شرطله كه، حقائقِ شريعته و قواعدِ ايمانيهيه قارشى بر إنكار، بر تزييف، بر إستخفاف اولماسين. أحكامى ياپماسه ده، أحكامى حق بيلمك گركدر. يوقسه او حاله مغلوب اولوب، نَعُوذُ بِاللّٰه، او حقائقِ محكمهيه قارشى إنكار و تكذيبى إشمام ايدهجك بر وضعيت، علامتِ سقوطدر!
الحاصل: دائرۀِ شريعتڭ خارجنده بولونان أهلِ طريقت ايكى قسمدر:
بر قسمى: (سابقًا گچديگى گبى) يا حاله، إستغراقه، جذبهيه و سكره مغلوب اولوب ويا تكليفى ديڭلهمهين ويا إختيارى ايشيتمهين لطيفهلرڭ محكومى اولوب، دائرۀِ شريعتڭ خارجنه چيقييور. فقط او چيقمق، أحكامِ شريعتى بگنمهمكدن ويا ايستهمهمكدن دگل؛ بلكه مجبوريتله إختيارسز ترك ايدييور.
بو قسم أهلِ ولايت وار. هم مهمّ وليلر، بونلرڭ ايچنده موقّةً بولونمش. حتّى بو نوعدن؛ دگل يالڭز دائرۀِ شريعتدن، بلكه دائرۀِ إسلاميت خارجنده بولونديغنى بعض محقّقينِ أوليا حكم ايتمشلر. فقط بر شرطله: محمّد عليه الصلاة والسلامڭ گتيرديگى أحكامڭ هيچ برينى تكذيب ايتمهمكدر. بلكه، يا دوشونمييور ويا متوجّه اولامييور وياخود بيلهمييور و بيلمييور. بيلسه، قبول ايتمسه اولماز!
ايكنجى قسم ايسه: طريقت و حقيقتڭ پارلاق أذواقلرينه قاپيلوب، مذاقندن چوق يوكسك اولان حقائقِ شريعتڭ درجۀِ ذوقنه يتيشهمديگى ايچون؛ ذوقسز، رسمى بر شى تلقّى ايدوب، اوڭا قارشى لاقيد قالير. گيت گيده، شريعتى ظاهرى بر قشر ظن ايدر. بولديغى حقيقتى، أساس و مقصود تلقّى ايدر. «بن اونى بولدم، او بڭا يتر.» دير، أحكامِ شريعته مخالف حركت ايدر. بو قسمدن عقلى باشنده اولانلر مسؤلدرلر، سقوط ايدييورلر، بلكه قسمًا شيطانه مسخره اولويورلر.
دردنجى نكته:
أهلِ ضلالت و بدعت فرقهلرندن بر قسم ذاتلر، اُمّت نظرنده مقبول اولويورلر. عينًا اونلر گبى ذاتلر وار؛ ظاهرى هيچ بر فرق يوقكن، اُمّت ردّ ايدييور. بونده حيرت ايدييوردم.
مثلا: معتزله مذهبنده زمخشرى گبى، إعتزالده أڭ متعصّب بر فرد اولديغى حالده، محقّقينِ أهلِ سنّت، اونڭ او شديد إعتراضاتنه قارشى اونى تكفير و تضليل ايتمييورلر، بلكه بر راهِ نجات اونڭ ايچون آرايورلر. زمخشرينڭ درجۀِ شدّتندن چوق آشاغى أبو على جبّائى گبى معتزله إماملرينى، مردود و مطرود صاييورلر.
