اوتوزنجى لمعهنڭ
بشنجى نكتهسى
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ﴾
آيتِ عظيمهنڭ و
﴿اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ﴾
آيتِ عظيمڭ برر نكتهسى ايله، إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ ايكى ضياسندن بر ضياسى ويا آلتى نورندن بر نورى اولان إسمِ حىّڭ بر جلوهسى، شوّالِ شريفده، أسكيشهر حپسخانهسنده، اوزاقدن اوزاغه عقلمه گوروندى. وقتنده قيد ايديلمدى و چابوق او قدسى قوشى آولايهمدق. تباعد ايتدكدن صوڭره، هيچ اولمازسه بعض رمزلرله او حقيقتِ أكبرڭ و نورِ أعظمڭ بعض شعاعلرينى مختصرًا گوسترهجگز.
برنجى رمز:
إسمِ حىّ و إسمِ محيىنڭ بر جلوۀِ أعظمندن اولان «حيات نهدر؟ و ماهيتى و وظيفهسى نهدر؟» سؤالنه قارشى فهرستهوارى جواب شودر كه:
حيات، شو كائناتڭ أڭ أهمّيتلى غايهسى.. هم أڭ بيوك نتيجهسى.. هم أڭ پارلاق نورى.. هم أڭ لطيف مايهسى.. هم غايت سوزولمش بر خلاصهسى.. هم أڭ مكمّل ميوهسى.. هم أڭ يوكسك كمالى.. هم أڭ گوزل جمالى.. هم أڭ گوزل زينتى.. هم سرِّ وحدتى.. هم رابطۀِ إتّحادى.. هم كمالاتنڭ منشئى.. هم صنعت و ماهيتجه أڭ خارقه بر ذىروحى.. هم أڭ كوچك بر مخلوقى بر كائنات حكمنه گتيرن معجزهكار بر حقيقتى.. هم گويا كائناتڭ كوچك بر ذىحياتده يرلشمهسنه وسيله اولويور گبى؛ قوجه كائناتڭ بر نوع فهرستهسنى او ذىحياتده گوسترمكله برابر، او ذىحياتى أكثر موجوداتله مناسبتدار و كوچك بر كائنات حكمنه گتيرن أڭ خارقه بر معجزۀِ قدرتدر. هم أڭ بيوك بر كلّ قدر (حيات ايله) كوچك بر جزئى بيولتن و بر فردى دخى كلّى گبى بر عالم حكمنه گتيرن و ربوبيت جهتنده كائناتى تجزّى و إشتراكى و إنقسامى قبول ايتمز بر كلّ و بر كلّى حكمنده گوسترن فوق العاده خارقه بر صنعتِ إلٰهيهدر. هم كائناتڭ ماهيتلرى ايچنده ذاتِ حىّ قيّومڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه و أحديتنه شهادت ايدن برهانلرڭ أڭ پارلاغى، أڭ قطعيسى و أڭ مكمّلى.. هم مصنوعاتِ إلٰهيه ايچنده أڭ خفيسى و أڭ ظاهرى، أڭ قيمتدارى و أڭ اوجوزى، أڭ نزيهى و أڭ پارلاق و أڭ معنيدار بر نقشِ صنعتِ ربّانيهدر. هم سائر موجوداتى كندينه خادم ايتديرن نازنين، نازدار، نازك بر جلوۀِ رحمتِ رحمانيهدر. هم شئوناتِ إلٰهيهنڭ غايت جامع بر آيينهسيدر. هم رحمٰن، رزّاق، رحيم، كريم، حكيم گبى چوق أسماءِ حسنىنڭ جلوهلرينى جامع و رزق، حكمت، عنايت، رحمت گبى چوق حقيقتلرى كندينه تابع ايدن و گورمك و ايشيتمك و حسّ ايتمك گبى عموم طويغولرڭ منشئى، معدنى بر أعجوبۀِ خلقتِ ربّانيهدر. هم حيات، بو كائناتڭ تزگاهِ أعظمنده اويله بر إستحاله ماكينهسيدر كه، متماديًا هر طرفده تصفيه ياپييور، تميزلنديرييور، ترقّى ويرييور، نورلانديرييور.. و ذرّات قافلهلرينه، گويا حياتڭ يوواسى اولان جسدى او ذرّهلره وظيفه گورمك، نورلانمق، تعليمات ياپمق ايچون بر مسافرخانه، بر مكتب، بر قشلهدر. عادتا ذاتِ حىّ و محيى، بو ماكينۀِ حيات واسطهسيله؛ بو قراڭلقلى و فانى و سفلى اولان عالمِ دنيايى لطيفلشديرييور، ايشيقلانديرييور، بر نوع بقا ويرييور، باقى بر عالمه گيتمگه حاضرلاتديرييور. هم حياتڭ ايكى يوزى، يعنى ملك، ملكوت وجهلرى پارلاقدر، كيرسزدر، نقصانسزدر، علويدر. اونڭ ايچون پردهسز، واسطهسز، طوغريدن طوغرىيه دستِ قدرتِ ربّانيهدن چيقديغنى آشكاره گوسترمك ايچون، سائر أشيا گبى ظاهرى أسبابى حياتدهكى تصرّفاتِ قدرته پرده ايديلمهمش بر مستثنا مخلوقدر. هم حياتڭ حقيقتى، آلتى أركانِ ايمانيهيه باقوب، معنًا و رمزًا إثبات ايدر. يعنى: هم واجب الوجودڭ وجوبِ وجودينى و حياتِ سرمديهسنى، هم دارِ آخرتى و حياتِ باقيهسنى، هم وجودِ ملائكه، هم سائر أركانِ ايمانيهيه پك قوّتلى باقوب إقتضا ايدن بر حقيقتِ نورانيهدر. هم حيات، بتون كائناتدن سوزولمش أڭ صافى بر خلاصهسى اولديغى گبى، كائناتدهكى أڭ مهمّ بر مقصدِ إلٰهى و خلقتِ عالمڭ أڭ مهمّ نتيجهسى اولان شكر و عبادت و حمد و محبّتى نتيجه ويرن بر سرِّ أعظمدر.
ايشته، حياتڭ بو مذكور يگرمى طوقوز أهمّيتلى و قيمتدار خاصّهلرينى و علوى و عمومى وظيفهلرينى نظره آل. صوڭره باق. محيى إسمنڭ آرقهسنده، إسمِ حىّڭ عظمتنى گور. و حياتڭ بو عظمتلى خاصّهلرى و ميوهلرى نقطهسندن، إسمِ حىّ ناصل بر إسمِ أعظم اولديغنى بيل. هم آڭلا كه؛ بو حيات، مادام كائناتڭ أڭ بيوك نتيجهسى و أڭ عظمتلى غايهسى و أڭ قيمتدار ميوهسيدر؛ ألبته بو حياتڭ دخى كائنات قدر بيوك بر غايهسى، عظمتلى بر نتيجهسى بولونمق گركدر. چونكه آغاجڭ نتيجهسى ميوه اولديغى گبى، ميوهنڭ ده چكردگى واسطهسيله نتيجهسى، گلهجك بر آغاجدر. أوت بو حياتڭ غايهسى و نتيجهسى حياتِ أبديه اولديغى گبى بر ميوهسى ده، حياتى ويرن ذاتِ حىّ و محيىيه قارشى شكر و عبادت و حمد و محبّتدر كه؛ بو شكر و محبّت و حمد و عبادت ايسه؛ حياتڭ ميوهسى اولديغى گبى، كائناتڭ غايهسيدر. و بوندن آڭلا كه؛ بو حياتڭ غايهسنى «راحتجه ياشامق و غفلتلى لذّتلنمك و هوسكارانه نعمتلنمكدر» ديينلر، غايت چركين بر جهالتله؛ منكِرانه، بلكه ده كافرانه، بو پك چوق قيمتدار اولان حيات نعمتنى و شعور هديهسنى و عقل إحساننى إستخفاف و تحقير ايدوب، دهشتلى بر كفرانِ نعمت ايدرلر.
ايكنجى رمز:
إسمِ حىّڭ بر جلوۀِ أعظمى و إسمِ محيىنڭ بر تجلّئِ ألطفى اولان بو حياتڭ برنجى رمزدهكى فهرستهسى ذكر ايديلن بتون مرتبهلرى و وصفلرى و وظيفهلرى بيان ايتمك، او وصفلر عددنجه رسالهلر يازمق لازم گلديگندن، رسالۀِ نورڭ أجزالرنده او وصفلرڭ، او مرتبهلرڭ، او وظيفهلرڭ بر قسمى ايضاح ايديلديگندن، قسمًا تفصيلاتى رسالۀِ نوره حواله ايدوب، بوراده بر قاچ دانهسنه مختصرًا إشارت ايدهجگز.
ايشته، حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّهلرندن يگرمى اوچنجى خاصّهسنده شويله دينيلمشدر كه: حياتڭ ايكى يوزى ده شفّاف، كيرسز اولديغندن، أسبابِ ظاهريه، اوندهكى تصرّفاتِ قدرتِ ربّانيهيه پرده ايديلمهمشدر. أوت بو خاصّهنڭ سرّى شودر كه: كائناتده گرچه هر شيده بر گوزللك و اييلك و خير واردر؛ و شرّ و چركينلك غايت جزئيدر و واحدِ قياسيدرلر كه، گوزللك و اييلك مرتبهلرينى و حقيقتلرينڭ تكثّرينى و تعدّدينى گوسترمك جهتيله، او شرّ ايسه خير و او قبح دخى حُسن اولور. فقط ذىشعورلرڭ نظرِ ظاهريسنده گورونن ظاهرى چركينلك و فنالق و بلا و مصيبتدن گلن كوسمكلر و شكوالر ذاتِ حىّ قيّومه توجّه ايتمهمك ايچون؛ هم عقلڭ ظاهرى نظرنده خسيس، پيس گورونن شيلرده، قدسى منزّه اولان قدرتڭ بِالذّات و پردهسز اونلر ايله مباشرتى، قدرتڭ عزّتنه منافى گلمهمك ايچون، ظاهرى أسبابلر او قدرتڭ تصرّفاتنه پرده ايديلمشلر. او أسباب ايسه؛ ايجاد ايدهمييورلر، بلكه حقسز اولان شكوالره و إعتراضلره هدف اولمق و عزّت و قدسيت و منزّهيتِ قدرتى محافظه ايچوندرلر.
يگرمى ايكنجى سوزڭ ايكنجى مقامنڭ مقدّمهسنده بيان ايديلديگى گبى؛ حضرتِ عزرائيل (عس)، قبضِ أرواح وظيفهسى خصوصنده جنابِ حقّه مناجات ايتمش. ديمش: «سنڭ قوللرڭ بندن كوسهجكلر.» جوابًا اوڭا دينيلمش: «سنڭ وظيفهڭ ايله وفات ايدنلرڭ اورتهسنده خستهلقلر و مصيبتلر پردهسنى بيراقهجغم؛ وفات ايدنلر سڭا دگل، بلكه إعتراض و شكوا اوقلرينى او پردهلره آتهجقلر.» بو مناجاتڭ سرّينه گوره؛ ئولومڭ و وفاتڭ أهلِ ايمان حقّنده حقيقى گوزل يوزينى گورمهين و اوندهكى رحمتڭ جلوهسنى بيلمهينلرڭ كوسمهلرى و إعتراضلرى ذاتِ حىّ قيّومه گيتمهمك ايچون حضرتِ عزرائيلڭ (عس) وظيفهسى ده بر پرده اولديغى گبى، سائر أسبابلر دخى ظاهرى پردهدرلر. أوت عزّت عظمت ايستر كه، أسباب پردهدارِ دستِ قدرت اوله عقلڭ نظرنده.. فقط وحدت و جلال ايستر كه؛ أسباب، أللرينى چكسينلر تأثيرِ حقيقيدن...
فقط حياتڭ هم ظاهرى، هم باطنى، هم ملك، هم ملكوت وجهلرى كيرسز، نقصانسز، قصورسز اولديغندن؛ شكوالرى و إعتراضلرى دعوت ايدهجك مادّهلر اونده بولونمديغى گبى، عزّت و قدسيتِ قدرته منافى اولاجق پيسلك و چركينلك اولماديغندن، طوغريدن طوغرىيه پردهسز اولارق ذاتِ حىّ قيّومڭ «إحيا ايديجى، حيات ويريجى، ديريلتيجى» إسمنڭ ألنه تسليم ايديلمشلردر. نور ده اويلهدر، وجود و ايجاد ده اويلهدر. اونڭ ايچوندر كه؛ ايجاد و خلق طوغريدن طوغرىيه، پردهسز، ذاتِ ذو الجلالڭ قدرتنه باقار. حتّى ياغمور بر نوع حيات و رحمت اولديغندن، وقتِ نزولى بر مطّرد قانونه تابع قيلنمهمش؛ تا كه، هر وقتِ حاجتده أللر درگاهِ إلٰهيهيه رحمت ايستهمك ايچون آچيلسين. أگر ياغمور، گونشڭ طلوعى گبى بر قانونه تابع اولسه ايدى؛ او نعمتِ حياتيه، هر وقت رجا ايله ايستهنيلميهجكدى.
اوچنجى رمز:
يگرمى طوقوزنجى خاصّهسنده دينيلمشدر كه؛ كائناتڭ نتيجهسى حيات اولديغى گبى؛ حياتڭ نتيجهسى اولان شكر و عبادت دخى، كائناتڭ سببِ خلقتى و علّۀِ غائيهسى و مقصود نتيجهسيدر. أوت بو كائناتڭ صانعِ حىّ قيّومى بو قدر حدسز أنواعِ نعمتيله كندينى ذىحياتلره بيلديروب سَوْديرديگنه مقابل، ألبته ذىحياتلردن او نعمتلره قارشى تشكّر و سَوْديرمسنه مقابل سومهلرينى و قيمتدار صنعتلرينه مقابل مدح و ثنا ايتمهلرينى و أوامرِ ربّانيهسنه قارشى إطاعت و عبوديتله مقابله ايديلمهلرينى ايستر.
