İçeriğe atla
ديوانِ حربى عُرفى
ديوانِ حربِ عُرفى قسم ٢ · Sayfa 3

ياشاسين شريعتِ أحمدى (ع‌ص‌م)

٥ مارت ١٣٢٥ – (١٨ مارت ١٩٠٩)

دينى جريده: ٧٧

شريعتِ غرّا، كلامِ أزليدن گلديگندن أبده گيده‌جكدر. نفسِ أمّاره‌نڭ إستبدادِ رذيله‌سندن سلامتمز، إسلاميته إستناد ايله‌در. او حبل المتينه تمسّك ايله‌در. و حقلى حرّيتدن حقّيله إستفاده ايتمك، ايماندن إستمداد ايله‌در. زيرا صانعِ عالمه حقّيله عبد و خدمتكار اولانڭ، خلقه عبوديته تنزّل ايتمه‌مسى گركدر. هركس كندى عالمنده بر قوماندان اولديغندن، عالمِ أصغرنده جهادِ أكبر ايله مكلّفدر. و أخلاقِ أحمديه ايله تخلّق و سنّتِ نبويه‌يى إحيا ايله موظّفدر.

أى أولياءِ امور! توفيق ايسترسه‌ڭز، قوانينِ عادت اللّٰهه توفيقِ حركت ايديڭز. يوقسه توفيقسزلك ايله جوابِ ردّ آلاجقسڭز. زيرا معروف عموم أنبيانڭ ممالكِ إسلاميه و عثمانيه‌دن ظهورى، قدرِ إلٰهيه‌نڭ بر إشارت و رمزيدر كه، بو مملكت إنسانلرينڭ ماكينۀِ تكمّلاتنڭ بخارى ديانتدر. و بو آسيا و آفريقا تارلاسنڭ و روم ايلى بوستاننڭ چيچكلرى، ضياىِ إسلاميتله نشو و نما بولاجقدر. دنيا ايچون دين فدا اولونماز. گبرمش إستبدادى محافظه ايچون، وقتيله مسائلِ شريعت رشوت ويريليردى. دينڭ مسئله‌لرى ترك و فدا ايديلمه‌سندن، ضرردن باشقه نه فائده‌سى گورولدى؟ ملّتڭ قلب خسته‌لغى ضعفِ ديانتدر. بونى تقويه ايله صحّت بولابيلير. بزم جماعتمزڭ مشربى: محبّته محبّت و خصومته خصومتدر. يعنى بَيْن الإسلام محبّته إمداد و خصومت عسكرينى بوزمقدر. مسلگمز ايسه، أخلاقِ أحمديه عليه الصلاة والسلام ايله تخلّق و سنّتِ پيغمبرى‌يى إحيا ايتمكدر. و رهبريمز شريعتِ غرّا و قلنجمز ده براهينِ قاطعه و مقصديمز إعلاءِ كلمة اللّٰهدر.

حقيقت

٢٦ شباط ١٣٢٤ – (مارت ١٩٠٩)

دينى جريده نو: ٧٠

بز قالوا بَلٰى‌دن جمعيتِ محمّديده داخلز.

جهت الوحدتِ إتّحاديمز توحيددر. پيمان و يمينمز ايماندر. مادام كه موحّديز، متّحديز. هر بر مؤمن إعلاءِ كلمة اللّٰه ايله مكلّفدر. بو زمانده أڭ بيوك سببى، مادّةً ترقّى ايتمكدر. زيرا أجنبيلر فنون و صنايع سلاحيله بزى إستبدادِ معنويلرى آلتنده أزييورلر. بز ده فن و صنعت سلاحيله إعلاءِ كلمة اللّٰهڭ أڭ مدهش دشمنى اولان جهل و فقر و إختلافِ أفكاره جهاد ايده‌جگز. امّا جهادِ خارجى‌يى شريعتِ غرّانڭ براهينِ قاطعه‌سنڭ ألماس قلنجلرينه حواله ايده‌جگز. زيرا مدنيلره غلبه چالمق إقناع ايله‌در، سوز آڭلاميان وحشيلر گبى إجبار ايله دگلدر. بز محبّت فدائيلرى‌يز، خصومته وقتمز يوقدر...!

جمهوريت كه، (حاشيه) عدالت و مشورت و قانونده إنحصارِ قوّتدن عبارتدر. اون اوچ عصر أوّل شريعتِ غرّا تأسّس ايتديگندن، أحكامده آوروپايه ديلنجيلك ايتمك، دينِ إسلامه بيوك بر جنايتدر. و شماله متوجّهًا نماز قيلمق گبيدر.

___

(حاشيه): او زمان مشروطيت، شيمدى او كلمه يرينه جمهوريت قونولمش.

___

قوّت قانونده اولمالى. يوقسه إستبداد توزيع اولونمش اولور.

﴿اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْقَوِىُّ الْمَتٖينُ﴾

حاكم و آمرِ وجدانى اولمالى. او ده معرفتِ تام و مدنيتِ عام وياخود دينِ إسلام ناميله اولمالى. يوقسه إستبداد دائما حكمفرما اولاجقدر.

إتّفاق هداده‌در، هواده و هوسده دگل.

إنسانلر حرّ اولديلر امّا ينه عبد اللّٰهدرلر. هر شى حرّ اولدى. شريعت ده حرّدر، مشروطيت ده. مسائلِ شريعتى رشوت ويرميه‌جگز باشقه‌سنڭ قصورى، إنسانڭ قصورينه سند و عذر اولاماز.