چوق زمان بو سرّ بنم مراقمه طوقونييوردى. صوڭره لطفِ إلٰهى ايله آڭلادم كه: زمخشرينڭ أهلِ سنّته إعتراضاتى، حق ظن ايتديگى مسلگندهكى محبّتِ حقدن ايلرى گلييوردى. يعنى، مثلا: تنزيهِ حقيقى؛ اونڭ نظرنده، حيوانلر كندى أفعالنه خالق اولماسيله اولويور. اونڭ ايچون جنابِ حقّى تنزيه محبّتندن، أهلِ سنّتڭ خلقِ أفعال مسئلهسنده دستورينى قبول ايتمييور. مردود اولان سائر معتزله إماملرى محبّتِ حقدن زياده، أهلِ سنّتڭ يوكسك دستورلرينه قيصه عقللرى يتيشهمديگندن و گنيش قوانينِ أهلِ سنّت، اونلرڭ طار فكرلرينه يرلشمهديگندن، إنكار ايتدكلرندن مردوددرلر.
عينًا بو علمِ كلامدهكى أهلِ إعتزالڭ أهلِ سنّت و جماعته مخالفتى اولديغى گبى، سنّتِ سنيه خارجندهكى بر قسم أهلِ طريقتڭ مخالفتى دخى ايكى جهتلهدر:
برى: زمخشرى گبى؛ حالنه، مشربنه مفتونيت جهتنده داها درجۀِ ذوقنه يتيشهمديگى آدابِ شريعته قارشى بر درجه لاقيد قالير.
ديگر قسمى ايسه: حاشا آدابِ شريعته، دساتيرِ طريقته نسبةً أهمّيتسز باقار. چونكه طار حوصلهسى، او گنيش أذواقى إحاطه ايدهمييور و قيصه مقامى، او يوكسك آدابه يتيشهمييور.
سكزنجى تلويح:
سكز ورطهيى بيان ايدر:
برنجيسى: سنّتِ سنيهيه تمام إتّباعى رعايت ايتمهين بر قسم أهلِ سلوك؛ ولايتى، نبوّته ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر. يگرمى دردنجى و اوتوز برنجى سوزلرده، نبوّت نه قدر يوكسك اولديغى و ولايت اوڭا نسبةً نه قدر سونوك اولديغى إثبات ايديلمشدر.
ايكنجيسى: أهلِ طريقتڭ بر قسم مفرط أولياسنى صحابهيه ترجيح، حتّى أنبيا درجهسنده گورمكله ورطهيه دوشر. اون ايكنجى و يگرمى يدنجى سوزلرده و صحابهلر حقّندهكى ذيلنده قطعى إثبات ايديلمشدر كه: صحابهلرده اويله بر خاصّۀِ صحبت وار كه، ولايت ايله يتيشيلمز و صحابهلره تفوّق ايديلمز و أنبيايه هيچ بر وقت أوليا يتيشمز.
اوچنجيسى: إفراط ايله طريقت تعصّبى طاشييانلرڭ بر قسمى، آداب و أورادِ طريقتى سنّتِ سنيهيه ترجيح ايتمكله سنّته مخالفت ايدوب، سنّتى ترك ايدر، فقط وردينى بيراقماز. او صورتله آدابِ شرعيهيه بر لاقيدلق وضعيتى گلير، ورطهيه دوشر.
چوق سوزلرده إثبات ايديلديگى گبى و إمامِ غزالى، إمامِ ربّانى گبى محقّقينِ أهلِ طريقت ديرلر كه: «بر تك سنّتِ سنيهيه إتّباع نقطهسنده حاصل اولان مقبوليت، يوز آداب و نوافلِ خصوصيهدن گلهمز. بر فرض، بيڭ سنّته مرجّح اولديغى گبى؛ بر سنّتِ سنيه دخى، بيڭ آدابِ تصوّفه مرجّحدر.» ديمشلر.
دردنجيسى: مفرط بر قسم أهلِ تصوّف؛ إلهامى، وحى گبى ظن ايدر و إلهامى، وحى نوعندن تلقّى ايدر، ورطهيه دوشر. وحيڭ درجهسى نه قدر يوكسك و كلّى و قدسى اولديغى و إلهامات اوڭا نسبةً نه درجه جزئى و سونوك اولديغى، اون ايكنجى سوزده و إعجازِ قرآنه دائر يگرمى بشنجى سوزده و سائر رسالهلرده غايت قطعى إثبات ايديلمشدر.