ايشته بو سرِّ ربوبيته گوره تشكّر و عبوديت، بتون أنواعِ حياتڭ و طولاييسيله بتون كائناتڭ أڭ أهمّيتلى غايهسى اولديغندندر كه، قرآنِ معجز البيان پك چوق حرارتله و شدّتله و حلاوتله شكر و عبادته سَوق ايدييور. و عبادت جنابِ حقّه مخصوص و شكر اوڭا لايق و حمد اوڭا خاصدر دييه چوق تكرار ايله بيان ايدييور. ديمك بو شكر و عبادت طوغريدن طوغرىيه مالكِ حقيقيسنه گيتمك لازم اولديغنى إفاده ايچون، حياتى بتون شئوناتيله پردهسز قبضۀِ تصرّفنده طوتماسنه دلالت ايدن
﴿وَهُوَ الَّذٖى يُحْيٖى وَيُمٖيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ۞
هُوَ الَّذٖى يُحْيٖى وَيُمٖيتُ فَاِذَا قَضٰى اَمْرًا فَاِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
۞ فَيُحْيٖى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا﴾
گبى آيتلر؛ پك صريح بر صورتده واسطهلرى نفى ايدوب، طوغريدن طوغرىيه حياتى حىّ قيّومڭ دستِ قدرتنه منحصرًا ويرييور. أوت منّتدارلق و تشكّرى دعوت ايدن و محبّت و ثنا حسّنى تحريك ايدن، حياتدن صوڭره رزق و شفا و ياغمور گبى وسيلۀِ شكران شيلر دخى طوغريدن طوغرىيه ذاتِ رزّاقِ شافىيه عائد اولديغنى؛ أسباب و وسائط بر پرده اولديغنى
﴿هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ ۞ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفٖينِ ۞
وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا﴾
گبى آيتلر ايله «رزق، شفا و ياغمور، منحصرًا ذاتِ حىّ قيّومڭ قدرتنه خاصدر.» پردهسز، اوندن گلديگنى إفاده ايچون قاعدۀِ نحويهجه علامتِ حصر و تخصيص اولان
﴿هُوَ الَّذٖى ۞ هُوَ الرَّزَّاقُ﴾
إفاده ايتمشدر. علاجلره خاصيتلرى ويرن و تأثيرى خلق ايدن آنجق او شافئِ حقيقيدر.
دردنجى رمز:
حياتڭ يگرمى سكزنجى خاصّهسنده بيان ايديلمشدر كه؛ حيات، ايمانڭ آلتى أركاننه باقوب إثبات ايدييور؛ اونلرڭ تحقّقنه إشارتلر ايدييور. أوت مادام بو كائناتڭ أڭ مهمّ نتيجهسى و مايهسى و حكمتِ خلقتى حياتدر؛ ألبته او حقيقتِ عاليه، بو فانى، قيصهجق، نقصان، ألملى حياتِ دنيويهيه منحصر دگلدر. بلكه حياتڭ يگرمى طوقوز خاصّهسيله ماهيتنڭ عظمتى آڭلاشيلان شجرۀِ حياتڭ غايهسى، نتيجهسى و او شجرهنڭ عظمتنه لايق ميوهسى، حياتِ أبديهدر و حياتِ اُخرويهدر؛ طاشيله و آغاجيله، طوپراغيله حياتدار اولان دارِ سعادتدهكى حياتدر. يوقسه بو حدسز جهازاتِ مهمّه ايله تجهيز ايديلن حيات شجرهسى؛ ذىشعور حقّنده، خصوصًا إنسان حقّنده ميوهسز، فائدهسز، حقيقتسز اولمق لازم گلهجك.. و سرمايهجه و جهازاتجه سرچه قوشندن مثلا يگرمى درجه زياده و بو كائناتڭ و ذىحياتڭ أڭ مهمّ يوكسك و أهمّيتلى مخلوقى اولان إنسان، سرچه قوشندن سعادتِ حيات جهتنده يگرمى درجه آشاغى دوشوب أڭ بدبخت، أڭ ذليل بر بيچاره اولاجق. هم أڭ قيمتدار بر نعمت اولان عقل دخى، گچمش زمانڭ حزنلرينى و گلهجك زمانڭ قورقولرينى دوشونمكله قلبِ إنسانى متماديًا اينجيتوب بر لذّته طوقوز ألملرى قاريشديرديغندن، أڭ مصيبتلى بر بلا اولور. بو ايسه، يوز درجه باطلدر. ديمك بو حياتِ دنيويه، آخرته ايمان ركننى قطعى إثبات ايدييور و هر بهارده حشرڭ اوچ يوز بيڭدن زياده نمونهلرينى گوزيمزه گوسترييور.
عجبا سنڭ جسمڭده، سنڭ باغچهڭده و سنڭ وطنڭده حياتڭه لازم و مناسب بتون لوازماتى و جهازاتى حكمت و عنايت و رحمتله إحضار ايدن و وقتنده يتيشديرن، حتّى سنڭ معدهڭڭ بقا و ياشامق آرزوسيله ايتديگى خصوصى و جزئى اولان رزق دعاسنى بيلن و ايشيدن و حدسز لذيذ طعاملرله او دعانڭ قبولنى گوسترن و معدهيى ممنون ايدن بر متصرّفِ قدير، هيچ ممكن ميدر كه؛ سنى بيلمهسين و گورمهسين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك غايهسى اولان حياتِ أبديهيه لازم أسبابى إحضار ايتمهسين و نوعِ إنسانڭ أڭ بيوك، أڭ أهمّيتلى، أڭ لايق و عمومى اولان بقا دعاسنى حياتِ اُخرويهنڭ إنشاسيله و جنّتڭ ايجاديله قبول ايتمهسين و كائناتڭ أڭ مهمّ مخلوقى، بلكه زمينڭ سلطانى و نتيجهسى اولان نوعِ إنسانڭ عرش و فرشى چينلاتان عمومى و غايت قوّتلى دعاسنى ايشيتمهيوب كوچك بر معده قدر أهمّيت ويرمهسين، ممنون ايتمهسين، كمالِ حكمتنى و نهايت رحمتنى إنكار ايتديرسين؟ حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!..
هم هيچ قابل ميدر كه؛ حياتڭ أڭ جزئيسنڭ پك گيزلى سسنى ايشيتسين، دردينى ديڭلهسين و درمان ويرسين و نازينى چكسين و كمالِ إعتنا و إهتمام ايله بسلهسين و اوڭا دقّتله خدمت ايتديرسين و بيوك مخلوقاتنى اوڭا خدمتكار ياپسين؛ و صوڭره أڭ بيوك و قيمتدار و باقى و نازدار بر حياتڭ گوك صداسى گبى يوكسك سسنى ايشيتمهسين و اونڭ چوق أهمّيتلى بقا دعاسنى و نازينى و نيازينى نظره آلماسين؟ عادتا بر نفرڭ كمالِ إعتنا ايله تجهيزات و إدارهسنى ياپسين؛ و مطيع و محتشم اوردويه هيچ باقماسين.. و ذرّهيى گورسون، گونشى گورمهسين.. سيورى سينگڭ سسنى ايشيتسين، گوك گورولتيسنى ايشيتمهسين؟ حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!..
هم هيچ بر جهتله عقل قبول ايدر مى كه؛ حدسز رحمتلى، محبّتلى و نهايت درجهده شفقتلى و كندى صنعتنى چوق سَور و كندينى چوق سَوْديرر و كندينى سَونلرى زياده سَور بر ذاتِ قديرِ حكيم، أڭ زياده كندينى سَون و سَويملى و سَويلن و صانعنى فطرةً پرستش ايدن حياتى و حياتڭ ذاتى و جوهرى اولان روحى، موتِ أبدى ايله إعدام ايدوب، كندندن او سَوْگيلى محبّنى و حبيبنى أبدى بر صورتده كوسديرسون، طاريلتسين، دهشتلى رنجيده ايدهرك سرِّ رحمتنى و نورِ محبّتنى إنكار ايتسين و ايتديرسين؟ يوز بيڭ دفعه حاشا و كلاّ!.. بو كائناتى جلوهسيله سوسلنديرن بر جمالِ مطلق و عموم مخلوقاتى سَوينديرن بر رحمتِ مطلقه، بويله حدسز بر چركينلكدن و قبحِ مطلقدن و بويله بر ظلمِ مطلقدن، بر مرحمتسزلكدن، ألبته نهايتسز درجه منزّهدر و مقدّسدر.
نتيجه:
مادام دنياده حيات وار، ألبته إنسانلردن حياتڭ سرّينى آڭلايانلر و حياتنى سوءِ إستعمال ايتمهينلر، دارِ بقاده و جنّتِ باقيهده، حياتِ باقيهيه مظهر اولاجقلردر. آمنّا.
و هم ناصلكه ير يوزنده بولونان پارلاق شيلرڭ گونشڭ عكسلريله پارلامالرى و دڭزلرڭ يوزلرنده قبارجقلرى ضيانڭ لمعهلريله پارلايوب سونمهلرى، آرقهلرندن گلن قبارجقلر ينه خيالى گونشجكلره آيينهلك ايتمهلرى بِالبداهه گوسترييور كه؛ او لمعهلر، يوكسك بر تك گونشڭ جلوۀِ إنعكاسيدرلر و گونشڭ وجودينى مختلف ديللر ايله ياد ايدييورلر و ايشيق پارمقلريله اوڭا إشارت ايدييورلر. عينًا اويله ده: ذاتِ حىّ قيّومڭ محيى إسمنڭ جلوۀِ أعظمى ايله بَرّڭ يوزنده و بحرڭ ايچنده ذىحياتلرڭ قدرتِ إلٰهيه ايله پارلايوب، آرقهلرندن گلنلره ير ويرمك ايچون «يا حىّ!» دييوب پردۀِ غيبده گيزلنمهلرى؛ بر حياتِ سرمديه صاحبى اولان ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادتلر، إشارتلر ايتدكلرى گبى.. عموم
موجوداتڭ تنظيمنده أثرى گورونن علمِ إلٰهىيه شهادت ايدن بتون دليللر و كائناته تصرّف ايدن قدرتى إثبات ايدن بتون برهانلر و تنظيم و إدارۀِ كائناتده حكمفرما اولان إراده و مشيئتى إثبات ايدن بتون حجّتلر و كلامِ ربّانى و وحىِ إلٰهينڭ مدارى اولان رسالتلرى إثبات ايدن بتون علامتلر، معجزهلر و هكذا يدى صفاتِ إلٰهيهيه شهادت ايدن بتون دلائل؛ بِالإتّفاق ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه دلالت، شهادت، إشارت ايدييورلر. چونكه ناصل بر شيده گورمك وارسه، حياتى ده وار؛ ايشيتمك وارسه، حياتڭ علامتيدر؛ سويلهمك وارسه، حياتڭ وجودينه إشارت ايدر؛ إختيار، إراده وارسه حياتى گوسترر.. عينًا اويله ده؛ بو كائناتده آثاريله وجودلرى محقّق و بديهى اولان قدرتِ مطلقه و إرادۀِ شامله و علمِ محيط گبى صفتلر بتون دلائللريله ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه و وجوبِ وجودينه شهادت ايدرلر و بتون كائناتى بر گولگهسيله ايشيقلانديران و بر جلوهسيله بتون دارِ آخرتى ذرّاتيله برابر حياتلانديران حياتِ سرمديهسنه شهادت ايدرلر.
هم حيات، «ملائكهيه ايمان» ركننه دخى باقار، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام كائناتده أڭ مهمّ نتيجه حياتدر و أڭ زياده إنتشار ايدن و قيمتدارلغى ايچون نسخهلرى تكثير ايديلن و زمين مسافرخانهسنى گلوب گچن قافلهلرله شنلنديرن ذىحياتلردر.. و مادام كُرۀِ أرض بو قدر ذىحياتڭ أنواعيله طولمش و متماديًا ذىحيات أنواعلرينى تجديد و تكثير ايتمك حكمتيله هر وقت طولار بوشانير و أڭ خسيس و چورومش مادّهلرنده دخى كثرتله ذىحياتلر خلق ايديلهرك بر محشرِ حوينات اولويور.. و مادام حياتڭ سوزولمش أڭ صافى خلاصهسى اولان شعور و عقل و أڭ لطيف و ثابت جوهرى اولان روح، بو كُرۀِ أرضده غايت كثرتلى بر صورتده خلق اولونويورلر؛ عادتا كُرۀِ أرض، حيات و عقل و شعور و أرواح ايله إحيا اولوب اويله شنلنديرلمش... ألبته كُرۀِ أرضدن داها لطيف، داها نورانى، داها بيوك، داها أهمّيتلى اولان أجرامِ سماويه؛ ئولو، جامد، حياتسز، شعورسز قالماسى إمكان خارجندهدر. ديمك گوكلرى، گونشلرى، ييلديزلرى شنلنديرهجك و حياتدار وضعيتنى ويرهجك و نتيجۀِ خلقتِ سماواتى گوسترهجك و خطاباتِ سبحانيهيه مظهر اولاجق اولان ذىشعور، ذىحيات و سماواته مناسب سكنهلر، هر حالده سرِّ حياتله بولونويورلر كه، اونلر ده ملائكهلردر.