يأس، مانعِ هركمالدر. «نه‌مه لازم، باشقه‌سى دوشونسون» إستبدادڭ يادگاريدر.

بو جمله‌لرڭ مابيْنڭى ربط ايده‌جك اولان مقدِّماتى، توركجه بيلمديگم ايچون مطالعينڭ فكرلرينه حواله ايدييورم.

سعيد النورسى

❊ ❊ ❊

صداىِ حقيقت

٢٧ مارت ١٩٠٩

طريقِ محمّدى شبهه و حيله‌دن منزّه اولديغندن، شبهه و حيله‌يى ايما ايدن گيزله‌مكدن ده مستغنيدر. هم ده او درجه عظيم و گنيش و محيط بر حقيقت، باخصوص بو زمان أهلنه قارشى هيچ بر جهتله صاقلانماز. بحرِ عمّان ناصل بر دستيده صاقلانه‌جق؟

تكرارًا سويله‌يورم كه: إتّحادِ إسلام حقيقتنده اولان إتّحادِ محمّدينڭ (ع‌ص‌م‌) جهت الوحدتى توحيدِ إلٰهيدر. پيمان و يمينى ده ايماندر. منتسبينى عموم مؤمنلردر. نظام‌نامه‌سى سننِ أحمديه‌در (ع‌ص‌م‌). قانونى، أوامر و نواهئِ شرعيه‌در. بو إتّحاد، عادتدن دگل، عبادتدر.

إخفا، خوف ريادندر. فرضده ريا يوقدر. بو زمانڭ أڭ بيوك فرض وظيفه‌سى، إتّحادِ إسلامدر. إتّحادڭ هدف و مقصدى؛ او قدر اوزون، منشعب، محيط، مراكز و معابدِ إسلاميه‌يى بربرينه ربط اتديرن بر سلسلۀِ نورانى‌يى إهتزازه گتيرمكله، اونڭله مربوط اولانلرى ايقاظ و طريقِ ترقّى‌يه بر خٰواهش و أمرِ وجدانى ايله سَوق ايتمكدر.

بو إتّحادڭ مشربى، محبّتدر. خصومت ايسه، جهالت و ضرورت و نفاقه‌در. غيرِ مسلملر أمين اولسونلر كه بو إتّحادمز، بو اوچ صفته هجومدر. غيرِ مسلمه قارشى حركتمز إقناعدر. زيرا اونلرى مدنى بيليرز. و إسلاميتى محبوب و علوى گوسترمكدر. زيرا اونلرى مُنْصِف ظن ايدييورز. لااباليلر ايى بيلسينلر كه، دينسزلكله كنديلرينى هيچ بر أجنبيه سَوْديره‌مزلر. زيرا مسلكسزلكلرينى گوسترمش اولورلر. مسلكسزلك، آنارشيلك سَويلمز. و بو إتّحاده تحقيق ايله داخل اولسه‌لر، اونلرى تقليد ايدوب چيقمازلر.

إتّحادِ محمّدى (ع‌ص‌م‌) اولان إتّحادِ إسلام مسلك و حقيقتنى أفكارِ عموميه‌يه عرض ايدرز. كيمڭ بر إعتراضى وارسه ايتسين، جوابه حاضرز.

﴿جُمْلَه شٖيرَانِ جِهَانْ بَسْتَۀِ اِينْ سِلْسِلَه اَنْد

رُوبَه اَزْ حِيلَه چٖه سَانْ بِگُسَلَدْ اِينْ سِلْسِلَه رَا﴾

سعيد النورسى

❊ ❊ ❊

(قرق بش سنه أوّل دينى جريده‌لرده نشر ايديلن، أسكى سعيدڭ او ديندار مبعوثلره خطابًا بر مقاله‌سيدر.)

ياشاسين قرآنِ كريمڭ قانونِ أساسيلرى

٢٩ شباط ١٣٢٤

مارت ١٩٠٩

دينى جريده: ٧٣

أى مبعوثان!

اوزونلغى ايله برابر غايت موجز بر تك جمله سويله‌يه‌جگم. دقّت ايديڭز، زيرا إطنابنده يعنى اوزونلغنده ايجاز وار. شويله كه:

جمهوريت و دموقرات معناسنده‌كى مشروطيت و قانونِ أساسى دينيلن عدالت و مشورت و قانونده جمعِ قوّت، بو عنوان ايله برابر أصل مالكِ حقيقى و صاحبِ عنوانِ محتشم اولان

و مؤثّر و عدالتِ محضه‌يى متضمّن بولونان

و نقطۀِ إستناديمزى تأمين ايدن

و مشروطيتى و جمهوريتى بر أساسِ متينه إستناد ايتديرن

و أوهام و شكوك صاحبنى ورطۀِ حيرتدن قورتاران

و إستقبال و آخرتمزى تكفّل ايدن

و منافعِ عموميه اولان حقوق اللّٰهى إذنسز تصرّفدن سزى تخليص ايدن

و حياتِ ملّيه‌مزى محافظه ايدن

و عموم أذهانى مانيه‌تيزمه‌لنديران

و أجانبه قارشى متانتمزى و كمالمزى و موجوديتمزى گوسترن

و سزى مؤآخذۀِ دنيويه و اُخرويه‌دن قورتاران

و مقصد و نتيجه‌ده إتّحادِ عموميه‌يى تأسيس ايدن

و او إتّحادڭ روحى اولان أفكارِ عامّه‌يى توليد ايدن

و چوروك مساوئِ مدنيتى حدودِ حرّيت و مدنيتمزه گيرمكدن ياساق ايدن

و بزى آوروپا ديلنجيلگندن قورتاران

و گرى قالديغمز اوزون مسافۀِ ترقّيده (سرِّ إعجازه بناءً) بر زمانِ قاصر‌ده طىّ ايتديرن