بشنجيسى: سرِّ طريقتى آڭلاميان بر قسم متصوّفه، ضعيفلرى تقويه ايتمك و گَوْشكلرى تشجيع ايتمك و شدّتِ خدمتدن گلن اوصانج و مشقّتى تخفيف ايتمك ايچون، ايستهنيلميهرك ويريلن أذواق و أنوار و كراماتى خوش گوروب مفتون اولور؛ عباداته، خدماته و أوراده ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر.
شو رسالهنڭ آلتنجى تلويحنڭ اوچنجى نقطهسنده إجمالًا بيان اولونديغى و سائر سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: بو دارِ دنيا، دار الخدمتدر، دار الاجرت دگل! بوراده اجرتنى ايستهينلر؛ باقى، دائمى ميوهلرى، فانى و موقّت بر صورته چويرمكله برابر، دنيادهكى بقا خوشنه گلييور، مشتاقانه برزخه باقهمييور؛ عادتا بر جهتده دنيا حياتنى سَور، چونكه ايچنده بر نوع آخرتى بولور.
آلتنجيسى: أهلِ حقيقت اولميان بر قسم أهلِ سلوك، مقاماتِ ولايتڭ گولگهلرينى و ظللرينى و جزئى نمونهلرينى، مقاماتِ أصليۀِ كلّيه ايله إلتباس ايتمكله ورطهيه دوشر.
يگرمى دردنجى سوزڭ ايكنجى دالنده و سائر سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: ناصل گونش، آيينهلر واسطهسيله تعدّد ايدييور؛ بيڭلر مثالى گونش، عين گونش گبى ضيا و حرارت صاحبى اولور. فقط او مثالى گونشلر، حقيقى گونشه نسبةً چوق ضعيفدرلر. عينًا اونڭ گبى: مقاماتِ أنبيا و أعاظمِ أوليانڭ مقاماتنڭ بعض گولگهلرى و ظللرى وار. أهلِ سلوك اونلره گيرر؛ كندينى، او أولياءِ عظيمهدن داها عظيم گورور؛ بلكه أنبيادن ايلرى گچديگنى ظن ايدر، ورطهيه دوشر.
فقط بو گچمش عموم ورطهلردن ضرر گورمهمك ايچون، اصولِ ايمانيهيى و أساساتِ شريعتى دائما رهبر و أساس طوتمق و مشهودينى و ذوقنى اونلره قارشى مخالفتنده إتهام ايتمكلهدر.
يدنجيسى: بر قسم أهلِ ذوق و شوق، سلوكنده فخرى، نازى، شطحاتى، توجّهِ ناسى و مرجعيتى؛ شكره، نيازه، تضرّعاته و ناسدن إستغنايه ترجيح ايتمكله ورطهيه دوشر.
حالبوكه أڭ يوكسك مرتبه ايسه، عبوديتِ محمّديهدر كه، «محبوبيت» عنوانيله تعبير ايديلير. عبوديتڭ ايسه سرِّ أساسى؛ نياز، شكر، تضرّع، خشوع، عجز، فقر، خلقدن إستغنا جهتيله او حقيقتڭ كمالنه مظهر اولور. بعض أولياءِ عظيمه، فخر و ناز و شطحاته موقّةً، إختيارسز گيرمشلر؛ فقط او نقطهده، إختيارًا اونلره إقتدا ايديلمز؛ هاديدرلر، مُهْدى دگللردر؛ آرقهلرندن گيدلمز!
