فاتحۀِ شريفهنڭ بر مختصر خلاصهسى
(اوچنجى مدرسۀِ يوسفيهده موقّت پك آز بر زمانده تجريددن تماسه نقلمده ويريلن يالڭز بر تك درسڭ ايكنجى قسمى)
حپسده نور شاكردلرينه قيصهجق بر درس نمونهسيدر. او ده شودر:
فاتحۀِ شريفه دڭزندن بر قطره و گونشندهكى ألوانِ سبعه يعنى ضياسندهكى يدى رنگندن بر تك لمعه بيان ايتمگى، نمازدهكى فاتحه قلبه أمر ايتدى. گرچه يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ بر قسمنده، خصوصًا «نَعبُدُ» «نون»ندهكى سياحتِ خياليه و رموزِ ثمانيهده و إشارات الإعجاز تفسيرنده و سائر نور أجزالرنده بو قدسى خزينهنڭ چوق طاتلى و گوزل نكتهلرينى يازمشز. فقط او پك شيرين خلاصۀِ قرآنيهدن يالڭز ايمانڭ ركنلرينه و حجّتلرينه إشاراتنى، غايت قيصه بر مختصر خلاصهسنى برنجى قسمدهكى طرزِ إفاده گبى، كندم نمازدهكى تفكّريمى يازماسنه بر جهتده مجبور اولدم. (بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ) كلمهسنى نورڭ ايكى اوچ رسالهلرينه حواله ايدوب (اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ) دن باشلايورم.
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ... الخ.﴾
برنجى كلمه:
(اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ) در. بوندهكى حجّتِ ايمانيهيه غايت قيصه بر إشارت:
أوت كائناتده مدارِ حمد و شكر اولان قصدى إنعاملر و نعمتلر، خصوصًا قان و فيشقى ايچندن صافى، تميز، غدالى سوتى عاجز ياورولره گوندرمك و إختيارى إحسانلر و هديهلر و مرحمتلى إكراملر و ضيافتلر زمين يوزينى، بلكه كائناتى طولديرمش. اونلرڭ فيآتى دخى؛ باشده بسم اللّٰه، آخرده الحمد لِلّٰهِ، اورتهده نعمتده إنعامى حسّ ايتمك و ربّنى اونڭ ايله طانيمقدر. سن كندى نفسڭه، معدهڭه، طويغولريڭه باق! نه قدر شيلره، نعمتلره محتاجدرلر. و نه درجه حمد و شكر فيآتيله رزقلرى، لذّتلرى ايسترلر، گور؛ هر ذىحياتى كنديڭه قياس أيله. ايشته بو عمومى إنعاملر مقابلنده حال و قال ديللريله ايديلن حدسز حمدلر، پك قطعى بر صورتده بر معبودِ محمود، بر منعمِ رحيمڭ موجوديتنى و عمومى ربوبيتنى گونش گبى گوسترر.
ايكنجى كلمه:
(رَبِّ الْعَالَمٖينَ) در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوت بز گوزيمزله گورويورز كه: بو كائناتده بيڭلر دگل، بلكه ميليونلر عالملر، كوچك كائناتلر، أكثرى بربرى ايچنده، هر برينڭ إدارهسى و تدبيرينڭ شرائطى آيرى آيرى اولديغى حالده، اويله بر مكمّل تربيه، تدبير، إداره ايديلييور كه؛ بتون كائنات بر صحيفه گبى هر آن نظرنده و بتون عالملر برر سطر گبى قلمِ قدرت و قدريله يازيلير، تازهلنير، دگيشير. بر نهايتسز ربوبيت ايچنده نهايتسز بر علم و حكمت و إحاطهلى حدسز بر رحمت و دقّت ايله بو ميليونلر عالملرى و سيّال كائناتلرى إداره ايدن بر ربّ العالمينڭ وجوبِ وجودينه و وحدتنه كلّى و جزئى شهادتلر، ذرّهلر و ذرّهلردن تركّب ايدن موجودلر عددنجه حدسز، نهايتسز شهادتلر هر آن و زمان گلييورلر. ذرّات تارلاسندن تا منظومۀِ شمسيهيه، تا صمان يولى دينيلن كهكشان دائرهسنه و بر حجيرۀِ بدندن تا زمين مخزننه، تا كائنات هيئتِ مجموعهسنه قدر عين قانون، عين ربوبيت، عين حكمت ايله برابر إداره و تربيه ايدن بر ربوبيتى تصديق و حسّ ايتمهين، بيلمهين، گورمهين بر إنسان، ألبته حدسز بر عذابه كندينى مستحق ايدر و مرحمته لياقتنى سلب ايدر.