و عرب و توران و ايران و ساميلرى يعنى برابر اولانلرى توحيد ايده‌رك آز زمان ايچنده بزه بر بيوك قيمت ويرديرن

و شخصِ معنوئِ حكومتى مسلمان گوسترن

و قانونِ أساسينڭ روحنى و اون برنجى مادّه‌يى محافظه ايله سزى حنثِ يميندن (يمين بوزمقدن) قورتاران

و آوروپانڭ أسكى ظنِّ فاسدلرينى تكذيب ايدن محمّد عليه الصلاة والسلام خاتمِ أنبيا و شريعتڭ أبدى اولديغنى تصديق ايتديرن

و مخربِ مدنيت اولان و آنارشيلگه يول آچان دينسزلگه قارشى سد چكن

و ظلمتِ تباينِ أفكار و تشتّتِ آرايى صفحۀِ نورانيسى ايله اورته‌دن قالديران

و عموم علما و واعظلرى إتّحاد و سعادتِ ملّته و إجراآتِ حكومتى مشروطۀِ مشروعه‌يه خادم ايدن

و عدالتِ محضه‌سى مرحمتلى اولديغندن عناصرِ غيرِ مسلمه‌يى داها زياده تأليف و ربط ايدن

و أڭ جبين و عامى آدمى أڭ جسور و أڭ خاص آدم گبى حسِّ حقيقئِ ترقّى ايله و فداكارلق و حبِّ وطنله متحسّس ايدن

و هادمِ مدنيت اولان سفاهت و إسرافاتدن و حوائجِ غيرِ ضروريه‌دن بزى خلاص ايدن

و محافظۀِ آخرتله برابر إعمارِ دنيا ايتمكله سعيه نشاط ويرن

و حياتِ مدنيه اولان أخلاقِ حسنه و حسّياتِ علويه‌نڭ دستورلرينى اوگرتن

و هر بريڭزى أى مبعوثلر أللى بيڭ كيشينڭ تقاضاسنى يعنى حقلرينى سزدن دعوا ايتمه‌لرينى حقّڭزده تبرئه ايدن

و سزى إجماعِ أمّته كوچك بر مثالِ مشروع گوسترن

و حسنِ نيّته بناءً أعمالڭزى عبادت گبى ايتديرن

و اوچ يوز ميليون مسلمانڭ حياتِ معنويه‌سنه سوءِ قصددن و جنايتدن سزى تخليص ايدن

اول قرآنِ مقدّسڭ دستورلرى عنوانيله گوسترسه‌ڭز و حكملريڭزه مأخذ ايدينسه‌ڭز و دستورلرينى تطبيق ايتسه‌ڭز، عجبا بو قدر فوائدى ايله برابر نه گبى بر شى غائب ايده‌جكسڭز؟ والسلام.

ياشاسين قرآنڭ قانونِ أساسيلرى!..

سعيد النورسى

❊ ❊ ❊

حرّيته خطاب

أى حرّيتِ شرعى! اويله مدهش و فقط گوزل و مژده‌لى بر صدا ايله چاغيرييورسڭ، بنم گبى بر شرقلى‌يى طبقاتِ غفلت آلتنده ياتمشكن اويانديرييورسڭ. سن اولماسه‌يدڭ، بن و عموم ملّت، زندانِ أسارتده قالاجقدق. سنى عمرِ أبدى ايله تبشير ايدييورم. أگر عين الحياتِ شريعتى منبعِ حيات ياپسه‌ڭ و او جنّتده نشو و نما بولسه‌ڭ، بو ملّتِ مظلومه‌نڭ ده أسكى زمانه نسبةً بيڭ درجه ترقّى ايده‌جگنى مژده ويرييورم. أگر حقّيله سنى رهبر ايتسه، أغراضِ شخصى و فكرِ إنتقام ايله سزى لكه‌دار ايتمزسه...

العظمة لله‌ و المِنَّتُ له كه بزى قبرِ وحشت و إستبداددن إخراج و جنّتِ إتّحاد و محبّتِ ملّيه‌يه دعوت ايتدى.

يا ربّ! نه سعادتلى بر قيامت و نه گوزل بر حشر كه، والبعث بَعْدَ الْموت حقيقتنڭ كوچك بر مثالنى بو زمان بزه تصوير ايدييور. شويله كه:

آسيانڭ و روم ايلينڭ كوشه‌لرنده مدفون اولان مدنيتِ قديمه حياته باشلامش و منفعتنى مضرّتِ عموميه‌ده آرايان و إستبدادى آرزو ايدنلر (يَا لَيْتَنٖى كُنْتُ تُرَابًا) ديمگه باشلاديلر. يڭى حكومتِ مشروطه‌مز معجزه گبى طوغديغى ايچون إن شاء الله‌ بر سنه‌يه قدر، (تَكَلَّمَ فِى الْمَهْدِ صَبِيًّا) سرّينه مظهر اولاجغز. متوكّلانه، صبورانه طوتديغمز اوتوز سنه رمضانِ سكوتڭ ثوابيدر كه، عذابسز جنّتِ ترقّى و مدنيت قپولرينى بزه آچمشدر. حاكميتِ ملّيه‌نڭ براعتِ إستحلالى اولان قانونِ شرعى، خازنِ جنّت گبى بزى دخوله دعوت ايدييور.