هم حياتڭ سرِّ ماهيتى «پيغمبرلره ايمان» ركننه باقوب رمزًا إثبات ايدر. أوت مادام كائنات، حيات ايچون ياراديلمش و حيات دخى حىّ قيّومِ أزلينڭ بر جلوۀِ أعظميدر، بر نقشِ أكمليدر، بر صنعتِ أجمليدر. مادام حياتِ سرمديه، رسوللرڭ گوندرلمسيله و كتابلرڭ اينديرلمسيله كندينى گوسترر. أوت أگر كتابلر و پيغمبرلر اولمازسه، او حياتِ أزليه بيلينمز. ناصلكه بر آدمڭ سويلهمسيله، ديرى و حياتدار اولديغى آڭلاشيلير؛ اويله ده بو كائناتڭ پردهسى آلتنده اولان عالمِ غيبڭ آرقهسنده سويلهين، قونوشان، أمر و نهى ايدوب خطاب ايدن بر ذاتڭ كلماتنى، خطاباتنى گوسترهجك، پيغمبرلر و أللرنده نازل اولان كتابلردر. ألبته كائناتدهكى حيات، قطعى بر صورتده حىِّ أزلينڭ وجوبِ وجودينه قطعى شهادت ايتديگى گبى؛ او حياتِ أزليهنڭ شعاعاتى، جلواتى، مناسباتى اولان «إرسالِ رسل» و «إنزالِ كتب» ركنلرينه باقار، رمزًا إثبات ايدر. و بِالخاصّه رسالتِ محمّديه (عصم) و وحىِ قرآنى، حياتڭ روحى و عقلى حكمنده اولديغندن، بو حياتڭ وجودى گبى، حقّانيتلرى قطعيدر دينيلهبيلير.
أوت ناصلكه حيات، بو كائناتدن سوزولمش بر خلاصهدر.. و شعور و حسّ دخى حياتدن سوزولمش، حياتڭ بر خلاصهسيدر.. عقل دخى شعوردن و حسدن سوزولمش، شعورڭ بر خلاصهسيدر.. و روح دخى، حياتڭ خالص و صافى بر جوهرى و ثابت و مستقل ذاتيدر؛ اويله ده مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم) دخى، حيات و روحِ كائناتدن سوزولمش خلاصة الخلاصهدر.. و رسالتِ محمّديه دخى (عصم)، كائناتڭ حسّ و شعور و عقلندن سوزولمش أڭ صافى خلاصهسيدر، بلكه مادّى و معنوى حياتِ محمّديه (عصم)، آثارينڭ شهادتيله حياتِ كائناتڭ حياتيدر.. و رسالتِ محمّديه (عصم)، شعورِ كائناتڭ شعوريدر و نوريدر.. و وحىِ قرآن دخى، حياتدار حقائقنڭ شهادتيله حياتِ كائناتڭ روحيدر و شعورِ كائناتڭ عقليدر. أوت، أوت، أوت... أگر كائناتدن رسالتِ محمّديهنڭ (عصم) نورى چيقسه، گيتسه؛ كائنات وفات ايدهجك.. أگر قرآن گيتسه، كائنات ديوانه اولاجق و كُرۀِ أرض قفاسنى، عقلنى غائب ايدهجك، بلكه شعورسز قالمش اولان باشنى بر سيّارهيه چارپهجق، بر قيامتى قوپارهجق.
هم حيات، «ايمانِ بِالقدر» ركننه باقييور، رمزًا إثبات ايدر. چونكه مادام حيات، عالمِ شهادتڭ ضياسيدر و إستيلا ايدييور و وجودڭ نتيجهسى و غايهسيدر و خالقِ كائناتڭ أڭ جامع آيينهسيدر و فعاليتِ ربّانيهنڭ أڭ مكمّل أنموذجى و فهرستهسيدر، تمثيلده خطا اولماسين، بر نوع پروغرامى حكمندهدر. ألبته عالمِ غيب (يعنى ماضى، مستقبل) يعنى گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ حياتِ معنويهلرى حكمنده اولان إنتظام و نظام و معلوميت و مشهوديت و تعيّن و أوامرِ تكوينيهيى إمتثاله مهيّا بر وضعيتده بولونمالرينى سرِّ حيات إقتضا ايدييور. ناصلكه بر آغاجڭ چكردكِ أصليسى و كوكى و منتهاسنده و ميوهلرندهكى چكردكلرى دخى عينًا آغاج گبى بر نوع حياته مظهردرلر. بلكه آغاجڭ قوانينِ حياتيهسندن داها اينجه قوانينِ حياتى طاشييورلر. هم ناصلكه بو حاضر بهاردن أوّل گچمش گوزڭ بيراقديغى تخملر و كوكلر، بو بهار گيتدكدن صوڭره، گلهجك بهارلره بيراقهجغى چكردكلر، كوكلر، بو بهار گبى جلوۀِ حياتى طاشييورلر و قوانينِ حياتيهيه تابعدرلر.
عينًا اويله ده؛ شجرۀِ كائناتڭ بتون دال و بوداقلريله هر برينڭ بر ماضيسى و مستقبلى وار. گچمش و گلهجك طورلرندن و وضعيتلرندن متشكّل بر سلسلهسى بولونور. هر نوع و هر جزئنڭ علمِ إلٰهيهده مختلف طورلر ايله متعدّد وجودلرى بر سلسلۀِ وجودِ علمى تشكيل ايدر. و وجودِ خارجى گبى او وجودِ علمى دخى، حياتِ عموميهنڭ معنوى بر جلوهسنه مظهردر كه، مقدّراتِ حياتيه، او معنيدار و جانلى ألواحِ قدريهدن آلينير. أوت عالمِ غيبڭ بر نوعى اولان عالمِ أرواح، عينِ حيات و مادّۀِ حيات و حياتڭ جوهرلرى و ذاتلرى اولان أرواح ايله طولو اولماسى، ألبته ماضى و مستقبل دينيلن عالمِ غيبڭ بر ديگر نوعى ده و ايكنجى قسمى دخى، جلوۀِ حياته مظهريتنى ايستر و إستلزام ايدر. هم هر بر شيئڭ وجودِ علميسندهكى إنتظامِ أكملى و معنيدار وضعيتلرى و جانلى ميوهلرى، طورلرى؛ بر نوع حياتِ معنويهيه مظهريتنى گوسترر. أوت حياتِ أزليه گونشنڭ ضياسى اولان بو جلوۀِ حيات، ألبته يالڭز بو عالمِ شهادته و بو زمانِ حاضره و بو وجودِ خارجىيه منحصر اولاماز؛ بلكه هر بر عالم، قابليتنه گوره او ضيانڭ جلوهسنه مظهردر؛ و كائنات بتون عالملريله او جلوه ايله حياتدار و ضياداردر. يوقسه نظرِ ضلالتڭ گورديگى گبى موقّت و ظاهرى بر حيات آلتنده هر بر عالم، بيوك و مدهش برر جنازه و قراڭلقلى برر ويرانه عالم اولاجقدى.
ايشته «قدره و قضايه ايمان» ركنى دخى، گنيش بر وجهده سرِّ حياتله آڭلاشيلييور و ثابت اولويور. يعنى ناصلكه عالمِ شهادت و موجود حاضر أشيا، إنتظاملريله و نتيجهلريله حياتدارلقلرى گورونويور، اويله ده عالمِ غيبدن صاييلان گچمش و گلهجك مخلوقاتڭ دخى معنًا حياتدار بر وجودِ معنويلرى و روحلى برر ثبوتِ علميلرى واردر كه؛ لوحِ قضا و قدر واسطهسيله او معنوى حياتڭ أثرى، مقدّرات ناميله گورونور، تظاهر ايدر.
بشنجى رمز:
هم حياتڭ اون آلتنجى خاصّهسنده دينيلمش كه: حيات بر شيئه گيرديگى وقت، او جسدى بر عالم حكمنه گتيرر؛ جزء ايسه كلّ گبى، جزئىيه دخى كلّى گبى بر جامعيت ويرر. أوت حياتڭ اويله بر جامعيتى وار؛ عادتا عموم كائناته تجلّى ايدن أكثر أسماءِ حسنىيى كندنده گوسترن بر جامع آيينۀِ أحديتدر. بر جسمه حيات گيرديگى وقت، كوچك بر عالم حكمنه گتيرر؛ عادتا كائنات شجرهسنڭ بر نوع فهرستهسنى طاشييان بر نوع چكردگى حكمنه گچييور. ناصلكه بر چكردك، اونڭ آغاجنى ياپابيلن بر قدرتڭ أثرى اولابيلير؛ اويله ده أڭ كوچك بر ذىحياتى خلق ايدن، ألبته عموم كائناتڭ خالقيدر.
ايشته بو حيات، بو جامعيتيله أڭ گيزلى بر سرِّ أحديتى كندنده گوسترر. يعنى ناصلكه عظمتلى گونش، ضياسيله و يدى رنگيله و عكسيله گونشه مقابل اولان هر بر قطره صوده و هر بر جام ذرّهسنده بولونويور.. اويله ده؛ هر بر ذىحياتده كائناتى إحاطه ايدن أسماء و صفاتِ إلٰهيهنڭ جلوهلرى برابر اونده تجلّى ايدييور. بو نقطۀِ نظردن حيات؛ كائناتى، ربوبيت و ايجاد جهتنده إنقسام و تجزّى قبول ايتمز بر كلّ حكمنه، بلكه إشتراكى و تجزّيسى إمكان خارجنده بولونان بر كلّى حكمنه گتيرر. أوت سنى يارادان، بتون نوعِ إنسانى يارادان ذات اولديغنى، بِالبداهه سنڭ يوزڭدهكى سكّهسى گوسترييور. چونكه ماهيتِ إنسانيه بردر، إنقسامى غيرِ ممكندر. هم حيات واسطهسيله أجزاىِ كائنات اونڭ أفرادى حكمنه و كائنات ايسه، نوعى حكمنه گچر؛ سكّۀِ أحديتى مجموعنده گوسترديگى گبى، هر بر جزءده دخى او سكّۀِ أحديتى و خاتمِ صمديتى گوسترهرك شرك و إشتراكى هر جهتله طرد ايدر.
هم حياتده صنعتِ ربّانيهنڭ اويله فوق العاده خارقه معجزهلرى وار كه، بتون كائناتى خلق ايدهمهين بر ذات، بر قدرت؛ أڭ كوچك بر ذىحياتى خلق ايدهمز. أوت بر نخود دانهسنده بتون قرآنى يازار گبى؛ چامڭ غايت كوچك بر تخمنده قوجه چام آغاجنڭ فهرستهسنى و مقدّراتنى يازان قلم، ألبته سماواتى ييلديزلرله يازان قلم اولابيلير. أوت بر آرينڭ كوچك قفاسنده كائنات باغچهسندهكى چيچكلرى طانيهجق و أكثر أنواعيله مناسبتدار اولاجق و بال گبى بر هديۀِ رحمتى گتيرهجك و دنيايه گلديگى گونده شرائطِ حياتى بيلهجك درجهده بر إستعدادى، بر قابليتى، بر جهازى درج ايدن ذات؛ ألبته بتون كائناتڭ خالقى اولابيلير.
الحاصل:
حيات ناصلكه كائناتڭ يوزنده پارلاق بر سكّۀِ توحيددر و هر بر ذىروح دخى حيات نقطهسنده بر سكّۀِ أحديتدر و حياتڭ هر بر فردنده بولونان نقشِ صنعت، بر مُهرِ صمديتدر و ذىحياتلرڭ عددنجه بو كائنات مكتوبنى ذاتِ حىّ قيّوم و واحدِ أحد نامنه حياتلريله إمضا ايدييورلر و او مكتوبده توحيد مُهرلرى و أحديت خاتملرى و صمديت سكّهلريدرلر.. اويله ده؛ حيات گبى، هر بر ذىحيات دخى، بو كتابِ كائناتده برر مُهرِ وحدانيت اولديغى گبى، هر برينڭ يوزنده و سيماسنده برر خاتمِ أحديت قونولمشدر. هم ناصلكه حيات، جزئياتى عددنجه و ذىحيات أفرادى صاييسنجه ذاتِ حىّ قيّومڭ وحدتنه شهادت ايدن إمضالر و مُهرلردر.. اويله ده؛ إحيا و ديريلتمك فعلى دخى، أفرادى عددنجه توحيده إمضا باصييور. مثلا: إحيانڭ بر فردى اولان إحياىِ أرض، گونش گبى پارلاق بر شاهدِ توحيددر. چونكه بهارده زمينڭ ديريلمسنده و احياسنده اوچ يوز بيڭ أنواعڭ و هر نوعڭ حدسز أفرادى برابر، بربرى ايچنده، نقصانسز، قصورسز، مكمّل، منتظم إحيا ايديلير و ديريليرلر. أوت بويله بر تك فعل ايله حدسز منتظم فعللرى ياپان، ألبته بتون مخلوقاتڭ خالقيدر و بتون ذىحياتلرى إحيا ايدن حىّ قيّومدر و ربوبيتنده إشتراكى ممكن اولميان بر واحدِ أحددر.
شيمديلك حياتڭ خاصّهلرندن بو قدر آز و مختصر يازيلدى. باشقه خاصّهلرڭ بيانى و تفصيلاتنى رسالۀِ نوره و باشقه زمانه حواله ايدييورز.
خاتمه
إسمِ أعظم هركس ايچون بر اولماز، بلكه آيرى آيرى اولويور. مثلا إمامِ على رضى اللّٰه عنهڭ حقّنده؛ «فرد، حىّ، قيّوم، حَكم، عدل، قدّوس» آلتى إسمدر. و إمامِ أعظمڭ إسمِ أعظمى «حَكم، عدل» ايكى إسمدر. و غوثِ أعظمڭ إسمِ أعظمى «يا حىّ!»در. و إمامِ ربّانينڭ إسمِ أعظمى «قيّوم» و هكذا.. پك چوق ذاتلر داها باشقه إسملرى، إسمِ أعظم گورمشلردر.