اوچنجى كلمه:
(اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ) در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوت كائناتده حدسز رحمتڭ موجوديتى و حقيقتى، عينًا گونشڭ ضياسى گبى گورونور. و ضيانڭ گونشه قطعى شهادتى مِثللو، بو گنيش رحمت دخى، پرده آرقهسنده بر رحمٰنِ رحيمه شهادت ايدر. أوت رحمتڭ بر أهمّيتلى قسمى رزقدر كه، رحمانه رزّاق معناسى ويريلير. رزق ايسه، او درجه ظاهر بر طرزده بر رزّاقِ رحيمى گوسترر كه؛ ذرّه قدر شعورى بولونان تصديقه مجبور اولور. مثلا: بتون ذىحياتڭ، خصوصًا عاجزلرڭ و بِالخاصّه ياورولرڭ، بتون زمينده و فضاده إختيار و إقتدارلرينڭ خارجنده غايت خارقه بر طرزده هيچدن و متماثل چكردكلردن و صو قطرهلرندن و طوپراق حبّهجكلرندن يتيشديرييور. حتّى آغاجڭ باشندهكى يوواده قنادسز، ضعيف قوشجقلره آننهلرينى أمربر نفر گبى گزديرر، رزقلرينى گتيرتديرر. و آج بر آرسلانى ياوروسنه مسخّر ايدر، ألده ايتديگى بر أتى ييمهيوب ياوروسنه يديرر. و سائر حيواناتڭ و إنسانڭ ياورولرينه ممهلر موصلغندن آبِ كوثر گبى خوش، مُغَدّى، صافى، خالص، بياض سوتلرى قيرمزى قان و ملوّث فيشقى ايچندن بولاشمادن، بولانديرمادن إمدادلرينه گوندرر، والدهلرينڭ شفقتلرينى يارديمجى ويرر. و بر نوع رزق ايستهين عموم آغاجلره، مناسب رزقلرينى اونلره پك خارقه بر طرزده قوشديرديغى گبى، بر نوع مادّى و معنوى رزق ايستهين إنسانڭ طويغولرينه؛ عقل، قلب، روحلرينه دخى پك گنيش بر سفرۀِ أرزاق اونلره إحسان ايديلييور. گويا كائنات، گُل چيچگنڭ ياپراقلرى و مصر سنبلنڭ گوملكلرى گبى بربرى ايچنده صاريلى، يوز بيڭلر آيرى آيرى، چشيد چشيد سفرهلردر كه؛ او سفرهلر عددنجه و اونلردهكى طعاملر و نعمتلر مقدارنجه ديللر ايله و آيرى آيرى، كلّى و جزئى لسانلر ايله بر رحمٰنِ رزّاقى، بر رحيمِ كريمى بتون بتون كور اولميانه گوسترر.
أگر دينيلسه: «بو دنيادهكى مصيبتلر، چركينلكلر، شرلر؛ او إحاطهلى رحمته منافيدر، بولانديرييور.»
الجواب: رسالۀِ قدر گبى نورڭ رسالهلرنده بو دهشتلى سؤاله تام جواب ويريلمش. اونلره حواله ايله، قيصهجق بر إشارت شودر:
هر بر عنصرڭ، هر بر نوعڭ، هر بر موجودڭ، كلّى و جزئى متعدّد وظيفهلرى و او هر بر وظيفهنڭ چوق نتيجهلرى و ميوهلرى وار. و أكثريتِ مطلقهسى، مصلحت و گوزل و خير و رحمتدرلر. و آز بر قسمى، قابليتسزلره و ياڭليش مباشرت ايدنلره ويا جزا و تربيهيه مستحق اولانلره ويا چوق خيرلرى سنبل ويرمگه وسيله اولانلره راست گلير. ظاهرى، جزئى بر شر، بر چركينلك اولور؛ بر مرحمتسزلك گورونور. أگر او جزئى شر گلمهمك ايچون رحمت طرفندن او عنصر و كلّى موجود او وظيفهسندن منع ايديلسه؛ او وقت بتون خيرلى، گوزل سائر نتيجهلرى وجود بولماز. بر خيرڭ عدمى شر و بر گوزللگڭ بوزولماسى چركينلك اولماسى إعتباريله؛ او نتيجهلر عددنجه شرلر، چركينلكلر، مرحمتسزلكلر حصول بولور. ديمك بر تك شر گلمهمك ايچون يوزر شرلر، مرحمتسزلكلر إرتكاب ايديلير كه؛ بتون بتون حكمته، مصلحته، ربوبيتدهكى رحمته مخالف دوشر. مثلا: قار، صوغوق، آتش، ياغمور گبى نوعلرڭ يوزر حكمتلرى، مصلحتلرى ايچنده بعض دقّتسز و إحتياطسزلر، سوءِ إختيارلريله كنديلرى حقّنده شر ياپسه؛ مثلا ألنى آتشه صوقسه، آتشڭ خلقتنده رحمت يوقدر ديسه؛ آتشڭ حدّ و حسابه گلمهين خيرلى، مصلحتلى، مرحمتلى فائدهلرى اونى تكذيب ايدوب آغزينه وورور.