أى مظلوم إخوانِ وطن! گيده‌لم داخل اولالم!

برنجى قپوسى، شريعت دائره‌سنده إتّحادِ قلوب؛

ايكنجيسى، محبّتِ ملّيه؛

اوچنجيسى، معارف؛

دردنجيسى، سعىِ إنسانى؛

بشنجيسى، تركِ سفاهتدر.

اوته‌كيلرينى سزڭ ذهنڭزه حواله ايدييورم. زيرا دعوته إجابت واجبدر.

بو إنقلابِ عظيمڭ فاتحه‌سى معجزه گبى باشلاديغى ايچون بر فالِ خيردر كه، خاتمه‌سى ده پك گوزل اولاجقدر. شويله كه:

بو إنقلاب، فكرِ بشرڭ آغير زنجيرلرينى پارچه پارچه و إستعدادِ ترقّى‌يه قارشى سدلرى زير و زبر ايده‌رك، حكومتى ورطه‌ىِ موتدن تخليص و بو ملّتِ مظلومه‌ده جواهرِ إنسانيتى إظهار و آزاده اولارق كعبۀِ كمالاته طوغرى گوندرديگى گبى، خاتمه‌سى ده يعنى اوتوز سنه قدر رنگارنك سفاهت و إسرافات و هوسات و لذائذِ نامشروعه گبى سيّئاتِ مدنيت، دولتِ مدنيتى، حكومتِ مستبده گبى إنقراضه سَوق ايدن امورلر مادّةً ضررينى إحساس ايده‌جگندن او مظلم و كثيف اولان سحاب، آرزوىِ عمومى ايله منكشف اولديغندن، شمسِ شريعت و معكسى اولان قمرِ مدنيت برّاق و صف و أساساتده آسيايى و روملينى تنوير و متضمّن اولديغى إستعدادِ كمالڭ تخملرى حرّيتڭ ياغمورى ايله نشو و نما بولارق رنگارنك ألوان ايله تزيين ايده‌جگنى بو فالِ خير بزه مژده ويرييور.

بر معجزۀِ پيغمبريدر (ع‌ص‌م) و بو ملّتِ مظلومه‌يه بر عنايتِ إلٰهيدر و جمعيتِ ملّيه‌نڭ نيّتِ خالصانه‌سنڭ بر كرامتيدر كه، بو معدنِ سعادت و حرّيت اولان شريعت دائره‌سنده‌كى إتّحادِ قلوب و محبّتِ ملّى ألمزه مجّانًا گيردى. مللِ سائره ميليونلرله جواهرِ نفوس فدا ايتمكله قزانديلر. ئولمش اولان حسّيات و آمال و ميولاتِ عاليۀِ ملّيه‌مزى و أخلاقِ حسنۀِ إسلاميه‌مزى بو كُرۀِ أرض دينيلن (جذبه طوتمش مولوى گبى) مجذوب جوّالڭ صماخنده طنين‌أنداز و عموم ملّتى سُرور ايله بر غريب إهتزازه گتيرن صداىِ حرّيت و عدالت، نفخِ صورِ إسرافيل گبى حياتلانديرييور.

صاقين أى إخوانِ وطن! سفاهتلرله و دينده لااباليلكلرله تكرار ئولديرمه‌يڭز. و بتون أفكارِ فاسده‌يه و أخلاقِ رذيله‌يه و دسائسِ شيطانيه‌يه و تبصبصاته قارشى؛ شريعتِ غرّا اوزرينه مؤسّس اولان قانونِ أساسى عزرائيل حكمنه گچدى، اونلرى ئولديردى.

أى حميتلى إخوانِ وطن! إسرافات و خلافِ شريعت و لذائذِ نامشروعه ايله تكرار إحيا ايتمه‌يڭز! ديمك شيمدى‌يه قدر مزارده ايدك، چورويوردق. شيمدى بو إتّحادِ ملّت و مشروطيت ايله رحمِ مادره گچدك، نشو و نما بولاجغز. يوز بو قدر سنه گرى قالديغمز مسافۀِ ترقّيدن إن شاء الله معجزۀِ پيغمبرى (ع‌ص‌م) ايله، شمندوفرِ قانونِ شرعيۀِ أساسيه‌يه عملاً و براقِ مشورتِ شرعيه‌يه فكرًا بينه‌جگز. بو وحشت‌أنگيز صحراىِ كبيرى زمانِ قاصره‌ده تكمّلِ مبادى جهتيله طىّ ايتمكله برابر، مللِ متمدّنه ايله اوموز اوموزه مسابقه ايده‌جگز. زيرا اونلر كاه اوكوز آرابه‌سنه بينمشلر، يوله گيتمشلر. بز بردن بره شمندوفر و بالون گبى مبادى‌يه بينه‌جگز، گچه‌جگز. بلكه جامعِ أخلاقِ حسنه اولان حقيقتِ إسلاميه‌نڭ و إستعدادِ فطرينڭ، فيضِ ايمانڭ و شدّتِ جوعڭ هضمه ويرديگى تسهيل يارديميله فرسخ فرسخ گچه‌جگز. ناصل كه وقتيله گچمشدك.