بو بشنجى نكته إسمِ حىّ حقّنده اولديغى مناسبتيله، هم تبرّك، هم شاهد، هم دليل، هم قدسى بر حجّت، هم كنديمزه بر دعا، هم بو رسالهيه بر حسنِ خاتمه اولارق رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلام، جوشن الكبير نامندهكى مناجاتِ أعظمنده معرفت اللّٰهده غايت يوكسك و غايت جامع درجهده معرفتنى گوسترهرك بويله ديمشدر. بز ده خيالاً او زمانه گيدوب، رسولِ أكرم عليه الصلاة والسلامڭ ديديگنه «آمين!» دييهرك، عين مناجاتى كنديمز ده سويلهيور گبى، صداىِ محمّدى عليه الصلاة والسلام ايله ديرز:
﴿يَا حَىُّ قَبْلَ كُلِّ حَىٍّ ۞ يَا حَىُّ بَعْدَ كُلِّ حَىٍّ ۞﴾
﴿يَا حَىُّ الَّذٖى لَيْسَ كَمِثْلِهٖ حَىٌّ ۞ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يُشْبِهُهُ شَىْءٌ ۞﴾
﴿يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يَحْتَاجُ اِلٰى حَىٍّ ۞ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يُشَارِكُهُ حَىٌّ ۞﴾
﴿يَا حَىُّ الَّذٖى يُمٖيتُ كُلَّ حَىٍّ ۞ يَا حَىُّ الَّذٖى يَرْزُقُ كُلَّ حَىٍّ ۞﴾
﴿يَا حَىُّ الَّذٖى يُحْيِى الْمَوْتٰى ۞ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يَمُوتُ ۞﴾
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
* * *
اوتوزنجى لمعهنڭ
آلتنجى نكتهسى
إسمِ قيّومه باقار.
إسمِ حىّڭ بر خلاصهسى، نور چشمهسنڭ بر ذيلى اولمش؛ بو إسمِ قيّوم دخى، اوتوزنجى سوزڭ ذيلى اولماسى مناسب گورولدى.
إعتذار: بو چوق أهمّيتلى مسئلهلر و چوق درين و گنيش إسمِ قيّومڭ جلوۀِ أعظمى، هم منتظمًا دگل، بلكه آيرى آيرى لمعهلر طرزنده قلبه خطور ايتديگندن، هم غايت مشوّش و عجله و تدقيقسز مسودّه حالنده قالديغندن ألبته تعبيرات و إفادهلرده چوق نقصانلر، إنتظامسزلقلر بولونهجقدر. مسئلهلرڭ گوزللكلرينه، بنم قصورلريمى باغيشلاماليسڭز.
إخطار
إسمِ أعظمه عائد نكتهلر، أعظمى بر صورتده گنيش، هم غايت درين اولديغندن، خصوصًا إسمِ قيّومه عائد مسئلهلر و بِالخاصّه برنجى شعاعى (حاشيه) مادّيونلره باقديغى ايچون، داها زياده درين گيتديگندن، ألبته هر آدم هر مسئلهيى هر جهتده آڭلاماز. فقط هركس هر مسئلهدن بر درجه حصّه آلابيلير. «بر شى بتون ألده ايديلمزسه، بتون
___
(حاشيه): بو رسالهيى اوقويان أگر متفنّن دگل ايسه، برنجى شعاعى اوقوماسين ويا آخرده اوقوسون؛ ايكنجيدن باشلاسين.
بتون ألدن قاچيرلماز.» قاعدهسيله، «بو معنوى باغچهنڭ بتون ميوهلرينى قوپارامييورم» دييه واز گچمك كارِ عقل دگلدر. إنسان نه قدر قوپارسه، او قدر كاردر.
إسمِ أعظمه عائد مسئلهلرڭ إحاطه ايديلميهجك درجهده گنيشلرى اولديغى گبى، عقل گورميهجك درجهده اينجهلرى ده واردر. خصوصًا إسمِ حىّ و قيّومه و بِالخاصّه حياتڭ ايمان أركاننه قارشى رمزلرينه و بِالخاصّه قضا و قدر ركننه حياتڭ إشارتنه و إسمِ قيّومڭ برنجى شعاعنه هركسڭ فكرى يتيشمز، فقط حصّهسز ده قالماز؛ بلكه هر حالده ايماننى قوّتلنديرر. سعادتِ أبديهنڭ آناختارى اولان ايمانڭ قوّتلشمهسى أهمّيتى چوق عظيمدر. ايمانڭ بر ذرّه قدر قوّتى زياده اولماسى، بر خزينهدر. إمامِ ربّانى أحمدِ فاروقى دييور كه: «بر كوچك مسئلۀِ ايمانيهنڭ إنكشافى، بنم نظرمده يوزلر أذواق و كرامتلره مرجّحدر.»
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ ۞ لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ ۞
وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ ۞ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا﴾
گبى قيّوميتِ إلٰهيهيه إشارت ايدن آيتلرڭ بر نكتهسى و إسمِ أعظم وياخود إسمِ أعظمڭ ايكى ضياسندن ايكنجى ضياسى وياخود إسمِ أعظمڭ آلتى نورندن آلتنجى نورى اولان «قيّوم» إسمنڭ بر جلوۀِ أعظمى، ذى القعده آينده عقلمه گوروندى. أسكيشهر حپسخانهسندهكى مساعدهسزلگم جهتيله او نورِ أعظمى ألبته تماميله بيان ايدهميهجگم، فقط حضرتِ إمامِ على (رض)، قصيدۀِ أرجوزهسنده «سكينه» نامِ عاليسيله بيان ايتديگى إسمِ أعظم و جلجلوتيهسنده پك محتشم إسملرله إسمِ أعظم ايچنده بولونان او آلتى إسمى أڭ أعظم، أڭ أهمّيتلى طوتديغى ايچون و اونلرڭ بحثى ايچنده كرامتكارانه بزه تسلّى ويرديگى ايچون بو إسمِ قيّومه دخى، أوّلكى بش أسماء گبى، هيچ اولمازسه مختصر بر صورتده «بش شعاع» ايله، او نورِ أعظمه إشارت ايدهجگز.
برنجى شعاع:
بو كائناتڭ خالقِ ذو الجلالى قيّومدر. يعنى بِذاته قائمدر، دائمدر، باقيدر. بتون أشيا اونڭله قائمدر، دوام ايدر و وجودده قالير، بقا بولور. أگر كائناتدن بر دقيقهجق اولسون او نسبتِ قيّوميت كسيلسه، كائنات محو اولور. هم او ذاتِ ذو الجلالڭ قيّوميتيله برابر قرآنِ عظيم الشانده فرمان ايتديگى گبى (لَيْسَ كَمِثْلِهٖ شَىْءٌ) در. يعنى نه ذاتنده، نه صفاتنده، نه أفعالنده نظيرى يوقدر، مِثلى اولماز، شبيهى يوقدر، شريكى اولماز. أوت بتون كائناتى بتون شئوناتيله و كيفياتيله قبضۀِ ربوبيتنده طوتوب، بر خانه و بر سراى حكمنده كمالِ إنتظام ايله تدبير و إداره و تربيه ايدن بر ذاتِ أقدسه مِثل و مثيل و شريك و شبيه اولماز، محالدر. أوت بر ذات كه، اوڭا ييلديزلرڭ ايجادى ذرّهلر قدر قولاى گله.. و أڭ بيوك شى أڭ كوچك شى گبى قدرتنه مسخّر اوله.. و هيچ بر شى هيچ بر شيئه، هيچ بر فعل هيچ بر فعله مانع اولميه.. و حدسز أفراد، بر فرد گبى نظرنده حاضر اوله.. و بتون سسلرى بردن ايشيده.. و عمومڭ حدسز حاجاتنى بردن ياپابيله.. و كائناتڭ موجوداتندهكى بتون إنتظامات و ميزانلرڭ شهادتيله هيچ بر شى، هيچ بر حال، دائرۀِ مشيئت و إرادهسندن خارج اولميه.. و هيچ بر مكانده اولماديغى حالده، هر بر يرده و هر بر مكانده قدرتيله، علميله حاضر اوله.. و هر شى اوندن نهايت درجهده اوزاق اولديغى حالده، او ايسه هر شيئه نهايت درجهده ياقين اولابيلن بر ذاتِ حىّ قيّومِ ذو الجلالڭ ألبته هيچ بر جهتله مِثلى، نظيرى، شريكى، وزيرى، ضدّى، نِدّى اولماز و اولماسى محالدر. يالڭز مَثل و تمثيل صورتنده شئوناتِ قدسيهسنه باقيلهبيلير. رسالۀِ نوردهكى بتون تمثيلات و تشبيهات، بو مَثل و تمثيل نوعندندرلر.
ايشته بويله مِثلسز و واجب الوجود و مادّهدن مجرّد و مكاندن منزّه و تجزّيسى و إنقسامى هر جهتله محال و تغيّر و تبدّلى ممتنع و إحتياج و عجزى إمكان خارجنده اولان بر ذاتِ أقدسڭ كائنات صفحاتنده و طبقاتِ موجوداتنده تجلّى ايدن بر قسم جلوهلرينى عينِ ذاتِ أقدس توهّم ايدهرك بر قسم مخلوقاتنه الوهيتڭ أحكامنى ويرن أهلِ ضلالت إنسانلرڭ بر قسمى، او ذاتِ ذو الجلالڭ بعض أثرلرينى طبيعته إسناد ايتمشلر. حالبوكه رسالۀِ نورڭ متعدّد يرلرنده قطعى برهانلرله إثبات ايديلمش كه: طبيعت بر صنعتِ إلٰهيهدر، صانع اولماز.. بر كتابتِ ربّانيهدر، كاتب اولماز.. بر نقشدر، نقّاش اولاماز.. بر دفتردر، دفتردار اولماز.. بر قانوندر، قدرت اولماز.. بر مِسْطَرْدر، مَصْدَرْ اولماز.. بر قابلدر، منفعل اولور؛ فاعل اولماز.. بر نظامدر، ناظم اولاماز.. بر شريعتِ فطريهدر، شارع اولاماز.
فرضِ محال اولارق أڭ كوچك بر ذىحيات مخلوق طبيعته حواله ايديلسه، «بونى ياپ» دينيلسه؛ رسالۀِ نورڭ چوق يرلرنده قطعى برهانلرله إثبات ايديلديگى گبى، او كوچك ذىحياتڭ أعضالرى و جهازاتلرى عددنجه قالبلر، بلكه ماكينهلر بولونديرمق گركدر؛ تا كه، طبيعت او ايشى گورهبيلسين.
هم مادّيون دينيلن بر قسم أهلِ ضلالت، ذرّاتدهكى تحوّلاتِ منتظمه ايچنده خلاّقيتِ إلٰهيهنڭ و قدرتِ ربّانيهنڭ بر جلوۀِ أعظمنى حسّ ايتدكلرندن و او جلوهنڭ نرهدن گلديگنى بيلهمدكلرندن و او قدرتِ صمدانيهنڭ جلوهسندن گلن عمومى قوّتڭ نرهدن إداره ايديلديگنى آڭلايهمدقلرندن، مادّه و قوّتى أزلى توهّم ايدهرك، ذرّهلره و حركتلرينه آثارِ إلٰهيهيى إسناد ايتمگه باشلامشلر. فسبحان اللّٰه! إنسانلرده بو درجه حدسز جهالت اولابيلير مى كه، مكاندن منزّه اولمقله برابر هر بر يرده هر بر شيئڭ ايجادنده هر شيئى گورهجك، بيلهجك، إداره ايدهجك بر طرزده بولونور بر وضعيتله ياپديغى فعللرى و أثرلرى؛ جامد، كور، شعورسز، إرادهسز، ميزانسز و تصادف فورطنهلرى ايچنده چالقانان ذرّاته و حركاتنه ويرمك، نه قدر جاهلانه و خرافتكارانه بر فكر اولديغنى، ذرّه قدر عقلى بولونانلرڭ بيلمسى گركدر. أوت بو حريفلر وحدتِ مطلقهدن واز گچدكلرى ايچون، حدسز و نهايتسز بر كثرتِ مطلقهيه دوشمشلر؛ يعنى بر تك إلٰهى قبول ايتمدكلرى ايچون، نهايتسز إلٰهلرى قبول ايتمگه مجبور اولويورلر. يعنى بر تك ذاتِ أقدسڭ خاصّهسى و لازمِ ذاتيسى اولان أزليتى و خالقيتى، بوزولمش عقللرينه صيغيشديرهمدقلرندن؛ او حدسز، نهايتسز جامد ذرّهلرڭ أزليتلرينى، بلكه الوهيتلرينى قبول ايتمگه مسلكلرنجه مجبور اولويورلر...
ايشته سن گل، أجهليتڭ نهايتسز درجهسنه باق! أوت ذرّهلردهكى جلوه ايسه؛ ذرّهلر طائفهسنى واجب الوجودڭ حوليله، قدرتيله، أمريله منتظم و محتشم بر اوردو حكمنه گتيرمشدر. أگر بر ثانيه او قوماندانِ أعظمڭ أمرى و قوّتى گرى آلينسه، او چوق كثرتلى جامد، شعورسز طائفه، باشىبوزوقلر حكمنه گلهجكلر؛ بلكه بتون بتون محو اولاجقلر.
هم إنسانلرڭ بر قسمى گويا داها ايلرى گورويور گبى، داها زياده جاهلانه بر ضلالتله صانعِ ذو الجلالڭ غايت لطيف، نازنين، مطيع، مسخّر بر صحيفۀِ إجراآتى و أمرلرينڭ بر واسطۀِ نقلياتى و ضعيف بر پردۀِ تصرّفاتى و لطيف بر مدادِ (مركّبِ) كتابتى و أڭ نازنين بر حلّۀِ ايجاداتى و بر مايۀِ مصنوعاتى و بر مزرعۀِ حبوباتى اولان «أثير» مادّهسنى، جلوۀِ ربوبيتنه آيينهدارلق ايتديگى ايچون مصدر و فاعل توهّم ايتمشلر. بو عجيب جهالت، حدسز محاللرى إستلزام ايدييور. چونكه أثير مادّهسى، مادّيونلرى بوغديران ذرّات مادّهسندن داها لطيف و أسكى حكمانڭ صاپلانديغى هيولاء فهرستهسندن داها كثيف، إختيارسز، شعورسز، جامد بر مادّهدر. بو حدسز بر صورتده تجزّى و إنقسام ايدن و ناقللك و إنفعال خاصّهسيله و وظيفهسيله تجهيز ايديلن بو مادّهيه، بلكه او مادّهنڭ ذرّهدن چوق درجه داها كوچك اولان ذرّهلرينه؛ هر شيده هر شيئى گورهجك، بيلهجك، إداره ايدهجك بر إختيار و بر إقتدار ايله وجود بولان فعللرى، أثرلرى إسناد ايتمك، أثيرڭ ذرّهلرى عددنجه ياڭليشدر.