هم إنسانڭ خودكام هوساتى و سفلى و عاقبتى گورمهين حسّياتى، كائناتده جريان ايدن رحمانيت و حكيميت و ربوبيت قانونلرينه مقياس و محك و ميزان اولاماز. كندى آيينهسنڭ رنگنه گوره گورور. مرحمتسز سياه بر قلب؛ كائناتى آغلار، چركين، ظلم و ظلمات صورتنده گورور. فقط ايمان گوزيله باقسه؛ يتمش گوزل حلّهلرى گيمش بر جنّت حوريسى گبى، رحمتلر و خيرلر و حكمتلردن ديكيلمش يتمش بيڭلر گوزل لباسلرى بربرى اوستنه گيمش، دائما گولر، رحمتله تبسّم ايدر بر إنسانِ أكبر و اوندهكى إنسان نوعنى بر كائناتِ صُغرا و هر بر إنسانى بر عالمِ أصغر مشاهده ايدر. بتون روح و جانيله
﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ مَالِكِ يَوْمِ الدّٖينِ﴾ دير.
دردنجى كلمه:
(مَالِكِ يَوْمِ الدّٖينِ) در. حجّتنه غايت قيصه بر إشارت:
أوّلا: بو درسڭ برنجى قسمنڭ آخرنده (وَاِلَيْهِ الْمَصٖيرُ) حجّتنه و حشر و آخرته شهادت ايدن بتون دليللر، عينًا (مَالِكِ يَوْمِ الدّٖينِ) ڭ إشارت ايتديگى ايمانى و گنيش حقيقته شهادت ايدرلر.
ثانيًا: اوننجى سوزڭ آخرنده دينيلديگى گبى؛ بو كائنات صانعنڭ سرمدى ربوبيتى، رحمتى و حكمتى و أزلى أبدى جمالى، جلالى، كمالى و نهايتسز صفتلرى و يوزر إسملرى آخرتى قطعى بر صورتده ايستديگى گبى؛ قرآن، بيڭلر آيات و برهانلرى ايله و محمّد عليه الصلاة والسلام يوزر معجزات و حجّتلريله و بتون أنبيا عليهم السلام و سماوى كتابلر و صحفلر، حدسز دليللريله شهادت ايتدكلرى دارِ آخرتدهكى حياتِ باقيهيه اينانميان بر إنسان، كندينى دنياده دخى كفردن نشئت ايدن بر معنوى جهنّمه آتار، دائما عذاب چكر. رهبرده ايضاح ايديلديگى گبى، بتون گچمش و گلهجك زمانلر و مخلوقلر و كائناتلر، زوال و فراقلريله متماديًا اونڭ روح و قلبنه حدسز ألملرى ياغديرييورلر، جهنّمه گيتمهدن أوّل جهنّم عذابنى چكديرييورلر.
ثالثًا: (يَوْمِ الدّٖينِ) رمزيله بيوك و قوّتلى بر حجّتِ حشريهيه إشارت ايدر. فقط بو مقامده بردن بر حال، او حجّتى باشقه زمانه تأخيرينه سبب اولدى؛ بلكه ده اوڭا داها إحتياج قالمادى. چونكه نور رسالهلرى، گيجهدن صوڭره گوندوزڭ و قيشدن صوڭره بهارڭ گلمهسى قطعيتنده يوزر قوّتلى حجّتلرله حشرڭ صباحنى و نشرڭ بهارينى إثبات ايتمشلر.