سكزنجى ورطه: خودكام، عجلهجى بر قسم أهلِ سلوك؛ آخرتده آلينهجق و قوپاريلاجق ولايت ميوهلرينى، دنياده يمهسنى ايستر و سلوكنده اونلرى ايستهمكله ورطهيه دوشر. حالبوكه
﴿وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ﴾
گبى آيتلرله إعلان ايديلديگى گبى، چوق سوزلرده قطعيًا إثبات ايديلمشدر كه: عالمِ بقاده بر تك ميوه، فانى دنيانڭ بيڭ باغچهسنه مرجّحدر. اونڭ ايچون، او مبارك ميوهلرى بوراده ييمهملى. أگر ايستهنيلميهرك ييديريلسه شكر ايديلمهلى؛ مكافات ايچون دگل، بلكه تشويق ايچون بر إحسانِ إلٰهى اولارق تلقّى ايديلمهلى.
طوقوزنجى تلويح:
طريقتڭ پك چوق ثمراتندن و فائدهلرندن يالڭز بوراده طوقوز عددينى إجمالًا بيان ايدهجگز:
برنجيسى: إستقامتلى طريقت واسطهسيله، سعادتِ أبديهدهكى أبدى خزينهلرڭ آناختارلرى و منشألرى و معدنلرى اولان حقائقِ ايمانيهنڭ إنكشافى و وضوحى و عين اليقين درجهسنده ظهورلريدر.
ايكنجيسى: ماكينۀِ إنسانيهنڭ مركزى و زنبرگى اولان قلبى، طريقت واسطه اولوب ايشلتمهسيله و او ايشلتمكله، سائر لطائفِ إنسانيهيى حركته گتيروب، نتيجۀِ فطرتلرينه سَوق ايدهرك حقيقى إنسان اولمقدر.
اوچنجيسى: عالمِ برزخ و آخرت سفرنده، طريقت سلسلهلرندن بر سلسلهيه إلتحاق ايدوب و او قافلۀِ نورانيه ايله أبد الآباد يولنده آرقداش اولمق و يالڭزلق وحشتندن قورتولمق و اونلرله، دنياده و برزخده معنًا اُنسيت ايتمك و أوهام و شبهاتڭ هجوملرينه قارشى، اونلرڭ إجماعنه و إتّفاقنه إستناد ايدوب، هر بر استادينى قوى بر سند و قوّتلى بر برهان درجهسنده گوروب، اونلرله او خاطره گلن ضلالت و شبهاتى دفع ايتمكدر.
دردنجيسى: ايماندهكى معرفت اللّٰه و او معرفتدهكى محبّت اللّٰهڭ ذوقنى، صافى طريقت واسطهسيله آڭلامق و او آڭلامقله دنيانڭ وحشتِ مطلقهسندن و إنسانڭ كائناتدهكى غربتِ مطلقهسندن قورتولمقدر. چوق سوزلرده إثبات ايتمشز كه: سعادتِ داريْن و ألمسز لذّت و وحشتسز اُنسيت و حقيقى ذوق و جدّى سعادت، ايمان و إسلاميتڭ حقيقتندهدر. ايكنجى سوزده بيان ايديلديگى گبى: ايمان، شجرۀِ طوباءِ جنّتڭ بر چكردگنى طاشييور. ايشته طريقتڭ تربيهسيله، او چكردك نشو و نما بولور، إنكشاف ايدر.
بشنجيسى: تكاليفِ شرعيهدهكى حقائقِ لطيفهيى، طريقتدن و ذكرِ إلٰهيدن گلن بر إنتباهِ قلبى واسطهسيله حسّ ايتمك، تقدير ايتمك... او وقت طاعته، سخره گبى دگل، بلكه إشتياقله إطاعت ايدوب عبوديتى ايفا ايدر.
آلتنجيسى: حقيقى ذوقه و جدّى تسلّىيه و كدرسز لذّته و وحشتسز انسيته، حقيقى مدار و واسطه اولان توكّل مقامنى و تسليم رتبهسنى و رضا درجهسنى قزانمقدر.
يدنجيسى: سلوكِ طريقتڭ أڭ مهمّ شرطى، أڭ أهمّيتلى نتيجهسى اولان إخلاص واسطهسيله، شركِ خفيدن و ريا و تصنّع گبى رذائلدن خلاص اولمق و طريقتڭ ماهيتِ عمليهسى اولان تزكيۀِ نفس واسطهسيله، نفسِ أمّارهنڭ و أنانيتڭ تهلكهلرندن قورتولمقدر.