أوت موجوداتده گورونن فعلِ ايجاد اويله بر كيفيتدهدر كه؛ هر شيده، خصوصًا ذىحيات اولسه، أكثر أشيايى و بلكه عموم كائناتى گورهجك، بيلهجك و كائناته قارشى او ذىحياتڭ مناسباتنى طانيهجق، تأمين ايدهجك بر إقتدار و إختياردن گلديگنى گوسترييور كه، مادّى و إحاطهسز اولان أسبابڭ هيچ بر جهتله فعلى اولماز. أوت (سرِّ قيّوميتله) أڭ جزئى بر فعلِ ايجادى، طوغريدن طوغرىيه بتون كائنات خالقنڭ فعلى اولديغنه دلالت ايدن بر سرِّ أعظمى طاشييور. أوت مثلا بر آرينڭ ايجادينه توجّه ايدن بر فعل، ايكى جهتله خالقِ كائناته خصوصيتنى گوسترييور.
برنجيسى: او آرينڭ بتون أمثالنڭ بتون زمينده، عين زمانده عين فعله مظهريتلرى گوسترييور كه: بو جزئى و خصوصى فعل ايسه، إحاطهلى روىِ زمينى قاپلامش بر فعلڭ بر اوجيدر. اويله ايسه؛ او بيوك فعلڭ فاعلى و او فعلڭ صاحبى كيم ايسه، او جزئى فعل دخى اونڭدر.
ايكنجى جهت: بو حاضر آرينڭ خلقتنه توجّه ايدن فعلڭ فاعلى اولمق ايچون، او آرينڭ شرائطِ حياتيهسنى و جهازاتنى و كائناتله مناسباتنى تأمين ايدهجك و بيلهجك قدر پك بيوك بر إقتدار و إختيار لازم گلديگندن، او جزئى فعلى ياپان ذاتڭ، أكثر كائناته حكمى گچمكله آنجق او فعلى اويله مكمّل ياپابيلير. ديمك أڭ جزئى فعل، ايكى جهتله خالقِ كلّ شيئه خاص اولديغنى گوسترر.
أڭ زياده جاىِ دقّت و جاىِ حيرت شودر كه: وجودڭ أڭ قوّتلى مرتبهسى اولان «وجوب»ڭ و وجودڭ أڭ ثباتلى درجهسى اولان «مادّهدن تجرّد»ڭ و وجودڭ زوالدن أڭ اوزاق طورى اولان «مكاندن منزّهيت»ڭ و وجودڭ أڭ صاغلام و تغيّردن و عدمدن أڭ مقدّس صفتى اولان «وحدت»ڭ صاحبى اولان ذاتِ واجب الوجودڭ أڭ خاص خاصّهسى و لازمِ ذاتيسى اولان أزليتى و سرمديتى؛ وجودڭ أڭ ضعيف مرتبهسى و أڭ اينجهجك درجهسى و أڭ متغيّر، متحوّل طورى و أڭ زياده مكانه ياييلمش اولان حدسز كثرتلى بر مادّى مادّه اولان أثير و ذرّات گبى شيلره ويرمك و اونلره أزليت إسناد ايتمك و اونلرى أزلى تصوّر ايتمك و قسمًا آثارِ إلٰهيهنڭ اونلردن نشئت ايتديگنى توهّم ايتمك، نه قدر خلافِ حقيقت و واقعه مخالف و عقلدن اوزاق و باطل بر فكر اولديغى، رسالۀِ نورڭ متعدّد جزءلرنده قطعى برهانلرله گوستريلمشدر.
ايكنجى شعاع:
«ايكى مسئله»در.
برنجى مسئله:
إسمِ قيّومڭ بر جلوۀِ أعظمنه إشارت ايدن
﴿لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۞ مَا مِنْ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ۞
لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ﴾
گبى آيتلرڭ إشارت ايتديگى حقيقتِ أعظمڭ بر وجهى شودر كه:
شو كائناتدهكى أجرامِ سماويهنڭ قياملرى، دواملرى، بقالرى؛ سرِّ قيّوميتله باغليدر. أگر او جلوۀِ قيّوميت بر دقيقهده يوزينى چويرسه، بر قسمى كُرۀِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلرله كرهلر، فضاىِ غيرِ متناهى بوشلغنده طاغيلاجق، بربرينه چارپهجق، عدمه دوكولهجكلر. ناصلكه مثلا: هواده (طيّارهلر يرنده) بيڭلر محتشم قصرلرى كمالِ إنتظامله طورديروب سياحت ايتديرن بر ذاتڭ قيّوميت إقتدارى، او هوادهكى سرايلرڭ ثبات و نظام و دواملرى ايله ئولچولور.. اويله ده: او ذاتِ قيّومِ ذو الجلالڭ مادّۀِ أثيريه ايچنده حدسز أجرامِ سماويهيه نهايت درجهده إنتظام و ميزان ايچنده سرِّ قيّوميتله بر قيام، بر بقا، بر دوام ويرهرك، بعضسى كُرۀِ أرضدن بيڭ و بر قسمى بر ميليون دفعه بيوك ميليونلرله عظيم كرهلرى ديركسز، إستنادسز، بوشلقده طورديرمقله برابر، هر برينى بر وظيفه ايله توظيف ايدوب غايت محتشم بر اوردو شكلنده «أمرِ كُنْ فَيَكُون»دن گلن فرمانلره كمالِ إنقيادله إطاعت ايتديرمسى، إسمِ قيّومڭ أعظمى جلوهسنه بر ئولچو اولديغى گبى، هر بر موجودڭ ذرّهلرى دخى، ييلديزلر گبى سرِّ قيّوميتله قائم و او سرّ ايله بقا و دوام ايدييورلر. أوت بر ذىحياتڭ جسدندهكى ذرّهلرڭ هر بر أعضايه مخصوص بر هيئت ايله كومه كومه طوپلانوب طاغيلمادقلرى و سيل گبى آقان عنصرلرڭ فورطنهلرى ايچنده وضعيتلرينى محافظه ايدوب طاغيلماملرى و منتظمًا طورمالرى، بِالبداهه كندى كنديلرندن اولمايوب، بلكه سرِّ قيّوميتله اولديغندن؛ هر بر جسد منتظم بر طابور، هر بر نوع منتظم بر اوردو حكمنده اولارق بتون ذىحيات و مركّباتڭ زمين يوزنده و ييلديزلرڭ فضا عالمنده طورمالرى و گزمهلرى گبى، بو ذرّهلر دخى حدسز ديللريله سرِّ قيّوميتى إعلان ايدرلر.
ايكنجى مسئله:
أشيانڭ سرِّ قيّوميتله مناسبتدار فائدهلرينڭ و حكمتلرينڭ بر قسمنه إشارت ايتمگى، بو مقام إقتضا ايدييور.
أوت هر شيئڭ حكمتِ وجودى و غايۀِ فطرتى و فائدۀِ خلقتى و نتيجۀِ حياتى اوچر نوعدر:
برنجى نوع، كندينه و إنسانه و إنسانڭ مصلحتلرينه باقار.
ايكنجى نوع، داها مهمدر كه: هر شى، عموم ذىشعور مطالعه ايدهبيلهجك و فاطرِ ذو الجلالڭ جلوۀِ أسماسنى بيلديرهجك برر آيت، برر مكتوب، برر كتاب، برر قصيده حكمنده اولارق معنالرينى حدسز اوقويوجيلرينه إفاده ايتمهسيدر.
اوچنجى نوع ايسه، صانعِ ذو الجلاله عائددر، اوڭا باقار. هر شيئڭ فائدهسى و نتيجهسى كندينه باقان بر ايسه، صانعِ ذو الجلاله باقان يوزلردر كه، صانعِ ذو الجلال كندى عجائبِ صنعتنى كنديسى تماشا ايدر؛ كندى جلوۀِ أسماسنه، كندى مصنوعاتنده باقار. بو أعظمى اوچنجى نوعده، بر ثانيه قدر ياشامق كافيدر.
هم هر شيئڭ وجودينى إقتضا ايدن بر سرِّ قيّوميت وار كه، اوچنجى شعاعده ايضاح ايديلهجك.
بر زمان طلسمِ كائنات و معمّاىِ خلقت جلوهسيله موجوداتڭ حكمتلرينه و فائدهلرينه باقدم، ديدم: «عجبا بو أشيا نهدن بويله كندينى گوسترييورلر، چابوق غائب اولوب گيدييورلر؟» اونلرڭ شخصنه باقييورم؛ منتظم، حكمتلى گيينمش، گيديرلمش، سوسلنديرلمش، سرگىيه تماشاگاهه گوندريلمش. حالبوكه بر ايكى گونده، بلكه بر قسمى بر قاچ دقيقهده غائب اولوب؛ فائدهسز بوش بوشنه گيدييورلر. بو قيصه زمانده بزه گورونمهلرندن مقصد نهدر؟ دييه چوق مراق ايدييوردم. او زمان موجوداتڭ، خصوصًا ذىحياتڭ دنيا درسخانهسنه گلمهلرينڭ مهمّ بر حكمتنى لطفِ إلٰهى ايله بولدم. او ده شودر:
هر شى، خصوصًا ذىحيات، غايت معنيدار بر كلمه، بر مكتوب، بر قصيدۀِ ربّانيدر، بر إعلاننامۀِ إلٰهيدر. عموم ذىشعورڭ مطالعهسنه مظهر اولدقدن و حدسز مطالعهجيلره معناسنى إفاده ايتدكدن صوڭره، لفظى و حروفى حكمندهكى صورتِ جسمانيهسى غائب اولور.
بر سنه قدر بو حكمت بڭا كافى گلدى. بر سنه صوڭره مصنوعاتده و بِالخاصّه ذىحياتلرده بولونان چوق خارقه و پك اينجه صنعتڭ معجزهلرى إنكشاف ايتدى. آڭلادم كه: بو چوق اينجه و چوق خارقه اولان دقائقِ صنعت، يالڭز ذىشعورلرڭ نظرلرينه إفادۀِ معنا ايچون دگلدر. گرچه هر بر موجودى، حدسز ذىشعورلر مطالعه ايدهبيلير. فقط هم اونلرڭ مطالعهسى محدوددر، هم ده هركس او ذىحياتڭ بتون دقائقِ صنعتنه نفوذ ايدهمزلر. ديمك ذىحياتلرڭ أڭ مهمّ نتيجۀِ خلقتى و أڭ بيوك غايۀِ فطرتى، ذاتِ قيّومِ أزلينڭ كندى نظرينه، كندى عجائبِ صنعتنى و ويرديگى رحيمانه هديهلرينى و إحسانلرينى عرض ايتمكدر.
بو غايه ايسه، چوق زمان بڭا قناعت ويردى و اوندن آڭلادم كه: هر موجودده، خصوصًا ذىحياتلرده حدسز دقائقِ صنعت بولونماسى، ذاتِ قيّومِ أزلينڭ نظرينه عرض ايتمك، يعنى ذاتِ قيّومِ أزلى كندى صنعتنى كنديسى تماشا ايتمك اولان حكمتِ خلقت، او بيوك مصارفه كافى گلييوردى. بر زمان صوڭره گوردم كه: موجوداتڭ شخصلرنده و صورتلرندهكى دقائقِ صنعت دوام ايتمييور؛ غايت سرعتله تازهلهنييور، تبدّل ايدييور؛ نهايتسز بر فعاليت و بر خلاّقيت ايچنده تحوّل ايدييورلر. بو خلاّقيت و بو فعاليتڭ حكمتى ألبته او فعاليت درجهسنده بيوك اولمق لازم گلييور، دييه تفكّره باشلادم. بو دفعه مذكور ايكى حكمت كافى گلمهمگه باشلاديلر، نقصان قالديلر. غايت مراق ايله آيرى بر حكمتى آرامغه و تحرّىيه باشلادم. بر زمان صوڭره، لِلّٰهِ الحمد قرآنِ معجز البيانڭ فيضى ايله، سرِّ قيّوميت نقطهسنده عظيم حدسز بر حكمت، بر غايه گوروندى. و اونڭ ايله «طلسمِ كائنات» و «معمّاىِ خلقت» تعبير ايديلن بر سرِّ إلٰهى آڭلاشيلدى. (يگرمى دردنجى مكتوبده تفصيلاً بيان ايديلديگندن، بوراده يالڭز إجمالاً ايكى اوچ نقطهسنى اوچنجى شعاعده ذكر ايدهجگز.)
أوت سرِّ قيّوميتڭ جلوهسنه بو نقطهدن باقڭز كه؛ بتون موجوداتى عدمدن چيقاروب، هر بريسنى بو نهايتسز فضاده (اَللّٰهُ الّذٖى رَفَعَ السَّمٰوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا) سرّيله طورديروب، قيام و بقا ويروب، عمومنى بويله سرِّ قيّوميتڭ تجلّيسنه مظهر أيلهيور. أگر بو نقطۀِ إستناد اولمازسه؛ هيچ بر شى كندى باشيله طورماز. حدسز بر بوشلقده يووارلانوب عدمه سقوط ايدهجك.