بشنجى كلمه:
(اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) در. بوندهكى حجّته إشارتدن أوّل حقيقتلى بر سياحتِ خياليهيى يگرمى طوقوزنجى مكتوبڭ ايضاحنه بناءً قيصهجه بيان ايتمك قلبه گلدى. شويله كه:
بر زمان، قرآنڭ معجزهلرينى آراركن؛ رسالۀِ نورده، خصوصًا إشارات الإعجاز تفسيرِ نورىده و رموزِ ثمانيهده بيانلرى گبى، سورۀِ فتحڭ آخرندهكى آيتده درت بش معجزه و إخبارِ غيبىيى، حتّى (اَلْيَوْمَ نُنَجّٖيكَ بِبَدَنِكَ) جملهسنده بر تاريخى معجزهيى، حتّى چوق كلمهلرنده متعدّد إعجاز لمعهلرينى و بعض حرفلرنده معجزانه نكتهلرى بولديغم بر زمانده، نمازده فاتحهيى اوقوركن (نَعْبُدُ نَسْتَعٖينُ) دهكى «نون»ڭ بر معجزهسنى بڭا بيلديرمك ايچون بر سؤال قلبمه گلدى: نهدن (اَعْبُدُ اَسْتَعٖينُ) يعنى «بن عبادت و إستعانه ايدرم» دينيلمهدى؟ نُونِ متكلّمِ مع الغير ايله، يعنى «بز سڭا عبادت و إستعانه ايدرز» ديمش؟ بردن او «نون» قپوسيله بر سياحتِ خياليه ميدانى آچيلدى. نمازدهكى جماعتڭ عظيم سرّينى و بيوك منفعتنى و بو تك حرف بر معجزه اولديغنى شهود درجهسنده بيلدم و گوردم. شويله كه:
بن او زمان إستانبولده بايزيد جامعنده نماز قيلاركن، (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) ديدم. باقدم، او جامعدهكى جماعت، بنم گبى دييهرك بو دعوامه و (اِهْدِنَا) دهكى دعامه تمامًا إشتراك ايدوب تصديق ايتدكلرى زمانده، بر پرده داها آچيلدى. گوردم كه؛ إستانبولڭ بتون مسجدلرى، بيوك بر بايزيد حكمنه گچديلر. عينًا بنم گبى (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) دييوب بنم دعوالريمه و دعالريمه إمضا باصييورلر، آمين دييورلر. و بڭا بر نوع شفاعتجى صورتنى آلمالرى ايچنده، خيالمه بر پرده داها آچيلدى.
گوردم كه؛ عالمِ إسلام، بيوك بر مسجد صورتنى آلدى. مكّه، كعبه محراب حكمنه گچدى. بتون نماز قيلان مسلمانلرڭ صفلرى، دائرهوى بر طرزده او قدسى محرابه توجّه ايدهرك، بنم گبى (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ اِهْدِنَا) دييوب، هر برى عموم نامنه هم دعا، هم دعوا، هم تصديق ايدر، هم اونلرى كندينه شفاعتجى ياپار. هم بو قدر عظيم بر جماعتڭ يولى، دعواسى ياڭليش اولاماز و دعاسى ردّ ايديلمز؛ شيطانى وسوسهلرى طرد ايدر دييه دوشونوركن و نمازده جماعتڭ بيوك منفعتلرينى بِالمشاهده تصديق ايدركن، بر پرده داها آچيلدى.
گوردم كه؛ كائنات، بر جامعِ أكبر و بتون مخلوقات طائفهلرى، بر صلاتِ كبراده جماعت ايله هر برى كندينه مخصوص بر عبادتله و حال ديلى ايله بر نوع نماز قيلييورلر گبى معبودِ ذو الجلالڭ محيط ربوبيتنه قارشى چوق گنيش بر عبوديتله مقابله ايچون هر برى عمومڭ شهادتلرينى و توحيدلرينى تصديق ايدر كه، عين نتيجهيى إثبات طرزنده وضعيت آلييورلر دييه مشاهده ايدركن، بردن بر پرده داها آچيلدى.