سكزنجيسى: طريقتده، ذكرِ قلبى ايله و تفكّرِ عقلى ايله قزانديغى توجّه و حضور و قوّتلى نيّتلر واسطهسيله، عادتلرينى عبادت حكمنه چويرمك و معاملاتِ دنيويهسنى، أعمالِ اُخرويه حكمنه گتيروب سرمايۀِ عمرينى حسنِ إستعمال ايتمك جهتيله، عمرينڭ دقيقهلرينى حياتِ أبديهنڭ سنبللرينى ويرهجك چكردكلر حكمنه گتيرمكدر.
طوقوزنجيسى: سيرِ سلوكِ قلبى ايله و مجاهدۀِ روحى ايله و ترقّياتِ معنويه ايله، إنسانِ كامل اولمق ايچون چاليشمق؛ يعنى حقيقى مؤمن و تام بر مسلمان اولمق؛ يعنى يالڭز صورى دگل، بلكه حقيقتِ ايمانى و حقيقتِ إسلامى قزانمق؛ يعنى شو كائنات ايچنده و بر جهتده كائنات ممثّلى اولارق، طوغريدن طوغرىيه كائناتڭ خالقِ ذو الجلالنه عبد اولمق و مخاطب اولمق و دوست اولمق و خليل اولمق و آيينه اولمق و أحسنِ تقويمده اولديغنى گوسترمكله، بنى آدمڭ ملائكهيه رجحانيتنى إثبات ايتمك و شريعتڭ ايمانى و عملى جناحلريله مقاماتِ عاليهده اوچمق و بو دنياده سعادتِ أبديهيه باقمق، بلكه ده او سعادته گيرمكدر.
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلَى الْغَوْثِ الْاَكْبَرِ فٖى كُلِّ الْعُصُورِ وَالْقُطْبِ الْاَعْظَمِ فٖى كُلِّ الدُّهُورِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الَّذٖى تَظَاهَرَتْ حِشْمَةُ وَلَايَتِهٖ وَمَقَامُ مَحْبُوبِيَّتِهٖ فٖى مِعْرَاجِهٖ وَاِنْدَرَجَ كُلُّ الْوَلَايَاتِ فٖى ظِلِّ مِعْرَاجِهٖ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ)
* * *
ذيل
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
(بو كوچوجك ذيلڭ بيوك بر أهمّيتى وار. هركسه منفعتليدر.)
جنابِ حقّه واصل اولاجق طريقلر پك چوقدر. بتون حق طريقلر قرآندن آلينمشدر. فقط طريقتلرڭ بعضسى، بعضسندن داها قيصه، داها سلامتلى، داها عموميتلى اولويور. او طريقلر ايچنده، قاصر فهممله قرآندن إستفاده ايتديگم «عجز و فقر و شفقت و تفكّر» طريقيدر.
أوت عجز دخى، عشق گبى بلكه داها أسلم بر طريقدر كه؛ عبوديت طريقيله محبوبيته قدر گيدر.
فقر دخى، رحمٰن إسمنه ايصال ايدر.
هم شفقت دخى عشق گبى، بلكه داها كسكين و داها گنيش بر طريقدر كه، رحيم إسمنه ايصال ايدر.
هم تفكّر دخى عشق گبى، بلكه داها زنگين و داها پارلاق بر طريقدر كه، حكيم إسمنه ايصال ايدر.
شو طريق، خفى طريقلر مِثللو «لطائفِ عشره» گبى اون خطوه دگل و طريقِ جهريه گبى «نفوسِ سبعه» يدى مرتبهيه آتيلان آديملر دگل، بلكه «درت خطوه»دن عبارتدر. طريقتدن زياده حقيقتدر، شريعتدر. ياڭليش آڭلاشيلمهسين: عجز و فقر و قصورينى، جنابِ حقّه قارشى گورمك ديمكدر. يوقسه اونلرى ياپمق ويا خلقه گوسترمك ديمك دگلدر.