هم ناصلكه بتون موجودات، وجودلرى و قياملرى و بقالرى جهتنده قيّومِ ذو الجلاله طايانييورلر؛ قياملرى اونڭلهدر.. اويله ده: موجوداتڭ كيفيات و أحوالنده بيڭلر سلسلهلرڭ؛ (تمثيلده خطا اولماسين) تلفون، تلغراف سلسلهلرينڭ مركزى و سانترال ديرگى حكمنده اولان سرِّ قيّوميتده (وَاِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ) سرّيله، اوجلرى باغليدر. أگر او نورانى نقطۀِ إستناده طايانمازلرسه، أهلِ عقلجه محال و باطل اولان بيڭلر دورلر و تسلسللر لازم گلهجك؛ بلكه، موجودات عددنجه باطل اولان دورلر و تسلسللر لازم گلير. مثلا: بو شى (حفظ ويا نور ويا وجود ويا رزق گبى) بر جهتده بوڭا طايانير، بو ده اوتهكينه، او ده اوڭا.. گيت گيده هر حالده نهايتسز اولاماز، بر نهايتى بولونهجق. ايشته، بتون بويله سلسلهلرڭ منتهالرى، ألبته سرِّ قيّوميتدر. سرِّ قيّوميت آڭلاشيلدقدن صوڭره، او موهوم سلسلهلرده بربرينه طايانمق رابطهسى و معناسى قالماز، قالقار؛ هر شى طوغريدن طوغرىيه سرِّ قيّوميته باقار.
اوچنجى شعاع:
﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فٖى شَاْنٍ ۞ فَعَّالٌ لِمَا يُرٖيدُ ۞ يَخْلُقُ مَا يَشَٓاءُ
۞ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ ۞ فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ
كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا﴾
گبى آيتلرڭ إشارت ايتدكلرى خلاّقيتِ إلٰهيه و فعاليتِ ربّانيه ايچندهكى سرِّ قيّوميتڭ بر درجه إنكشافنه، بر ايكى مقدّمه ايله إشارت ايدهجگز.
برنجيسى:
شو كائناته باقديغمز وقت گورويورز كه: زمان سَيْلنده متماديًا چالقانان و قافله قافله آرقهسندن گلوب گچن مخلوقاتڭ بر قسمى، بر ثانيهده گلير، درعقب غائب اولور. بر طائفهسى، بر دقيقهده گلير، گچر. بر نوعى، بر ساعت عالمِ شهادته اوغرار، عالمِ غيبه گيرر. بر قسمى بر گونده، بر قسمى بر سنهده، بر قسمى بر عصرده، بر قسمى ده عصرلرده بو عالمِ شهادته گلوب، قونوب، وظيفه گوروب گيدييورلر. بو حيرت ويريجى سياحت و سيرانِ موجودات و سفر و سيلانِ مخلوقات اويله بر إنتظام و ميزان و حكمتله سَوق و إداره ايديلير و اونلره و او قافلهلره قوماندانلق ايدن اويله بصيرانه، حكيمانه، مدبّرانه قوماندانلق ايدييور كه؛ بتون عقللر فرضا إتّحاد ايدوب بر تك عقل اولسه، او حكيمانه إدارهنڭ كنهنه يتيشهمز و قصور بولوب تنقيد ايدهمز.
ايشته بو خلاّقيتِ ربّانيهنڭ ايچنده؛ او سَويملى و سَوْديگى مصنوعاتڭ خصوصًا ذىحياتلرڭ هيچ برينه گوز آچديرميهرق عالمِ غيبه گوندرييور، هيچ برينه نَفَس آلديرميهرق دنيادهكى حياتدن ترخيص ايدييور، متماديًا بو مسافرخانۀِ عالمى طولديروب مسافرلرڭ رضاسى اولميهرق بوشالتييور؛ قلمِ قضا و قدر، كُرۀِ أرضى يازار بوزار تختهسى گبى ياپارق (يُحْيٖى وَيُمٖيتُ) جلوهلريله متماديًا كُرۀِ أرضده يازيلرينى يازار و او يازيلرى تازهلنديرر، تبديل ايدر. ايشته بو فعاليتِ ربّانيهنڭ و بو خلاّقيتِ إلٰهيهنڭ بر سرِّ حكمتى و أساسلى بر مقتضيسى و بر سببِ داعيسى، اوچ مهمّ شُعْبهيه آيريلان حدسز، نهايتسز بر حكمتدر.
او حكمتڭ برنجى شُعْبهسى شودر كه:
فعاليتڭ هر نوعى جزئى اولسون، كلّى اولسون بر لذّت ويرر. بلكه هر فعاليتده بر لذّت وار. بلكه فعاليت عينِ لذّتدر. بلكه فعاليت، عينِ لذّت اولان وجودڭ تظاهريدر و عينِ ألم اولان عدمدن تباعد ايله سيلكنمسيدر. أوت هر قابليت صاحبى، بر فعاليتله قابليتنڭ إنكشافنى لذّتله تعقيب ايدر. هر بر إستعدادڭ فعاليتله تظاهر ايتمهسى، بر لذّتدن گلير و بر لذّتى نتيجه ويرر. هر بر كمال صاحبى، فعاليتله كمالاتنڭ تظاهرينى لذّتله تعقيب ايدر. مادام هر بر فعاليتده بويله سَويلير، ايستهنيلير بر كمال، بر لذّت واردر و فعاليت دخى، بر كمالدر و مادام ذىحيات عالمنده دائمى و أزلى بر حياتدن نشئت ايدن حدسز بر محبّتڭ، نهايتسز بر مرحمتڭ جلوهلرى گورونويور و او جلوهلر گوسترييور كه، كندينى بويله سَوْديرن و سَون و شفقت ايدوب لطفلرده بولونان ذاتڭ قدسيتنه لايق و وجوبِ وجودينه مناسب او حياتِ سرمديهنڭ مقتضاسى اولارق حدسز درجهده (تعبيرده خطا اولماسين) بر عشقِ لاهوتى، بر محبّتِ قدسيه، بر لذّتِ مقدّسه گبى شئوناتِ قدسيه او حياتِ أقدسده وار كه، او شئونات بويله حدسز فعاليتله و نهايتسز بر خلاّقيتله كائناتى دائما تازهلنديرييور، چالقالانديرييور، دگيشديرييور.
سرِّ قيّوميته باقان حدسز فعاليتِ إلٰهيهدهكى حكمتڭ ايكنجى شُعْبهسى:
أسماءِ إلٰهيهيه باقار. معلومدر كه هر بر جمال صاحبى، كندى جمالنى گورمك و گوسترمك ايستر؛ هر بر هنر صاحبى، كندى هنرينى تشهير و إعلان ايتمكله نظرِ دقّتى جلب ايتمك ايستر و سَور. و هنرى گيزلى قالمش بر گوزل حقيقت و گوزل بر معنا، ميدانه چيقمق و مشتريلرى بولمق ايستر و سَور. مادام بو أساسلى قاعدهلر، هر شيده درجهسنه گوره جريان ايدييور؛ ألبته جميلِ مطلق اولان ذاتِ قيّومِ ذو الجلالڭ بيڭ بر أسماءِ حسنىسندن هر بر إسمڭ، كائناتڭ شهادتيله و جلوهلرينڭ دلالتيله و نقشلرينڭ إشارتيله، هر بريسنڭ هر بر مرتبهسنده حقيقى بر حُسن، حقيقى بر كمال، حقيقى بر جمال و غايت گوزل بر حقيقت، بلكه هر بر إسمڭ هر بر مرتبهسنده حدسز أنواعِ حُسنله حدسز حقائقِ جميله واردر.
مادام بو أسمانڭ قدسى جماللرينى إرائه ايدن آيينهلرى و گوزل نقشلرينى گوسترن لوحهلرى و گوزل حقيقتلرينى إفاده ايدن صحيفهلرى، بو موجوداتدر و بو كائناتدر. ألبته او دائمى و باقى أسماء، حدسز جلوهلرينى و نهايتسز معنيدار نقشلرينى و كتابلرينى؛ هم مسمّالرى اولان ذاتِ قيّومِ ذو الجلالڭ نظرِ مشاهدهسنه، هم حدّ و حسابه گلمهين ذىروح و ذىشعور مخلوقاتڭ نظرِ مطالعهسنه گوسترمك و نهايتلى محدود بر شيدن نهايتسز لوحهلرى و بر تك شخصدن پك چوق شخصلرى و بر حقيقتدن پك كثرتلى حقيقتلرى گوسترمك ايچون، او عشقِ مقدّسِ إلٰهىيه إستنادًا و او سرِّ قيّوميته بناءً، كائناتى عمومًا و متماديًا جلوهلريله تازهلنديرييورلر، دگيشديرييورلر.
دردنجى شعاع:
كائناتدهكى حيرتنما فعاليتِ دائمهنڭ حكمتنڭ اوچنجى شُعْبهسى شودر كه:
هر بر مرحمت صاحبى، باشقهسنى ممنون ايتمكدن مسرور اولور؛ هر بر شفقت صاحبى، باشقهسنى مسرور ايتمكدن ممنون اولور؛ هر بر محبّت صاحبى، سَوينديرمگه لايق مخلوقلرى سَوينديرمكله سَوينير؛ هر بر عالىجناب ذات، باشقهسنى مسعود ايتمكله لذّت آلير؛ هر بر عادل ذات، إحقاقِ حق ايتمك و مستحقلره جزا ويرمكده حقوق صاحبلرينى منّتدار ايتمكله كيفلهنير؛ هنر صاحبى هر بر صنعتكار، صنعتنى تشهير ايتمكله و صنعتنڭ تصوّر ايتديگى طرزده ايشلهمسيله و ايستديگى نتيجهلرى ويرمسيله إفتخار ايدر.
ايشته بو مذكور دستورلرڭ هر برى برر قاعدۀِ أساسيهدر كه، كائناتده و عالمِ إنسانيتده جريان ايدييورلر. بو قاعدهلرڭ أسماءِ إلٰهيهده جريان ايتدكلرينى گوسترن اوچ مثال، اوتوز ايكنجى سوزڭ ايكنجى موقفنده ايضاح ايديلمشدر. بر خلاصهسى بو مقامده يازيلماسى مناسب اولديغندن، ديرز:
ناصلكه مثلا غايت مرحمتلى، سخاوتلى، غايت كريم عالىجناب بر ذات، فطرتندهكى عالى سجيهلرڭ مقتضاسيله بيوك بر سياحت گميسنه، چوق محتاج و فقير إنسانلرى بينديروب، غايت مكمّل ضيافتلرله، إكراملرله او محتاج فقيرلرى ممنون ايدهرك دڭزلرده أرضڭ أطرافنده گزديرر و كنديسى ده اونلرڭ اوستنده، اونلرى مسرورانه تماشا ايدهرك او محتاجلرڭ منّتدارلقلرندن لذّت آلير و اونلرڭ تلذّذلرندن مسرور اولور و اونلرڭ كيفلرندن سَوينير، إفتخار ايدر. مادام بويله بر توزيعات مأمورى حكمنده اولان بر إنسان، بويله جزئى بر ضيافت ويرمكدن بو درجه ممنون و مسرور اولورسه.. ألبته بتون حيوانلرى و إنسانلرى و حدسز مَلكلرى و جنلرى و روحلرى، بر سفينۀِ رحمانى اولان كُرۀِ أرض گميسنه بينديرهرك؛ روىِ زمينى، أنواعِ مطعوماتله و بتون طويغولرڭ أذواق و أرزاقيله طولديرلمش بر سفرۀِ ربّانيه شكلنده اونلره آچمق و او محتاج و متشكّر و منّتدار و مسرور مخلوقاتنى أقطارِ كائناتده سياحت ايتديرمكله و بو دنياده بو قدر إكراملرله اونلرى مسرور ايتمكله برابر، دارِ بقاده جنّتلرندن هر برينى ضيافتِ دائمه ايچون برر سفره ياپان ذاتِ حىّ قيّومه عائد اولارق او مخلوقاتڭ تشكّرلرندن و منّتدارلقلرندن و مسروريتلرندن و سَوينجلرندن گلن و تعبيرنده عاجز اولديغمز و مأذون اولماديغمز شئوناتِ إلٰهيهيى، «ممنونيتِ مقدّسه» «إفتخارِ قدسى» و «لذّتِ مقدّسه» گبى إسملرله إشارت ايديلن معانئِ ربوبيتدر كه، بو دائمى فعاليتى و متمادى خلاّقيتى إقتضا ايدر.
هم مثلا بر ماهر صنعتكار، پلاقسز بر فونوغراف ياپسه، او فونوغراف ايستديگى گبى قونوشسه، ايشلهسه؛ صنعتكارى نه قدر مفتخر اولور، متلذّذ اولور؛ كندى كندينه «ما شاء اللّٰه» دير. مادام ايجادسز و صورى بر كوچك صنعت، صنعتكارينڭ روحنده بو درجه بر إفتخار، بر ممنونيت حسّى اويانديررسه، ألبته بو موجوداتڭ صانعِ حكيمى، كائناتڭ مجموعنى، حدسز نغمهلرڭ أنواعيله صدا ويرن و سس ويروب تسبيح ايدن و ذكر ايدوب قونوشان بر موسيقئِ إلٰهيه و بر فابريقۀِ عجيبه ياپمقله برابر، كائناتڭ هر بر نوعنى، هر بر عالمنى آيرى بر صنعتله و آيرى صنعت معجزهلريله گوسترهرك ذىحياتلرڭ قفالرنده برر فونوغراف، برر فوطوغراف، برر تلغراف گبى چوق ماكينهلرى، حتّى أڭ كوچك بر قفاده دخى ياپمقله برابر هر بر إنسان قفاسنه، دگل يالڭز پلاقسز فونوغراف، برر آيينهسز فوطوغراف، بر تلسز تلغراف، بلكه بونلردن يگرمى دفعه داها خارقه، هر إنسانڭ قفاسنده اويله بر ماكينهيى ياپمقدن و ايستديگى طرزده ايشلهيوب نتيجهلرى ويرمكدن گلن إفتخارِ قدسى و ممنونيتِ مقدّسه گبى معنالرى و ربوبيتڭ بو نوعندن اولان علوى شئوناتى؛ ألبته و هر حالده بو فعاليتِ دائمهيى إستلزام ايدر.