گوردم كه؛ ناصل بر إنسانِ أكبر اولان كائنات، لسانِ حال و چوق أجزالرى، إستعداد و إحتياجِ فطرى لسانيله و ذىشعور موجوداتلرى، لسانِ قال ايله (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) دييورلر و خالقنڭ مرحمتكارانه ربوبيتنه قارشى عبوديتلرينى گوسترييورلر؛ عينًا اويله ده، برر كوچوجك كائنات حكمنده او جماعتِ عظماده هر بر آرقداشمڭ جسدى گبى بنم جسدمدهكى ذرّهلر و قوّهلر و طويغولرم دخى خالقنڭ ربوبيتنه قارشى إطاعت و إحتياجلرينڭ لسانِ حاليله (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) دييهرك أمر و إرادۀِ إلٰهيهيه گوره حركت ايتدكلرينى و هر آنده خالقلرينڭ عنايتنه و رحمتنه و يارديمنه محتاج اولدقلرينى گوسترييورلر گوردم. هم نمازدهكى جماعتڭ قدسى سرّينى، هم نونڭ گوزل معجزهسنى حيرتله مشاهده ايدوب، نون قپوسيله گيرديگم گبى چيقدم، الحمد لِلّٰهِ ديدم. (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) جملهسنى، او اوچ جماعتڭ و او بيوك و كوچوجك آرقداشلرم حسابنه ده سويلهمگه آليشدم.
شيمدى مقدّمه بيتدى، صدده گلييورز. (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) ڭ إشارت ايتدكلرى حجّته غايت قيصه بر إشارتدر:
أوّلا:
بز، گوزيمزله گورويورز: كائناتده، خصوصًا زمين يوزنده؛ دهشتلى و دائمى بر فعاليت و خلاّقيتڭ إنتظامله جريانى ايچنده مرحمتكارانه، مدبّرانه بر ربوبيتِ مطلقه حدسز ذىحياتلرڭ إستعانهلرينه و فعلًا و حالًا و قالًا إستمدادلرينه و دعالرينه كمالِ حكمت و عنايت ايله إمداد و هر برينه فعلًا جواب ويرمك تظاهرى ايچنده بر الوهيتِ مطلقه، بر معبوديتِ عامّهنڭ تجلّياتى، عموم مخلوقاتڭ، خصوصًا ذىحياتڭ و بِالخاصّه إنسان طائفهلرينڭ فطرى و إختيارى بيڭلر طرزدهكى عبادتلرينه مقابلهسنى عقلِ سليم و ايمان گوزى گورديگى گبى، بتون سماوى فرمانلر و أنبيالر خبر ويرييورلر.
ثانيًا:
(نَعْبُدُ) (نون) نڭ رمزيله مقدّمهده مذكور اوچ جماعتدن هر برى و عمومى برابر، چشيد چشيد، فطرى و إختيارى عبادتلرله مشغول اولمالرى؛ شكسز، بداهتله بر معبوديته قارشى شاكرانه بر مقابله و بر معبودِ مقدّسڭ موجوديتنه حدسز و شبههسز بر شهادتدر. و (نَسْتَعٖينُ) (نون) نڭ رمزيله مذكور اوچ جماعتڭ، يعنى مجموعِ كائناتدن تا بر جسددهكى ذرّهلرڭ جماعتندن هر بر طائفهنڭ، هر بر فردڭ فعلى و حالى إستعانهلرى و دعالرى وار. و اونلرڭ معاونتلرينه قوشان و دعالرينه قبول ايله جواب ويرن بر شفقتلى مدبّره، شبههسز شهادت ايدر. مثلا: يگرمى اوچنجى سوزڭ ديديگى گبى، زميندهكى عموم مخلوقاتڭ اوچ نوع دعالرى پك خارقه و اميدڭ خارجنده قبول اولماسى، بر ربِّ رحيم و مجيبه قطعى شهادت ايدر. أوت تخملر و چكردكلر إستعداد لسانيله هر برى برر آغاج و برر سنبله اولمايى خالقندن ايستهيوب، دعالرى گوزيمز اوڭنده قبول اولماسى گبى؛ بتون حيواناتڭ إحتياجِ فطرى لسانيله أللرى يتيشمديگى يرلردن رزقلرينى و حياتلرينه لزومى بولونان و إقتدارلرينڭ خارجندهكى مطلوبلرينى بريسندن ايستهيوب او فطرى إحتياج ديليله ايتدكلرى بتون دعالرينى گوزيمز اوڭنده قبول ايدن و إمدادلرينه عجيب و شعورسز مخلوقاتى وقتى وقتنه حكمتله قوشديران بر خالقِ كريمه ظاهر شهادت ايدر. ايشته بو ايكى قسمه قياسًا، لسانِ قال ايله ايديلن دعالرڭ بتون نوعلرى خصوصًا أنبيالرڭ (عليهم السلام) و خواصلرڭ خارقه بر صورتده مقبوليتى، (اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ) دهكى حجّتِ وحدانيته شهادت ايدر.