شو قيصه طريقڭ أورادى: إتّباعِ سنّتدر، فرائضى ايشلهمك، كبائرى ترك ايتمكدر. و بِالخاصّه نمازى تعديلِ أركان ايله قيلمق، نمازڭ آرقهسندهكى تسبيحاتى ياپمقدر.
برنجى خطوهيه (فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ) آيتى إشارت ايدييور.
ايكنجى خطوهيه (وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ) آيتى إشارت ايدييور.
اوچنجى خطوهيه (مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ) آيتى إشارت ايدييور.
دردنجى خطوهيه (كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ) آيتى إشارت ايدييور.
شو درت خطوهنڭ قيصه بر ايضاحى شودر كه:
برنجى خطوهده:
﴿فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ﴾
آيتى إشارت ايتديگى گبى: تزكيۀِ نفس ايتمهمك. زيرا إنسان، جبلّيتى و فطرتى حسبيله نفسنى سَور. بلكه، أوّلا و بِالذّات يالڭز ذاتنى سَور، باشقه هر شيئى نفسنه فدا ايدر. معبوده لايق بر طرزده نفسنى مدح ايدر. معبوده لايق بر تنزيه ايله نفسنى معايبدن تنزيه و تبرئه ايدر. ألدن گلديگى قدر قصورلرى كندينه لايق گورمز و قبول ايتمز. نفسنه پرستش ايدر طرزنده شدّتله مدافعه ايدر. حتّى فطرتنده توديع ايديلن و معبودِ حقيقينڭ حمد و تسبيحى ايچون اوڭا ويريلن جهازات و إستعدادى، كندى نفسنه صرف ايدهرك (مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ) سرّينه مظهر اولور. كندينى گورور، كندينه گووهنير، كندينى بگهنير.
ايشته شو مرتبهده، شو خطوهده تزكيهسى، تطهيرى: اونى تزكيه ايتمهمك، تبرئه ايتمهمكدر.
ايكنجى خطوهده:
﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَنْسٰيهُمْ اَنْفُسَهُمْ﴾
درسنى ويرديگى گبى: كندينى اونوتمش، كندندن خبرى يوق. موتى دوشونسه، باشقهسنه ويرر. فنا و زوالى گورسه، كندينه آلماز و كلفت و خدمت مقامنده نفسنى اونوتمق، فقط أخذِ اجرت و إستفادۀِ حظوظات مقامنده نفسنى دوشونمك، شدّتله إلتزام ايتمك، نفسِ أمّارهنڭ مقتضاسيدر.
شو مقامده تزكيهسى، تطهيرى، تربيهسى؛ شو حالڭ عكسيدر. يعنى نسيانِ نفس ايچنده نسيان ايتمهمك. يعنى حظوظات و إحتراصاتده اونوتمق و موتده و خدمتده دوشونمك.
اوچنجى خطوهده:
﴿مَٓا اَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ﴾
درسنى ويرديگى گبى؛ نفسڭ مقتضاسى، دائما اييلگى كندندن بيلوب فخر و عُجبه گيرر. بو خطوهده، نفسنده يالڭز قصورى و نقصى و عجزى و فقرى گوروب، بتون محاسن و كمالاتنى، فاطرِ ذو الجلال طرفندن اوڭا إحسان ايديلمش نعمتلر اولديغنى آڭلايوب، فخر يرنده شكر و تمدّح يرنده حمد ايتمكدر.
شو مرتبهده تزكيهسى، (قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا) سرّيله شودر كه: كمالنى كمالسزلكده، قدرتنى عجزده، غناسنى فقرده بيلمكدر.
