حميتِ دينيه مى يوقسه حميتِ ملّيه مى داها قوّتلى، داها لازم؟
(بر تمثيل ايله ايضاحى)
خطبۀِ شاميهنڭ ذيلندن
خطبۀِ شاميهنڭ عربى ذيلنده، غايت لطيف بر تمثيل ايله ايماندن گلن معنوى و قيريلماز بر قهرمانلق گوسترييور. بو مسئلهمز مناسبتيله بر خلاصهسنى بيان ايدييورز:
حرّيتڭ باشنده سلطان رشادڭ روم ايلىيه سياحتى مناسبتيله ولاياتِ شرقيه نامنه بن ده رفاقت ايتدم. شمندوفريمزده ايكى مكتبلى متفنّن آرقداشله بر مباحثه اولدى.
بندن سؤال ايتديلر كه: «حميتِ دينيه مى، يوقسه حميتِ ملّيه مى داها قوّتلى، داها لازم؟»
او زمان ديدم: بز مسلمانلر عنديمزده و يانمزده دين و ملّيت بِالذّات متّحددر. إعتبارى، ظاهرى، عارضى بر آيريلق وار. بلكه دين، ملّيتڭ حياتى و روحيدر. ايكيسنه بربرندن آيرى و فرقلى باقيلديغى زمان؛ حميتِ دينيه، عوام و خواصّه شامل اولويور. حميتِ ملّيه، يوزدن بريسنه يعنى منافعِ شخصيهسنى ملّته فدا ايدنه منحصر قالير. اويله ايسه، حقوقِ عموميه ايچنده حميتِ دينيه أساس اولمالى. حميتِ ملّيه اوڭا خادم و قوّت و قلعهسى اولمالى. خصوصًا بز شرقليلر، غربليلر گبى دگلز. ايچمزده قلبلره حاكم، حسِّ دينيدر. قدرِ أزلى أكثر أنبيايى شرقده گوندرمسى إشارت ايدييور كه؛ يالڭز حسِّ دينى شرقى اويانديرر، ترقّىيه سَوق ايدر. عصرِ سعادت و تابعين، بونڭ بر برهانِ قطعيسيدر.
أى بو حميتِ دينيه و ملّيهدن هانگيسنه داها زياده أهمّيت ويرمك لازم گلديگنى صوران، بو شمندوفر دينيلن مدرسۀِ سيّارهده درس آرقداشلرم! و شيمدى زمانڭ شمندوفرنده إستقبال طرفنه بزمله برابر گيدن بتون مكتبليلر! سزه ده ديرم كه:
«حميتِ دينيه و إسلاميت ملّيتى، تورك و عرب ايچنده تماميله مزج اولمش و قابلِ تفريق اولاماز بر حاله گلمش. حميتِ إسلاميه، أڭ قوّتلى و متين و عرشدن گلمش بر زنجيرِ نورانيدر. قيريلماز و قوپماز بر عروة الوثقىدر. تخريب ايديلمز، مغلوب اولماز بر قدسى قلعهدر» ديديگم وقت او ايكى منوّر مكتب معلّملرى بڭا ديديلر: «دليلڭ نهدر؟ بو بيوك دعوايه بيوك بر حجّت و غايت قوّتلى بر دليل لازم. دليل نهدر؟»
بردن شمندوفريمز تونلدن چيقدى. بز ده باشمزى چيقاردق، پنجرهدن باقدق. آلتى ياشنه گيرمهمش بر چوجق شمندوفرڭ تام گچهجگى يولڭ ياننده طورمش. او ايكى معلّم آرقداشلريمه ديدم:
ايشته بو چوجق لسانِ حاليله سؤالمزه تام جواب ويرييور. بنم بدلمه او معصوم چوجق، بو سيّار مدرسهمزده استاديمز اولسون. ايشته لسانِ حالى بو گلهجك حقيقتى دير:
باقڭز بو دابّة الأرض، دهشتلى هجوم و گورولتيسى و باغيرماسيله و تونل دليگندن چيقوب هجوم ايتديگى دقيقهده، گچهجگى يوله بر متره ياقينلقده او چوجق طورييور. او دابّة الأرض تهديديله و هجومنڭ تحكّمى ايله باغيرهرق تهديد ايدييور. «بڭا راست گلنلرڭ واى حالنه» ديديگى حالده او معصوم يولنده طورييور. مكمّل بر حرّيت و خارقه بر جسارت و قهرمانلقله بش پاره اونڭ تهديدينه أهمّيت ويرمييور. بو دابّة الأرضڭ هجومنى إستخفاف ايدييور و قهرمانجقلغيله دييور: «أى شمندوفر! سن رعد و گوك گورولتيسى گبى باغيرماڭله بنى قورقوتهمازسڭ.»