آلتنجى كلمه:
(اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ) در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت شودر:
أوت ناصل بر يردن بر يره گيدن يوللرڭ و بر نقطهدن اوزاق بر نقطهيه چكيلن خطلرڭ أڭ قيصهسى ايسه، أڭ طوغريسيدر و مستقيميدر. عينًا اويله ده؛ معنوياتده و معنوى يوللرده و قلبى مسلكلرده أڭ طوغريسى، أڭ مستقيمى ايسه أڭ قيصه و أڭ قولاييدر.
مثلا: رسالۀِ نورده بتون موازنهلر و كفر و ايمان يوللرينڭ مقايسهلرى قطعى گوسترييورلر كه؛ ايمان و توحيد يولى، غايت قيصه و طوغرى و مستقيم و قولايدر. و كفر و إنكار يوللرى غايت اوزون و مشكلاتلى و تهلكهليدر.
ديمك بو إستقامتلى و حكمتلى و هر شيده أڭ قيصه و قولاى يولده سَوق ايديلن بو كائناتده، ألبته شرك و كفرڭ حقيقتلرى اولاماز و ايمان و توحيدڭ حقيقتلرى، بو كائناته گونش گبى لازم و واجبدر.
هم أخلاقِ إنسانيهده أڭ راحت، أڭ فائدهلى، أڭ قيصه، أڭ سلامتلى يول ايسه صراطِ مستقيمده، إستقامتدهدر.
مثلا: قوّۀِ عقليه، حدِّ وَسَط اولان حكمتى و قولاى، فائدهلى إستقامتى غائب ايتسه و إفراط ويا تفريطله مضر بر جربزهيه و بلالى بر بلاهته دوشر، اوزون يوللرنده تهلكهلرى چكر.
و قوّۀِ غضبيه، حدِّ إستقامت اولان شجاعتى تعقيب ايتمزسه؛ إفراطله چوق ضررلى و ظلملى تهوّره و تجبّره و تفريطله چوق ذلّتلى و ألملى جبانت و قورقاقلغه دوشر.. إستقامتى غائب ايتمهسنڭ، خطاسنڭ جزاسى اولارق دائمى، وجدانى بر عذابى چكر.
و إنساندهكى قوّۀِ شهويه، سلامتلى إستقامتى و عفّتى ضايع ايتسه؛ إفراطله مصيبتلى، رذالتلى فجوره، فحشه و تفريطله خُموده، يعنى نعمتلردهكى ذوق و لذّتدن محروم دوشر و او معنوى خستهلغڭ عذابنى چكر.
ايشته بونلره قياسًا، حياتِ شخصيه و حياتِ إجتماعيهنڭ بتون يوللرنده، إستقامت أڭ فائدهلى و قولاى و قيصهدر. و صراطِ مستقيم غائب ايديلسه، او يوللر پك بلالى و اوزون و ضررلى اولور.
ديمك (اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ) پك چوق جامع و گنيش بر دعا، بر عبوديت اولديغى گبى بر حجّتِ توحيده و بر درسِ حكمته و بر تعليمِ أخلاقه إشارت ايدر.
يدنجى كلمه:
(صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ) در. بوندهكى حجّته غايت قيصه بر إشارت:
أوّلا: (عَلَيْهِمْ) كيملردر دييه (مِنَ النَّبِيّٖنَ وَالصِّدّٖيقٖينَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖينَ) آيتى بيان ايدهرك، نوعِ بشرده إستقامت نعمتنه مظهر درت طائفهيى بيان ايچنده، او طائفهلرڭ رئيسلرينه (اَلنَّبِيّٖينَ) ايله محمّد عليه الصلاة والسلامه، (وَالصِّدّٖيقٖينَ) ايله أبو بكرِ صدّيق رضى اللّٰه عنهه، (وَالشُّهَدَٓاءِ) ايله عُمَر و عثمان و على رضى اللّٰه عنهمه إشارت ايدوب؛ پيغمبردن (عصم) صوڭره صدّيق (رض)، صوڭره عُمَر (رض)، عثمان (رض)، على (رض) اوچى هم شهيد، هم خليفه اولاجقلر دييه غيبى إخبارله بر لمعۀِ إعجاز گوسترر.