دردنجى خطوهده:
﴿كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ﴾
درسنى ويرديگى گبى: نفس، كندينى سربست و مستقل و بِالذّات موجود بيلير. اوندن بر نوع ربوبيت دعوا ايدر. معبودينه قارشى عداوتكارانه بر عصيانى طاشير. ايشته گلهجك شو حقيقتى درك ايتمكله اوندن قورتولور.
حقيقت شودر كه: هر شى نفسنده معناىِ إسميله فانيدر، مفقوددر، حادثدر، معدومدر. فقط معناىِ حرفيله و صانعِ ذو الجلالڭ أسماسنه آيينهدارلق جهتيله و وظيفهدارلق إعتباريله شاهددر، مشهوددر، واجددر، موجوددر. شو مقامده تزكيهسى و تطهيرى شودر كه: وجودنده عدم، عدمنده وجودى واردر. يعنى، كندينى بيلسه، وجود ويرسه؛ كائنات قدر بر ظلماتِ عدم ايچندهدر. يعنى، وجودِ شخصيسنه گووهنوب موجدِ حقيقيدن غفلت ايتسه، ييلديز بوجگى گبى بر شخصى ضياىِ وجودى؛ نهايتسز ظلماتِ عدم و فراقلر ايچنده بولونور، بوغولور. فقط أنانيتى بيراقوب، بِالذّات نفسى هيچ اولديغنى و موجدِ حقيقينڭ بر آيينۀِ تجلّيسى بولونديغنى گورديگى وقت، بتون موجوداتى و نهايتسز بر وجودى قزانير. زيرا بتون موجودات، أسماسنڭ جلوهلرينه مظهر اولان ذاتِ واجب الوجودى بولان بر قلب، هر شيئى بولور.
* * *
خاتمه
شو عجز، فقر، شفقت، تفكّر طريقندهكى درت خطوهنڭ ايضاحاتى؛ حقيقتڭ علمنه، شريعتڭ حقيقتنه، قرآنڭ حكمتنه دائر اولان يگرمى آلتى عدد سوزلرده گچمشدر. يالڭز شوراده بر ايكى نقطهيه قيصه بر إشارت ايدهجگز. شويله كه:
أوت شو طريق داها قيصهدر. چونكه درت خطوهدر. عجز، ألنى نفسندن چكسه، طوغريدن طوغرىيه قديرِ ذو الجلاله ويرر. حالبوكه أڭ كسكين طريق اولان عشق، نفسندن ألنى چكر، فقط معشوقِ مجازىيه ياپيشير. اونڭ زوالنى بولدقدن صوڭره محبوبِ حقيقىيه گيدر.
هم شو طريق داها أسلمدر. چونكه نفسڭ شطحات و بالاپروازانه دعوالرى بولونماز. چونكه عجز و فقر و قصوردن باشقه نفسنده بولمييور كه، حدّندن فضله گچسين.
هم بو طريق داها عمومى و جادّۀِ كبرادر. چونكه كائناتى أهلِ وحدت الوجود گبى، حضورِ دائمى قزانمق ايچون إعدامه محكوم ظن ايدوب (لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ) حكم ايتمگه وياخود أهلِ وحدت الشهود گبى، حضورِ دائمى ايچون كائناتى نسيانِ مطلق حپسنده حپسه محكوم تخيّل ايدوب (لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ) ديمگه مجبور اولمايور. بلكه إعدامدن و حپسدن غايت ظاهر اولارق قرآن عفو ايتديگندن، او ده صرفِ نظر ايدوب و موجوداتى كنديلرى حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك فاطرِ ذو الجلال حسابنه إستخدام ايدوب أسماءِ حسنىسنڭ مظهريت و آيينهدارلق وظيفهسنده إستعمال ايدهرك معناىِ حرفى نظريله اونلره باقوب، مطلق غفلتدن قورتولوب حضورِ دائمىيه گيرمكدر؛ هر شيده جنابِ حقّه بر يول بولمقدر.
الحاصل: موجوداتى موجودات حسابنه خدمتدن عزل ايدهرك، معناىِ إسميله باقمهمقدر.
❊ ❊ ❊