طلبه‌لگڭ بڭا ويرديگى وظيفه ايله و حرّيتڭ فرمانِ مأذونيتيله إخطار ايدييورم كه:

أى أبناىِ وطن! حرّيتى سوءِ تفسير ايتمه‌يڭز، تا ألمزدن قاچماسين. و متعفّن اولان أسكى أسارتى باشقه قابده بزه ايچيرمكله بزى بوغماسين. (حاشيه) زيرا حرّيت، مراعاتِ أحكام و آدابِ شريعت و أخلاقِ حسنه ايله تحقّق و نشو و نما بولور. صدرِ أوّلڭ يعنى صحابۀِ كرامڭ او زمانده عالمده وحشت و جبرِ إستبداد حكمفرما اولديغى حالده، حرّيت و عدالت و مساواتلرى بو مدّعايه بر برهانِ باهردر. يوقسه حرّيتى سفاهت و لذائذِ نامشروعه و إسرافات و تجاوزات و هواءِ نفسه إتّباعده سربستيت ايله تفسير و عمل ايتمك؛ بر پادشاهڭ أسارتندن چيقمقله و آلچاقلرڭ إستبدادى و أسارتِ رذيله‌سنڭ آلتنه گيرمكله برابر ملّتڭ چوجقلق إستعدادينى و سفيه اولديغنى گوسترديگندن، پارالانمش اولان أسكى أسارته لايق و حرّيته عدمِ لياقتنى گوسترر. زيرا سفيه محجوردر. گنيش و مشعشع اولان يڭى حرّيتِ شرعيه‌يه عدمِ لياقت، (زيرا چوجغه گنيش اولماز) شانلى اولان إتّحادِ ملّى‌يى، بوزولمش و متعفّن اولان حالات ايله فنا بر خسته‌لغه هدف ايده‌جكدر. زيرا أهلِ تقوا و وجدانڭ تفسيرى بويله دگل. مذهبى ده مخالف اولاجقدر. بز ملّتِ عثمانيه أركگز. قامتِ مردانۀِ إستعدادِ ملّيه‌مزه قادينلرڭ لباسى گبى سوسلى سفاهت و هوسات و إسرافات ياقيشمييور. بناءً عليه آلدانميه‌لم. (خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرَ) قاعده‌سنى دستور العمل ياپالم. شويله كه:

___

(حاشيه): أوت داها دهشتلى بر إستبداد ايله، پك آجى و زهرلى بر أسارتى بزه ايچيرديلر.

___

أجنبيه‌ده ترقّياتِ مدنيه‌يه يارديم ايده‌جك نقطه‌لرى (فنون و صنايع گبى) مع الممنونيه آلاجغز.

امّا مدنيتڭ ذنوب و مساويسى اولارق بعض عادات و أخلاقِ سيّئه كه، أجنبيلرده محاسنِ مدنيۀِ كثيره‌سيله محاط اولديغى ايچون چركينلگنى او قدر گوسترمييور. بز ايسه آلديغمز وقت سوءِ طالع جهتيله و سوءِ إنتخاب طريقيله مشكل التحصيل محاسنِ مدنيتى ترك ايدوب، چوجق گبى هوا و هوسه موافق ذنوبِ مدنيتى كسب ايتديگمزدن، مخنث گبى (يعنى قادينلاشمش أركك گبى) ويا مترجّله گبى (يعنى أرككلشمش قادين گبى) اولورز. قادين أركك گبى گيينسه مسخره اولور. أركك قادين گبى سوسلنسه مخنثلكدر، ياقيشماز. مرد و عالى‌همّت، زيب و زيورله مزخرف جلوه‌لى خانم گبى اولماملى.

الحاصل: ذنوب و مساوئِ مدنيتى، حدودِ حرّيت و مدنيتمزه گيرمكدن سيفِ شريعتله ياساق ايده‌جگز. تا كه، مدنيتمزڭ گنجلگى و شبابتى، زلالِ عين الحياتِ شريعتله محافظه اولسون. كسبِ مدنيتده ژاپونلره إقتدا بزه لازمدر كه؛ اونلر آوروپادن محاسنِ مدنيتى آلمقله برابر، هر قَومڭ مايۀِ بقاسى اولان عاداتِ ملّيه‌لرينى محافظه ايتديلر. بزم عاداتِ ملّيه‌مز إسلاميتده نشو و نما بولديغى ايچون ايكى جهتله صاريلمق ضروريدر.

أى حميتلى أبناىِ وطن! جمعيتِ ملّى روحلرينى فدا ايتمكله سعادتمزه يول آچديلر. بز ده، بعض لذائذيمزى ترك ايله اونلره يارديم ايده‌جگز. زيرا او سفره‌ىِ نعمته برابر اوطورويورز. أفكارِ فاسده صاحبى يعنى حرّيت آلتنده إستبدادى و مظالمى آرزو ايدنلر، موتِ أبدى‌يه مظهر اولان و زمانِ ماضينڭ چوقورنده مدفون اولان إستبداداتى وياخود سَيْلِ خروشانِ زمان ايچنده يووارلانمش اولان مظالمى، بر داها تماشا ايتمه‌مك ايچون، تاريخِ حياتِ حرّيتڭ بيانيله، ماضى و حال مياننده دلينمز بر سدِّ آهنين چكمك ايسته‌يورم.