ثانيًا: نوعِ بشرڭ أڭ يوكسك، أڭ مستقيم، أڭ صادق بو درت طائفهسى؛ آدم زمانندن بَرى حدسز حجّتلر، معجزهلر، كرامتلر، دليللر، كشفياتلر ايله بتون قوّتلريله دعوا ايدوب و بشرڭ أكثرى اونلرى تصديق ايتدكلرى حقيقتِ توحيد، ألبته گونش گبى قطعيدر. بو حدسز مشاهيرِ إنسانيه، يوز بيڭلر معجزهلرله و حدسز حجّتلرله طوغريلقلرينى و حقّانيتلرينى گوستروب توحيد و وجوبِ وجود و وحدتِ خالق گبى مثبت مسئلهلرده إتّفاقلرى و إجماعلرى اويله بر حجّتدر كه؛ هيچ بر شبههيى بيراقماز. عجبا كائناتڭ أهمّيتلى نتيجۀِ خلقتى و زمينڭ خليفهسى و ذىحياتلرڭ إستعدادجه أڭ جمعيتلى و يوكسگى اولان نوعِ بشرڭ أڭ مستقيملرى، أڭ صادق و مصدّق مرشدلرى و كمالاتده رئيسلرى اولان مذكور او درت طائفهنڭ إجماع و إتّفاقله ايمان ايدوب خبر ويردكلرى و كائناتى بتون موجوداتيله دليل گوستروب حقّ اليقين، عين اليقين، علم اليقين إعتقاد ايتدكلرى و صارصيلماز قناعت گتيردكلرى بر حقيقتى طانيميان و إنكار ايدن، حدسز بر جنايت و نهايتسز بر عذابه مستحق اولماز مى؟
سكزنجى كلمه:
(غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّٖينَ) در. بوندهكى حجّته قيصه بر إشارتدر:
أوت تاريخِ بشر و كتبِ مقدّسه، تواترلره و كلّى و قطعى حادثات و معلومات و مشاهداتِ بشريهيه إستنادًا بِالإتّفاق، صريح و قطعى بر صورتده خبر ويرييورلر كه: صراطِ مستقيم أهلى اولان پيغمبرلره (عليهم السلام) بيڭلر واقعاتده إستمدادلرينه خارقه بر طرزده غيبى إمداد گلمهسى و اونلرڭ ايستدكلرى عينًا ويريلمسى و دشمنلرى اولان منكِرلره يوزر حادثاتده عين زمانده غضب گلمهسى و سماوى مصيبت باشلرينه اينمسى قطعى شكسز گوسترر كه؛ بو كائناتڭ و ايچندهكى نوعِ بشرڭ حكيم و عادل و محسن و كريم و عزيز و قهّار بر متصرّفى، بر ربّى وار كه؛ نوح و إبراهيم، موسى و هود و صالح گبى (عليهم السلام) چوق نبىلره پك خارقه بر صورتده تاريخى و گنيش حادثهلرله مظفّريت و نجاتلرى ويرمش و ثمود و عاد و فرعون قَوملرى گبى چوق ظالملره و منكِرلره دخى، پيغمبرلره عصيانلرينه مقابل دنياده دخى بر جزا اولارق، باشلرينه دهشتلى سماوى مصيبتلر اينديرمش.
أوت آدم زمانندن بَرى، بشريتده ايكى جريانِ عظيم بربريله چارپيشهرق گلمش. برى، إستقامت يولنى تعقيب ايله نعمت و سعادتِ داريْنه مظهر اولان أهلِ نبوّت و صلاحت و ايمان؛ كائناتڭ حقيقى گوزللگنه و إنتظام و كمالنه مطابق اولارق إستقامتده حركت ايتدكلرندن، هم كائنات صاحبنڭ لطفلرينه، هم ايكى جهانڭ سعادتنه مظهر اولوب بشرى، مَلكلر درجهلرينه، بلكه فوقنه ترقّى ايتديرمگه وسيله اولارق دنياده ايمان حقيقتلريله معنوى بر جنّت، آخرتده بر سعادت قزانوب و قزانديرمشلر.