هم مثلا بر حكمدارِ عادل، إحقاقِ حق ايچون مظلوملرڭ حقّنى ظالملردن آلمقله و فقيرلرى قويلرڭ شرّندن محافظه ايتمكله و هركسه مستحق اولديغى حقّى ويرمكله لذّت آلماسى، إفتخار ايتمهسى، ممنون اولماسى؛ حكمدارلغڭ و عدالتڭ بر قاعدۀِ أساسيهسى اولديغندن، ألبته حاكمِ حكيم، عدلِ عادل اولان ذاتِ حىّ قيّومڭ بتون مخلوقاتنه، خصوصًا ذىحياتلره «حقوقِ حيات» تعبير ايديلن شرائطِ حياتيهيى ويرمكله.. و حياتلرينى محافظه ايچون اونلره جهازات إحسان ايتمكله.. و ضعيفلرى قويلرڭ شرّندن رحيمانه حمايه ايتمكله.. و عموم ذىحياتلرده بو دنياده إحقاقِ حق ايتمك نوعى تمامًا و حقسزلره جزا ويرمك نوعى ايسه قسمًا سرِّ عدالتڭ إجراسندن اولمقله.. و بِالخاصّه محكمۀِ كبراىِ حشرده عدالتِ أكبرڭ تجلّيسندن حاصل اولان و تعبيرنده عاجز اولديغمز شئوناتِ ربّانيه و معانئِ قدسيهدر كه، كائناتده بو فعاليتِ دائمهيى إقتضا ايدييور.
ايشته بو اوچ مثال گبى؛ أسماءِ حسنىنڭ عمومنده، هر بريسى بو فعاليتِ دائمهده بويله قدسى بعض شئوناتِ إلٰهيهيه مدار اولدقلرندن، خلاّقيتِ دائمهيى إقتضا ايدرلر. هم مادام هر قابليت، هر بر إستعداد، إنبساط و إنكشاف ايدوب ثمره ويرمكله بر فرحلق، بر گنيشلك، بر لذّت ويرر.. هم مادام هر وظيفهدار، وظيفهسنى ياپمق و بيتيرمكله، وظيفهسندن ترخيصنده بيوك بر راحتلق، بر ممنونيت حسّ ايدر.. و مادام بر تك تخمدن بر چوق ميوهلرى آلمق و بر درهمدن يوز درهم كار قزانمق، صاحبلرينه چوق سَوينجلى بر حالتدر، بر تجارتدر. ألبته بتون مخلوقاتدهكى حدسز إستعدادلرى إنكشاف ايتديرن و بتون مخلوقاتنى قيمتدار وظيفهلرده إستخدام ايتدكدن صوڭره ترقّىوارى ترخيص ايتديرن، يعنى عنصرلرى، معدنلر مرتبهسنه؛ معدنلرى، نباتلر حياتنه؛ نباتلرى، رزق واسطهسيله حيوانلرڭ درجۀِ حياتنه؛ و حيوانلرى إنسانلرڭ شعوركارانه اولان يوكسك حياتنه چيقارييور.
ايشته هر بر ذىحياتڭ ظاهرى بر وجودينڭ زواليله؛ (يگرمى دردنجى مكتوبده ايضاح ايديلديگى گبى) روحى، ماهيتى، هويتى، صورتى گبى پك چوق وجودلرينى آرقهسنده بيراقديران و يرنده وظيفه باشنه گچيرن فعاليتِ دائمه و خلاّقيتِ ربّانيهدن نشئت ايدن معانئِ قدسيهنڭ و ربوبيتِ إلٰهيهنڭ نه قدر أهمّيتلى اولدقلرى آڭلاشيلير.
مهمّ بر سؤاله قطعى بر جواب:
أهلِ ضلالتدن بر قسمى دييورلر كه: «كائناتى بر فعاليتِ دائمه ايله تغيير و تبديل ايدن ذاتڭ، ألبته كنديسنڭ ده متغيّر و متحوّل اولماسى لازم گلير.»
الجواب:
حاشا يوز بيڭ دفعه حاشا!.. يردهكى آيينهلرڭ تغيّرى، گوكدهكى گونشڭ تغيّرينى دگل، بِالعكس جلوهلرينڭ تازهلنديگنى گوسترر. هم أزلى، أبدى، سرمدى، هر جهتجه كمالِ مطلقده و إستغناىِ مطلقده، مادّهدن مجرّد، مكاندن، قيددن، إمكاندن منزّه، مبرّا، معلاّ اولان بر ذاتِ أقدسڭ تغيّرى و تبدّلى محالدر. كائناتڭ تغيّرى، اونڭ تغيّرينه دگل، بلكه عدمِ تغيّرينه و غيرِ متحوّل اولديغنه دليلدر. چونكه متعدّد شيلرى إنتظامله دائمى تغيير و تحريك ايدن بر ذات، متغيّر اولمامق و حركت ايتمهمك لازم گلير. مثلا؛ سن چوق ايپلرله باغلى چوق گلّهلرى و طوپلرى چويرديگڭ و دائمى إنتظامله تحريك ايدوب وضعيتلر ويرديگڭ وقت، سنڭ يرڭده طوروب تغيّر و حركت ايتمهمكلگڭ گركدر. يوقسه او إنتظامى بوزاجقسڭ.
مشهوردر كه: إنتظامله تحريك ايدن، حركت ايتمهمك و دوام ايله تغيير ايدن، متغيّر اولمامق گركدر؛ تا كه او ايش إنتظامله دوام ايتسين.
ثانيًا: تغيّر و تبدّل؛ حدوثدن و تكمّل ايتمك ايچون تازهلنمكدن و إحتياجدن و مادّيلكدن و إمكاندن ايلرى گلييور. ذاتِ أقدس ايسه هم قديم، هم هر جهتجه كمالِ مطلقده، هم إستغناىِ مطلقده، هم مادّهدن مجرّد، هم واجب الوجود اولديغندن؛ ألبته تغيّر و تبدّلى محالدر، ممكن دگلدر.
بشنجى شعاع:
ايكى مسئلهدر:
برنجى مسئلهسى:
إسمِ قيّومڭ جلوۀِ أعظمنى گورمك ايسترسهك، خيالمزى بتون كائناتى تماشا ايدهجك؛ برى، أڭ اوزاق شيلرى؛ ديگرى، أڭ كوچك ذرّهلرى گوسترهجك ايكى دوربين ياپوب برنجى دوربينله باقييورز، گورويورز كه: إسمِ قيّومڭ جلوهسيله، كُرۀِ أرضدن بيڭ دفعه بيوك ميليونلر كرهلر، ييلديزلر، ديركسز اولارق هوادن داها لطيف اولان مادّۀِ أثيريه ايچنده قسمًا طورديرلمش، قسمًا وظيفه ايچون سياحت ايتديريلييور. صوڭره او خيالڭ خردهبينى اولان ايكنجى دوربينيله، كوچك ذرّاتى گورهجك بر صورتله باقييورز. او سرِّ قيّوميتله، ذىحيات مخلوقاتِ أرضيهنڭ هر برينڭ ذرّاتِ وجوديهلرى، ييلديزلر گبى منتظم بر وضعيت آلوب حركت ايدييورلر و وظيفهلر گورويورلر. خصوصًا ذىحياتڭ قانندهكى «كريواتِ حمرا و بيضا» تعبير ايتدكلرى ذرّهلردن تشكّل ايدن كوچوجك كتلهلرى، سيّار ييلديزلر گبى، مولوىوارى ايكى حركتِ منتظمه ايله حركت ايدييورلر گورويورز.
بر خلاصة الخلاصه: (حاشيه)
إسمِ أعظمڭ آلتى إسمى، ضيادهكى يدى رنك گبى إمتزاج ايدهرك تشكيل ايتدكلرى ضياءِ قدسيهيه باقمق ايچون، بر خلاصهنڭ ذكرى مناسبدر. شويله كه:
بتون كائناتڭ موجوداتنى بويله طورديران، بقا و قيام ويرن، إسمِ قيّومڭ بو جلوۀِ أعظمنڭ آرقهسندن باق: إسمِ حىّڭ جلوۀِ أعظمى، او بتون موجوداتِ ذىحياتى جلوهسيله شعلهلنديرمش، كائناتى نورلانديرمش، بتون ذىحيات موجوداتى جلوهسيله يالديزلايور. شيمدى باق: إسمِ حىّڭ آرقهسنده إسمِ فردڭ جلوۀِ أعظمى، بتون كائناتى أنواعيله، أجزاسيله بر وحدت ايچنه آلييور؛ هر شيئڭ آلننه بر سكّۀِ وحدت قويويور؛ هر شيئڭ يوزينه بر خاتمِ أحديت باصييور؛ نهايتسز و حدسز ديللرله جلوهسنى إعلان ايتديرييور. شيمدى إسمِ فردڭ آرقهسندن إسمِ حَكمڭ جلوۀِ أعظمنه باق كه؛ ييلديزلردن ذرّهلره قدر، خيالڭ ايكى دوربينيله تماشا ايتديگمز موجوداتڭ هر بريسنى، جزئى اولسون، كلّى اولسون، أڭ بيوك دائرهدن أڭ كوچك دائرهيه قدر، هر برينه لايق و مناسب اولارق ميوهدار بر نظام و حكمتلى بر إنتظام و ثمرهدار بر إنسجام ايچنه آلمش، بتون موجوداتى سوسلنديرمش، يالديزلانديرمش. صوڭره إسمِ حَكمڭ جلوۀِ أعظمى آرقهسندن باق كه، إسمِ عدلڭ جلوۀِ أعظميله (ايكنجى نكتهده ايضاح ايديلديگى وجهله) بتون كائناتى موجوداتيله، فعاليتِ دائمه ايچنده اويله حيرتأنگيز
___
(حاشيه): اوتوزنجى لمعهنڭ آلتى رسالهجگنڭ أساسى و موضوعى و إسمِ أعظمڭ سرّينى طاشييان آلتى مقدّس إسملرڭ غايت قيصه بر خلاصهلريدر.
ميزانلرله، ئولچولرله، طارتيلرله إداره ايدر كه؛ أجرامِ سماويهدن برى، بر ثانيه ده موازنهسنى غائب ايتسه؛ يعنى إسمِ عدلڭ جلوهسى آلتندن چيقسه، ييلديزلر ايچنده بر هرج و مرجه، بر قيامت قوپماسنه سببيت ويرهجك. ايشته بتون موجوداتڭ دائرۀِ أعظمى، كهكشاندن يعنى صمان يولى تعبير ايديلن منطقۀِ كبرادن طوت، تا قان ايچندهكى كريواتِ حمرا و بيضانڭ دائرۀِ حركتلرينه قدر هر بر دائرهسنى، هر بر موجودينى حسّاس بر ميزان، بر ئولچو ايله بيچيلمش بر شكل و بر وضعيتله باشدن باشه ييلديزلر اوردوسندن، تا ذرّهلر اوردوسنه قدر بتون موجوداتڭ «أمرِ كُنْ فَيَكُون»دن گلن أمرلره كمالِ مسخّريتله إطاعت ايتدكلرينى گوسترييور. شيمدى إسمِ عدلڭ جلوۀِ أعظمى آرقهسندن (برنجى نكتهده ايضاح ايديلديگى گبى) إسمِ قدّوسڭ جلوۀِ أعظمنه باق كه؛ كائناتڭ بتون موجوداتنى اويله تميز، پاك، صافى، گوزل، سوسلى، برّاق ياپار گوسترر كه؛ بتون كائناته و بتون موجوداته جميلِ مطلقڭ حدسز درجهده جمالِ ذاتيسنه لايق و نهايتسز گوزل اولان أسماءِ حسنىسنه مناسب اولاجق گوزل آيينهلر شكلنى ويرمشدر.
الحاصل: إسمِ أعظمڭ بو آلتى إسمى و آلتى نورى، كائناتى و موجوداتى آيرى آيرى گوزل رنكلرده، چشيد چشيد نقشلرده، باشقه باشقه زينتلرده بولونان يالديزلى پردهلر ايچنده موجوداتى صارمشدر.
بشنجى شعاعڭ ايكنجى مسئلهسى:
كائناته تجلّى ايدن قيّوميتڭ جلوهسى، واحديت و جلال نقطهسنده اولديغى گبى، كائناتڭ مركزى و مدارى و ذىشعور ميوهسى اولان إنسانده دخى، قيّوميتڭ جلوهسى أحديت و جمال نقطهسنده تظاهرى وار. يعنى ناصلكه كائنات سرِّ قيّوميتله قائمدر.. اويله ده إسمِ قيّومڭ مظهرِ أكملى اولان إنسان ايله، بر جهتده كائنات قيام بولور؛ يعنى كائناتڭ أكثر حكمتلرى، مصلحتلرى، غايهلرى إنسانه باقديغى ايچون، گويا إنساندهكى جلوۀِ قيّوميت، كائناته بر ديركدر. أوت ذاتِ حىّ قيّوم، بو كائناتده إنسانى إراده ايتمش و كائناتى اونڭ ايچون ياراتمش دينيلهبيلير. چونكه إنسان، جامعيتِ تامّه ايله بتون أسماءِ إلٰهيهيى آڭلار، ذوق ايدر. خصوصًا رزقدهكى ذوق جهتيله پك چوق أسماءِ حسنىيى آڭلار. حالبوكه ملائكهلر، اونلرى او ذوق ايله بيلهمزلر.