شويله كه: بو إنقلاب، طوغورديغى حرّيتى أگر مشورتِ شرعيه‌نڭ تربيه‌سنه ويرسه، بو ملّتڭ أسكى سطوت و قوّتنى إحيا ايده‌جكدر. أگر وباىِ أغراضِ شخصيه‌يه مصادف اولسه؛ إستبدادِ مطلقه دونه‌جك، او چوجق ئوله‌جك. حرّيت تام زماننده طوغدى. أحوال و إلجاآتِ زمان تام تربيه‌سنه خدمت ايستر. صنعى و إختيارى دگل، تا كه چوق كلفته محتاج اولسون. أسكى زمان گبى بو قدر تضييقاتڭ تأثيريله مأيوسيت و محو اولمق شانندن اولميان حميتِ إسلاميه او قدر غليانه گلمش كه، گويا حرّيت رحمِ مادرده تكميل ياشا قدر گلمش. قدمنهادۀِ ساحۀِ وجود اولديغى آنده حكمفرمالغنى إعلان و هيچ بر مصادماته قارشى تزلزله و دلمگه اوغراماياجق بر سدِّ آهنين گبى وياخود تحتِ بلقيسى گبى بش حقائقِ ثابته اوزرينه تأسّس ايده‌جك.

برنجى حقيقت: مجموعده بر قوّت بولونور، هيچ بر فرد او قوّته مالك اولاماز. بر قالين شريد ايله أجزاسندن قالين بر تلڭ قوّتى گبى.. وياخود أفكارِ عموميه‌يى متضمّن يڭى حكومتمز و أسكى حكومتمز گبى. أى ملّت! بز شيمدى قالين شريدز. هر كيم مخالفت ايله وياخود خودسرانه ايله بونى ضعيف ايتسه، عمومڭ حقّنه عفو اولوناماز بر جنايتدر.

ايكنجى حقيقت: زمانِ سالفده، يعنى غلبۀِ وحشت وقتنده عالمده حكمفرما، وحشتڭ محصولى و تدنّى و إنقراضڭ محكومى اولان قوّت و جبرڭ سلطنتى ايدى. هر هانگى دولتڭ دورانِ دمّى يرينه گيرمش ايسه، اويله دولتلرڭ صحائفِ تاريخيه‌لرى بايقوشلرڭ آشيانه‌لرى گبى سطرلرى إنقراضلرينى چاغيرييورلر، باغيرييورلر. تسلّطِ مدنيتڭ زماننده عالمڭ حكمرانى، علم و معرفتدر. مولدى مدنيت و شانى تزايد و عمرى أبدى اولديغندن هر هانگى دولتڭ حيات و مدبّرى اولمش ايسه، او حكومتى كندى گبى قيدِ عمرِ طبيعيدن و أجلِ إنقراضدن تخليص و كُرۀِ أرض قدر ياشاماسنه إستعداد ويرمش. كتابِ آوروپا صحائفى بونى علنًا گوسترييور.

أگر دينيلسه: شيمدى‌يه قدر بو حكومتِ ضعيفه‌يى عادى آدملر إداره ايده‌بيليرلردى. فقط بو قدر متين و دهشتلى، قويًا أمل ايتديگمز يڭى حكومتى اوموزنده طاشييه‌جق خارقه و داهى آدملر لازمكن، آسيا و روم ايلى تارلاسى عجبا اويله محصولات ويره‌جك مى؟

بوڭا جواب: أگر باشقه إنقلابلر باشه گلمزسه، أوت. و اوچنجى حقيقته دقّت ايت. شويله كه:

بو زمانِ ماضيده إنسان إستعدادِ غيرِ متناهى‌يه مالك ايكن او قدر طار و محدود دائره ايچنده حركت ايدييوردى كه: گويا إنسان ايكن حيوان گبى ياشاديغندن، أفكار و أخلاقى او دائره نسبتنده تدنّى ايتمش و محصور قالمشدى. شيمدى بو شرعى حرّيتِ عادلانه أگر ياشاسه و بوزولمازسه، فكرِ بشرڭ آغير زنجيرلرينى پارالامقله و إستعدادِ ترقّى‌يه قارشى سدلرى هرج و مرج ايده‌رك او كوچك دائره‌يى دنيا قدر توسيع ايده‌بيلير. حتّى بنم گبى بر كويلى آدم، ثريّا قدر علوى اولان إدارۀِ عمومى‌يى نظره آلاجق. آمال و ميولاتڭ فيليزلرينى اوراده باغلايه‌جق. و هر بر فعل و طورينڭ اوراده بر إهتزاز ايله ذى‌مدخل بولونه‌جغندن، همّتى ثريّا قدر تعالى و أخلاقى او درجه تكمّل و أفكارى ممالكِ عثمانيه قدر توسّع ايده‌جگندن؛ أفلاطونلرى، ابن سينالرى و بيسمارقلرى، دقارتلرى و تفتازانيلرى إن شاء الله گرى بيراقه‌جق. بو قوّتلى آسيا و روم ايلى تارلاسى چوق شبّانِ وطن محصولى ويره‌جگندن قويًا اميدوارز.

لاسيّما شو ممالكِ عثمانيه عموم أنبيانڭ محلِّ ظهورى و دولتِ متمدّنۀِ سالفه‌نڭ مهدِ تشكّلى و شمسِ إسلاميتڭ مشرقِ طلوعى اولديغندن، إنسانلرڭ فطرتلرنده أكدكلرى بو اوچ إستعداداتِ كمال بو حرّيتڭ ياغمورى ايله نشو و نما بولسه، هركسڭ إستعدادى و فكرِ منوّرينڭ دال و بوداقلرى شجرۀِ طوبٰى گبى هر طرفه آچاجقدر. و شرقڭ غربه نسبتنى، سحرڭ غروبه نسبتى گبى ايده‌جكدر. أگر سوسِ عطالتله و سموم أغراض ايله قوروتولمازسه.