ايكنجى جريان، إستقامتى بيراقوب إفراط و تفريطله عقلى بر وسيلۀِ عذاب و ألملر طوپلايجى بر آلَته چويرمهسندن، إنسانيتى أڭ بدبخت بر حيوانيتدن آشاغى دوشوروب دنياده ظلملرينه مقابل غضبِ إلٰهى و مصيبت طوقاتلرينى يمكله برابر، ضلالتى جهتندن، عقل علاقهدارلغيله كائناتى بر حزنگاه و ماتمخانۀِ عموميه و زوالده يووارلانان ذىحياتلر ايچون بر مذبحه، سلخخانه و غايت چركين و قاريشق گوروب روحى، وجدانى دنياده بر معنوى جهنّمده اولوب، آخرتده دائمى بر عذاب چكمگه كندينى مستحق ايدر.
ايشته فاتحۀِ شريفهنڭ آخرنده (اَلَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّٖينَ) آيتى، بو ايكى جريانِ عظيمى درس ويرييور. و رسالۀِ نوردهكى بتون موازنهلرڭ منبعى و أساسى و استادى، بو آيتدر. مادام يوزر موازنهلرله نورلر، بو آيتى تفسير ايتمشلر؛ بز دخى ايضاحنى اوڭا حواله ايدهرك، بو قيصه إشارتله إكتفا ايدرز.
طوقوزنجى كلمه:
(اٰمٖينَ) در. بوڭا قيصهجق بر إشارت:
مادام (نَعْبُدُ نَسْتَعٖينُ) دهكى «نون» اوچ جماعتِ عظيمهيى، بِالخاصّه عالمِ إسلام جامعندهكى موحّدين جماعتنى، خصوصًا او وقت نمازده بولونان ميليونلر جماعتنى بزه گوستروب بزى ايچلرنده بولونديرييور و دعالرينه و سويلهديكلريمزى عينًا سويلهملريله تصديقلرينه و بر نوع شفاعتلرينه حصّهدار اولمامزه يول آچييور؛ بز دخى بو « آمين» كلمهسيله، او جماعتِ موحّدين و مصلّينڭ دعالرينه يارديم و دعوالرينه تصديق و شفاعتلرينڭ و إستعانهلرينڭ مقبوليتنه او «آمين» ايله بر رجا ايتمهمزله، بزم جزئى عبوديت و دعا و دعوامزى كلّى، گنيش بر عبوديته چويروب، كلّى، عمومى ربوبيته مقابله ايتديرر. ديمك اخوّتِ ايمانيه و وحدتِ إسلاميه سرّيله، هر نماز وقتنده عالمِ إسلام مسجدنده ميليونلرله أفرادى بولونان بر جماعتڭ رابطۀِ وحدت إعتباريله و معنوى راديولر واسطهسيله فاتحهدهكى « آمين» كلّيت كسب ايدر، ميليونلرله « آمين»لر حكمنه گچهبيلير.
(حاشيه): ايشته درجاته گوره بر عامى، بر چكردك قدر بو قدسى حقيقتدن حصّه آلسه، روحًا ترقّى ايتمش بر كامل إنسان، بر خرما آغاجى قدر حصّه آلير. فقط داها ترقّى ايتمهين بر آدم فاتحه اوقوركن بو معنالرى قصدًا خاطره گتيرمهملى، تا حضوره ضرر اولماسين. أگر او مقامه ترقّى ايتسه، ذاتًا او معنالر كنديلرينى گوستررلر.
(حاشيهجك): بو حايشهدهكى «قصدًا» كلمهسنڭ ايضاحنى استاديمزدن صوردق. آلديغمز جوابى عينًا يازييورز:
اوچنجى مدرسۀِ يوسفيهدهكى رسالۀِ نور طلبهلرى نامنه جيلان
تشهّد و فاتحه كلمهلرينڭ گنيش و يوكسك معنالرى قصدى دگل، بلكه طولاييسيله مشغوليت و حضوره بر نوع غفلت ويرن تفصيلاتى دگل، بلكه مجمل و قيصه معنالرى غفلتى طاغيتير، عبوديتى و مناجاتى پارلاتير گورويورم. نمازڭ و فاتحه و تشهّدڭ پك يوكسك قيمتلرينى تام گوسترر. ايكنجى قسمڭ آخرنده «قصدًا مشغول اولمامق»دن مراد ايسه: او معنالرڭ تفصيلاتيله بِالذّات إشتغال، بعضًا نمازى اونوتديرر، حضوره بلكه طوقونور. يوقسه طولاييسيله و مختصر بر طرزده بيوك فائدهلرينى حسّ ايدييورم.
﴿اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ﴾
﴿سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ﴾
* * *
﴿بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ﴾
﴿وَبِهٖ نَسْتَعٖينُ﴾