ايشته إنسانڭ بو أهمّيتلى جامعيتيدر كه: ذاتِ حىّ قيّوم، إنسانه بتون أسماسنى إحساس ايتمك و بتون أنواعِ إحساناتنى طاتديرمق ايچون اويله إشتهالى بر معده ويرمش كه، او معدهنڭ گنيش سفرهسنى حدسز أنواعِ مطعوماتيله كريمانه طولديرمش. هم بو مادّى معده گبى حياتى ده بر معده ياپمش. او حيات معدهسنه طويغولر، أللر حكمنده غايت گنيش بر سفرۀِ نعمت آچمش. او حيات ايسه، طويغولرى واسطهسيله، او سفرۀِ نعمتدن هر چشيد إستفادهلر ايله، تشكّراتڭ هر نوعنى ياپار. و بو حيات معدهسندن صوڭره بر إنسانيت معدهسنى ويرمش كه، او معده، حياتدن داها گنيش بر دائرهده رزق و نعمت ايستر. عقل و فكر و خيال، او معدهنڭ أللرى حكمنده، سماوات و زمين گنيشلگنده، او سفرۀِ رحمتدن إستفاده ايدوب شكر ايدر. و إنسانيت معدهسندن صوڭره حدسز گنيش ديگر بر سفرۀِ نعمت آچمق ايچون، إسلاميت و ايمان عقيدهلرينى، چوق رزق ايستر بر معنوى معده حكمنه گتيروب، اونڭ رزق سفرهسنڭ دائرهسنى ممكنات دائرهسنڭ خارجنده گنيشلتوب، أسماءِ إلٰهيهيى ده ايچنه آلير قيلمشدر كه، او معده ايله إسمِ رحمانى و إسمِ حكيمى أڭ بيوك بر ذوقِ رزقى ايله حسّ ايدر. «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى رَحْمَانِيَّتِهٖ وَعَلٰى حَكٖيمِيَّتِهٖ» دير و هكذا.. بو معنوى معدۀِ كبرا ايله حدسز نعمتِ إلٰهيهدن إستفاده ايدهبيلير و بِالخاصّه او معدهدهكى محبّتِ إلٰهيه ذوقنڭ داها باشقه بر دائرهسى وار.
ايشته ذاتِ حىّ قيّوم، إنسانى بتون كائناته بر مركز، بر مدار ياپارق، كائنات قدر گنيش بر سفرۀِ نعمت إنسانه آچديغنڭ و كائناتى إنسانه مسخّر ايتديگنڭ و كائناتڭ إنسان ايله مظهر اولديغى سرِّ قيّوميتله بر جهتده قائم اولديغنڭ حكمتى ايسه، إنسانڭ مهمّ اوچ وظيفهسيدر:
برنجيسى:
كائناتده منتشر بتون أنواعِ نعمتى إنسانله تنظيم ايتمك و إنسانڭ منفعتى ايپيله تسبيح دانهلرى گبى تنظيم ايدر، نعمتلرڭ ايپلرينڭ اوجلرينى إنسانڭ باشنه باغلار، رحمت خزينهلرينڭ عموم چشيدلرينه إنسانى بر ليسته حكمنه گتيرر.
ايكنجى وظيفهسى:
ذاتِ حىّ قيّومڭ خطاباتنه، إنسان جامعيتى حيثيتيله أڭ مكمّل مخاطب اولمق و حيرتكارانه صنعتلرينى تقدير و تحسين ايتمكله أڭ يوكسك سسلى بر دلاّل اولمق و شعوردارانه تشكّراتڭ بتون أنواعيله، بتون أنواعِ نعمتنه و چشيد چشيد حدسز إحساناتنه شكر و حمد و ثنا ايتمكدر.
اوچنجى وظيفهسى:
حياتى ايله، اوچ جهتله ذاتِ حىّ قيّومه و شئوناتنه و صفاتِ محيطهسنه آيينهدارلق ايتمكدر.
برنجى وجه:
إنسان كندى عجزِ مطلقيله، خالقنڭ قدرتِ مطلقهسنى و درجاتنى؛ و عجزڭ درجهلريله، قدرتڭ مرتبهلرينى حسّ ايتمكدر. و فقرِ مطلقيله رحمتنى و رحمتنڭ درجهلرينى إدراك ايتمك و ضعفيله اونڭ قوّتنى آڭلامقدر. و هكذا.. نقصان صفتلريله خالقنڭ أوصافِ كمالنه مقياسوارى آيينه اولمق. گيجهده نورڭ داها زياده پارلاماسنه نظرًا، گيجه ظلمتنڭ ألكتريق لامبالرينى گوسترمگه مكمّل بر آيينه اولديغى گبى، إنسان دخى بويله ناقص صفتلريله كمالاتِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايدر.
ايكنجى وجه:
إنسان، جزئى إرادهسيله و آزيجق علميله و كوچوجك قدرتيله و ظاهرى مالكيتيله و خانهسنى بنا ايتمهسيله، بو كائنات اوستهسنڭ مالكيتنى و صنعتنى و إرادهسنى و قدرتنى و علمنى، كائناتڭ بيوكلگى نسبتنده آڭلار، آيينهدارلق ايدر.
اوچنجى وجهدهكى آيينهدارلغڭ ايكى يوزى وار:
بريسى، أسماءِ إلٰهيهنڭ آيرى آيرى نقشلرينى كندنده گوسترمكدر. عادتا إنسان، جامعيتيله كائناتڭ كوچك بر فهرستهسى و بر مثالِ مصغّرهسى حكمنده اولوب، عموم أسمانڭ نقشلرينى گوسترييور.
ايكنجى يوزى، شئوناتِ إلٰهيهيه آيينهدارلق ايدر. يعنى كندى حياتيله ذاتِ حىّ قيّومڭ حياتنه إشارت ايتديگى گبى، كندى حياتنده إنكشاف ايدن سمع و بصر گبى طويغولرڭ واسطهسيله، ذاتِ حىّ قيّومڭ سمع و بصر گبى صفتلرينه آيينهدارلق ايدر، بيلديرر. هم إنسان حياتنده بولونان و إنكشاف ايتمهين و حسّ و حسّاسيت صورتنده غليان ايدن و كثرتلى بر صورتده اولان چوق اينجه حياتى طويغولر، معنالر و حسلر واسطهسيله، ذاتِ حىّ قيّومڭ شئوناتِ قدسيهسنه آيينهدارلق ايدر. مثلا: او حسّاسيت ايچنده؛ سَومك، إفتخار ايتمك، ممنون اولمق، مسرور اولمق، مفرّح اولمق گبى معنالر ايله ذاتِ أقدسڭ قدسيتنه و غناىِ مطلقنه مناسب و لايق اولمق شرطيله، او نوعدن اولان شئوناتنه آيينهدارلق ايدر.
هم إنسان، ناصلكه حياتِ جامعهسيله ذاتِ ذو الجلالڭ صفات و شئوناتنه بر مقياسِ معرفتدر و جلوۀِ أسماسنه بر فهرستهدر و شعورلى بر آيينهدر.. و هكذا چوق جهتلرله ذاتِ حىّ قيّومه آيينهدارلق ايدر. اويله ده: إنسان، شو كائناتڭ حقائقلرينه بر واحدِ قياسيدر، بر فهرستهدر، بر مقياسدر و بر ميزاندر. مثلا: كائناتده لوحِ محفوظڭ غايت قطعى بر دليلِ وجودى و بر نمونهسى، إنساندهكى قوّۀِ حافظهدر و عالمِ مثالڭ وجودينه قطعى دليل و نمونه، قوّۀِ خياليهدر (حاشيه) و كائناتدهكى روحانيلرڭ بر دليلِ وجودى و نمونهسى، إنساندهكى قوّهلردر و لطيفهلردر و هكذا... إنسان، كوچك بر مقياسده، كائناتدهكى حقائقِ ايمانيهيى شهود درجهسنده گوسترهبيلير.
ايشته إنسانڭ مذكور وظيفهلر گبى چوق مهمّ خدمتلرى وار. جمالِ باقىيه آيينهدر، كمالِ سرمدىيه دلاّلِ مظهردر و رحمتِ أبديهيه محتاجِ متشكّردر. مادام جمال، كمال، رحمت باقيدرلر و سرمديدرلر؛ ألبته او جمالِ باقينڭ آيينۀِ مشتاقى و او كمالِ سرمدينڭ دلاّلِ عاشقى و او رحمتِ أبديهنڭ محتاجِ متشكّرى اولان إنسان، باقى قالمق ايچون، بر دارِ بقايه گيرهجك و او باقيلره رفاقت ايچون أبده گيدهجك و او أبدى جمال و او سرمدى كمال و دائمى رحمته، أبد الآبادده رفاقت ايتمك گركدر، لازمدر.
چونكه أبدى بر جمال، فانى بر مشتاقه و زائل بر دوسته راضى اولماز. چونكه جمال، كندينى سَوْديگى ايچون، سومسنه مقابل محبّت ايستر. زوال و فنا ايسه، او محبّتى عداوته قلب ايدر، چويرر. أگر إنسان أبده گيدوب باقى قالمازسه، فطرتندهكى جمالِ سرمدىيه قارشى اولان أساسلى محبّت يرينه عداوت بولونهجقدر. اوننجى سوزڭ حاشيهسنده بيان ايديلديگى گبى: بر زمان بر دنيا
___
(حاشيه): أوت ناصلكه إنسانڭ عناصرلرى، كائناتڭ عنصرلرندن؛ و كميكلرى، طاش و قيالرندن؛ و صاچلرى نبات و أشجارندن؛ و بدننده جريان ايدن قان و گوزندن، قولاغندن، بورنندن و آغزندن آقان آيرى آيرى صولرى، أرضڭ چشمهلرندن و معدنى صولرندن خبر ويرييورلر، دلالت ايدوب اونلره إشارت ايدييورلر. عينًا اويله ده؛ إنسانڭ روحى عالمِ أرواحدن و حافظهلرى لوحِ محفوظدن و قوّۀِ خياليهلرى عالمِ مثالدن.. و هكذا هر بر جهازى بر عالمدن خبر ويرييورلر. و اونلرڭ وجودلرينه قطعى شهادت ايدرلر.
گوزلى، بر عاشقنى حضورندن چيقارييور. او آدمدهكى عشق، بردن عداوته دونويور و دييور كه: «توه!.. نه قدر چركيندر» دييهرك، كندينه تسلّى ويرمك ايچون جمالندن كوسويور، جمالنى إنكار ايدييور. أوت إنسان بيلمديگى شيئه دشمن اولديغى گبى، ألى يتيشمديگى وياخود طوتهمديغى شيلرڭ عداوتكارانه قصورلرينى آرار، عادتا دشمنلق ايتمك ايستر.
مادام بتون كائناتڭ شهادتيله محبوبِ حقيقى و جميلِ مطلق، بتون گوزل أسماءِ حسنىسيله كندينى إنسانه سَوْديرييور و إنسانلرڭ كندينى سومهلرينى ايستهيور؛ ألبته و هر حالده، كنديسنڭ هم محبوبى، هم حبيبى اولان إنسانه فطرى بر عداوتى ويروب دريندن درينه كندندن كوسديرميهجك.. و فطرةً أڭ زياده سَويملى و محبّتلى و پرستش ايچون ياراتديغى أڭ مستثنا مخلوقى اولان إنسانڭ فطرتنه بتون بتون ضد اولارق بر گيزلى عداوتى، إنسانڭ روحنه ويرميهجك. چونكه إنسان، سَوْديگى و قيمتنى تقدير ايتديگى بر جمالِ مطلقدن أبدى آيريلمقدن گلن درين يارهسنى؛ آنجق اوڭا عداوتله، اوندن كوسمكله و اونى إنكار ايتمكله تداوى ايدهبيلير. ايشته كافرلرڭ اللّٰهڭ دشمنى اولماسى، بو نقطهدن ايلرى گلييور. اويله ايسه، هر حالده او جمالِ أزلى، كنديسنڭ آيينۀِ مشتاقى اولان إنسان ايله أبد الآباد يولنده سياحتنده برابر بولونمق ايچون، على كلّ حال بر دارِ بقاده بر حياتِ باقيهيه إنسانى مظهر ايدهجك.
أوت مادام إنسان فطرةً بر جمالِ باقىيه مشتاق و محبّ بر صورتده خلق ايديلمشدر.. و مادام باقى بر جمال، زائل بر مشتاقه راضى اولاماز.. و مادام إنسان بيلمديگى ويا يتيشهمديگى ويا طوتهمديغى بر مقصوددن گلن حزن و ألمدن تسلّى بولمق ايچون، او مقصودڭ قصورينى بولمقله، بلكه گيزلى عداوت ايتمكله كندينى تسكين ايدر.. و مادام بو كائنات، إنسان ايچون خلق ايديلمش و إنسان ايسه معرفت و محبّتِ إلٰهيه ايچون ياراديلمش.. و مادام بو كائناتڭ خالقى، أسماسيله سرمديدر.. و مادام أسمالرينڭ جلوهلرى دائم و باقى و أبدى اولاجقدر؛ ألبته و هر حالده إنسان، بر دارِ بقايه گيدهجك و بر حياتِ باقيهيه مظهر اولاجقدر. و إنسانڭ قيمتنى و وظيفهلرينى و كمالاتنى بيلديرن رهبرِ أعظم و إنسانِ أكمل اولان محمّدِ عربى عليه الصلاة والسلام، إنسانه دائر بيان ايتديگمز بتون كمالاتى و وظيفهلرى أڭ أكمل بر صورتده كندنده و ديننده گوسترمهسيله گوسترييور كه: ناصل كائنات إنسان ايچون ياراديلمش و كائناتدن مقصود و منتخب إنساندر؛ اويله ده، إنساندن دخى أڭ بيوك مقصود و أڭ قيمتدار منتخب و أڭ پارلاق آيينۀِ أحد و صمد، ألبته أحمدِ محمّددر.
(عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ)
(يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحٖيمُ يَا فَرْدُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَدْلُ يَا قُدُّوسُ
نَسْئَلُكَ بِحَقِّ فُرْقَانِكَ الْحَكٖيمِ وَبِحُرْمَةِ حَبٖيبِكَ الْاَكْرَمِ
وَبِحَقِّ اَسْمَائِكَ الْحُسْنٰى وَبِحُرْمَةِ اِسْمِكَ الْاَعْظَمِ
اِحْفَظْنَا مِنْ شَرِّ النَّفْسِ وَالشَّيْطَانِ وَمِنْ شَرِّ الْجِنِّ وَالْاِنْسَانِ اٰمٖينَ)
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
* * *