دردنجى حقيقت: شريعتِ غرّا كلامِ أزليدن گلديگندن أبده گيده‌جكدر. زيرا شجرۀِ مَيل الإستكمالِ عالمڭ دالى اولان إنسانده‌كى مَيل الترقّينڭ محصول و ثمره‌سى اولان إستعدادڭ تلاحقِ أفكارله حاصل اولان نتائجنڭ تشرّب و تغدّى ايله بيومسى نسبتنده، شريعتِ غرّا عينًا مادّى ذى‌حيات گبى توسّع و إنطباق ايده‌جگندن أزلدن گلوب أبده گيده‌جگنه برهانِ باهردر. عصرِ سعادت اولان صدرِ أوّلڭ حرّيت و عدالت و مساواتى باخصوص او زمانده دليلِ قطعيدر كه، شريعتِ غرّا مساواتى و عدالتى و حقيقى حرّيتى جميع روابط و لوازماتيله جامعدر. إمامِ عُمَر (رض)، إمامِ على (رض) و صلاح الدينِ أيوبى آثارى بو مدّعايه دليلِ علنيدر. بوڭا بناءً قطعيًا حكم ايدييورم: شيمدى‌يه قدر نقصانيتمز و تدنّياتمز، سوءِ أحوالمز درت سببدن گلمش:

١ - شريعتِ غرّانڭ عدمِ مراعاتِ أحكامندن‌

٢ - بعض مداهنلرڭ كيف مايشاء سوءِ تفسيرندن‌

٣ - ظاهرپرست عالمِ جاهلڭ وياخود جاهلِ عالمڭ تعصّباتِ نابمحللندن‌

٤ - سوءِ طالع جهتيله و سوءِ إنتخاب طريقيله مشكل التحصيل اولان آوروپا محاسننى ترك ايده‌رك چوجق گبى هوا و هوسه موافق ذنوب و مساوئِ مدنيتى طوطى گبى تقليددندر كه، بو نتيجۀِ سيّئه ظهور ايدييور. مأمورين حقّيله وظيفه‌سنى ايفا ايتسه، مأمور اولميان إلجاآتِ زمانه موافق سعى ايتسه، سفاهته وقت بولاميه‌جقدر. بو ايكى قسمڭ هر هانگيسنده بر فرد، سفاهته إنهماك گوستردى ايسه، بو هيئتِ إجتماعيه ايچنده مضر بر ميقروب صورتنه گيرييور.‌

بشنجى حقيقت: زمانِ سابقده روابطِ إجتماع و لوازمِ تعيّش و فوائدِ مدنيت او قدر تكثّر و تشعّب ايتمديگندن، بعض قليل آدملرڭ فكرى، دولتڭ إداره‌سنه يارى كافى گبى ايدى. امّا بو زمانده روابطِ إجتماع او قدر تكثّر ايتمش و لوازمِ تعيّش او درجه تعدّد ايتمش و ثمراتِ مدنيت او قدر تفنّن ايتمش كه، آنجق يالڭز قلبِ ملّت حكمنده اولان مجلسِ مبعوثان و فكرِ اُمّت مقامنده اولان مشورتِ شرعى و سيف و قوّتِ مدنيت منزلنده بولونان حرّيتِ أفكار او دولتى طاشييه‌بيلير. و إداره و تربيه ايده‌بيلير. بو حقيقته مثال؛ أسكى حكومتِ مستبده، يڭى حكومتِ مشروطه‌در.

اوچنجى حقيقتڭ بڭا ويرديگى وظيفه ايله و حرّيتڭ فرمانِ مأذونيتيله (اوچ شى) إخطار ايدييورم.

برنجيسى: بر جسم بردن ذرّاتدن تخلّل و يڭى ذرّاتدن تشكّل أيله‌مسى محال اولاجغندن، جسمِ دولتڭ بردن مأمورينى رفع و يڭيلرينى إقامه أيله‌مسى محال اولماسه ده، متعذّردر. بناءً عليه إستعدادِ خبيث و قابلِ إصلاح اولميان آدملرى ذاتًا جسمِ دولت دفعِ طبيعى ايله إفراز ايده‌جكدر. امّا قابلِ إصلاح اولانلر ذاتًا گونش غربدن طلوع ايتمديگندن توبه‌نڭ قپوسى آچيقدر. بونلرڭ تجربه‌لرندن إستفاده ايتملى. بونلرڭ يرينى طولديره‌جق قرق سنه لازم. يوقسه عمومى عليهنده إطالۀِ لسان و ترذيل ايتمك، بو شانلى اولان إتّحادِ ملّتى (بوزولمش بعض أفكار و أخلاقلرينه بناءً) بر خسته‌لغه هدف ايده‌جكدر.

ايكنجيسى: بن شرقڭ طاغلرنده بيومش ايدم. مركزِ خلافتى گوزل تخيّل ايدييوردم. وقتا كه، بوندن يدى سكز آى مقدَّم درسعادته گلدم. گوردم كه: إستانبول توحّش و تنافرِ قلوب سببيله مدنى لباسى گيمش وحشى بر آدمه بڭزردى. شيمدى إتّحادِ ملّى سببيله مدنى آدم، فقط يارى مدنى، يارى وحشى لباسنده بزه عرضِ ديدار ايدييور. أوّل شرقده فنالغڭ سببى، شرقڭ عضوى خسته‌لانمش ظن ايدييوردم. وقتا كه، خسته اولان إستانبولى گوردم. نبضنى طوتدم. تشريح ايتدم. آڭلادم كه، قلبنده‌كى خسته‌لقدر، هر طرفه سرايت ايدر. تداويسنه چاليشدم، بر ديوانه‌لكله تلطيف ايديلدم.

هم ده گوردم كه؛ مدنيتِ حقيقيه‌يى تشكيل أيله‌ين إسلاميت، مادّى جهتنده مدنيتِ حاضره‌دن گرى قالمش. گويا إسلاميت سوءِ أخلاقمزدن داريلمش ماضى طرفنه دونوب گيدييور، زمانِ سعادته بزى شكايت ايده‌جكدر. بونڭ أڭ بيوك سببى؛ إستبداددن صوڭره، مرشدِ عمومى اوچ بيوك شعبه‌نڭ (كه «جمله‌نڭ مقصودى بر امّا روايت مختلف» وياخود

﴿عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُسْنُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰى ذَاكَ الْجَمَالِ يُشٖير﴾

بيتنڭ ماصدقى اولان أهلِ مدرسه و أهلِ مكتب و أهلِ تكيه‌نڭ) تباينِ أفكار و تخالفِ مشاربيدر.

بو تباينِ أفكار أخلاقِ إسلاميه‌نڭ أساسنى صارصمش، إتّحادِ ملّتى چتاللاشديرمش، ترقّياتِ مدنيه‌دن گرى بيراقمشدر. زيرا برى إفراط ايله ديگرينى تكفير و تضليل ايدييور. اوته‌كى تفريط ايله اونى تجهيل و غيرِ معتمد عدّ ايدييور. بونڭ چاره‌سى، توحيد ايله و أفكارلرينڭ مابيْننده تأييد ايله مناسبت ايله مصالحه‌در. تا إعتدال نقطه‌سنده مصافحه ايله برلشملى كه، آهنگِ ترقّى‌يى إخلال ايتمه‌سينلر.

اوچنجيسى: بن واعظلرى ديڭله‌دم. نصيحتلرى بڭا تأثير ايتمدى. دوشوندم. قساوتِ قلبمدن باشقه اوچ سبب بولدم:

برنجيسى: زمانِ حاضره‌يى زمانِ سالفه‌يه قياس ايده‌رك يالڭز تصويرِ مدّعايى پارلاق و مبالغه‌لى گوسترييورلر. تأثير ايتديرمك ايچون إثباتِ مدّعا و متحرّئِ حقيقتى إقناع لازم ايكن إهمال ايدييورلر.

ايكنجيسى: بر شيئى ترغيب ويا ترهيب ايتمكله اوندن داها مهمّ شيئى تنزيل ايده‌جكلرندن، موازنۀِ شريعتى محافظه ايتمييورلر.

اوچنجيسى: بلاغتڭ مقتضاسى اولان حاله مطابق، يعنى إلجاآتِ زمانه موافق، يعنى تشخيصِ علّته مناسب سوز سويله‌مزلر. گويا إنسانلرى أسكى زمان كوشه‌لرينه چكييورلر، صوڭره قونوشويورلر.

حاصلِ كلام: بيوك واعظلريمز هم عالمِ محقّق اولمالى، تا إثبات و إقناع ايتسين. هم حكيمِ مدقّق اولمالى، تا موازنۀِ شريعتى بوزماسين. هم بليغِ مقنع اولمالى، تا مقتضاىِ حال و إلجاآتِ زمانه موافق سوز سويله‌سين و ميزانِ شريعتله طارتسين و بويله اولمالرى ده شرطدر.

ياشاسين شريعتِ غرّا!.. ياشاسين عدالتِ إلٰهى!.. ياشاسين إتّحادِ ملّى!.. ئولسون إختلاف!.. ياشاسين محبّتِ ملّى!.. گبرسين أغراضِ شخصيه و فكرِ إنتقام!.. ياشاسين شجاعتِ مجسّم عسكرلر!.. ياشاسين سطوتِ مشخّص اوردولر!..ياشاسين عقل و تدبيرِ مجسّم ديندار جمعيتِ أحرار و نور طلبه‌لرى!

سعيد النورسى

❊ ❊ ❊

(حاشيه): مدارِ عبرت و حيرتدر كه، قرق اوچ سنه أوّل حرّيتڭ اوچنجى گوننده إستانبولده هم صوڭره سلانيكده ميدانِ حرّيتده بيڭلر سياسيلره قارشى دعوا ايتديگى و بتون قوّتيله شريعتى ايستديگى و حرّيتى و مشروطيتى شريعته خدمتكار ياپديغى و صوڭره ٣١ مارتده حركت اوردوسى غايت دهشت و شدّتله شريعت ايسته‌ينلرى مسئول ايتدكلرى زمانده ديوانِ حربِ عُرفيده سعيدڭ بو منتشر نطقلرندن تام برائت ويريلديگى حالده؛ شيمدى ايسه سياستى اوتوز سنه‌دن بَرى بيراقديغى و او نطقلرينه نسبةً سياسته پك آز تماسى ايچون ٢٧ سنه دينسزلك حسابنه إشكنجه‌‌لر و غدّارانه عذاب و جزالر ويرنلر، ألبته دين نامنه ظلم ايتدكلرينى و أنگيزيسيونلردن داها ظالم اولدقلرينى إثبات ايدر.

سعيد النورسى

❊ ❊ ❊