ثبات و متانتنڭ لسانِ حاليله گويا دير: «أى شمندوفر! سن بر نظامڭ أسيريسڭ. سنڭ گمڭ، سنڭ ديزگينڭ، سنى گزديرهنڭ ألندهدر. سنڭ بڭا تجاوز ايتمهڭ حدّڭ دگل. بنى إستبدادڭ آلتنه آلامازسڭ. هايدى يولنده گيت، قومانداننڭ إذنيله يولندن گج.»
ايشته أى بو شمندوفردهكى آرقداشلرم و أللى سنه صوڭره فنلره چاليشان قارداشلرم! بو معصوم چوجغڭ يرنده رستمِ ايرانى و هركولِ يونانى او عجيب قهرمانلقلريله برابر طىِِّ زمان ايدهرك، او چوجق يرنده بوراده بولوندقلرينى فرض ايديڭز. اونلرڭ زماننده شمندوفر اولماديغى ايچون، ألبته شمندوفرڭ بر إنتظام ايله حركت ايتديگنه بر إعتقادلرى اولميهجق. بردن بو تونل دليگندن، باشنده آتش، نَفَسى گوك گورولتيسى گبى، گوزلرنده ألكتريق برقلرى اولديغى حالده بردن چيقان شمندوفرڭ دهشتلى تهديد هجوميله رستم و هركول طرفنه قوشماسنه قارشى او ايكى قهرمان نه قدر قورقهجقلر، نه قدر قاچهجقلر!.. او خارقه جسارتلريله بيڭ مترهدن فضله قاچهجقلر. باقڭز ناصل بو دابّة الأرضڭ تهديدينه قارشى حرّيتلرى، جسارتلرى محو اولور. قاچمقدن باشقه چاره بولامييورلر. چونكه اونلر، اونڭ قومانداننه و إنتظامنه إعتقاد ايتمدكلرى ايچون مطيع بر مركب ظن ايتمييورلر. بلكه غايت مدهش، پارچهلاييجى، واغون جسامتنده يگرمى آرسلانى آرقهسنه طاقمش بر نوع آرسلان توهّم ايدرلر.
أى قارداشلرم و أى أللى سنه صوڭره بو سوزلرى ايشيدن آرقداشلرم! ايشته آلتى ياشنه گيرمهين بو چوجغه او ايكى قهرماندن زياده جسارت و حرّيت و چوق مرتبه اونلرڭ فوقنده بر أمنيت و قورقمامق حالتنى ويرن، او معصومڭ قلبنده حقيقتڭ بر چكردگى اولان شمندوفرڭ إنتظامنه و ديزگينى بر قوماندانڭ ألنده بولونديغنه و جريانى بر إنتظام آلتنده و بريسى اونى كندى حسابيله گزديرمسنه اولان إعتقادى و إطمئنانى و ايمانيدر. و او ايكى قهرمانى غايت قورقوتان و وجدانلرينى وهمه أسير ايدن، اونلرڭ اونڭ قومانداننى بيلمهمك و إنتظامنه اينانمامق اولان جاهلانه إعتقادسزلقلريدر.
بو تمثيلده، او معصوم چوجغڭ ايمانندن گلن قهرمانلق گبى، بيڭ سنهده إسلام طائفهلرينڭ بر قاچ عشيرتنڭ (تورك و توركلشمش ملّتڭ) قلبنده يرلشن ايمان و إعتقاد جهتيله، روىِ زمينده يوز مِثلندن زياده دولتلره، ملّتلره قارشى ايمانندن گلن بر قهرمانلقله، إسلاميت و كمالاتِ معنويهنڭ بايراغنى آسيا، آفريقا و يارى آوروپاده گزديرن و «ئولسهم شهيدم، ئولديرسهم غازىيم» دييوب ئولومى گولهرك قارشيلامقله برابر، دنيادهكى متسلسل دشمن حادثاتلره قارشى ده، حتّى ميقروبدن قويروقلى ييلديزلره قدر بشرڭ كلّى إستعدادينه قارشى دشمنلق وضعيتنى آلان او دهشتلى شمندوفرلرڭ تهديدلرينه قارشى، ايمانڭ قهرمانلغيله مقابله ايدوب قورقميان؛ قضا و قدرِ إلٰهيهيه قارشى ايمانڭ تسليميتيله قورقمق، دهشت آلمق يرنده، حكمت و عبرت و بر نوع سعادتِ دنيويهيى قزانان باشده تورك و عرب طائفهلرى، بتون مسلمان قبيلهلرى، او معصوم چوجق گبى فوق العاده بر معنوى قهرمانلق گوستردكلرى گوسترييور كه، إستقبالڭ حاكمِ مطلقى، آخرتده اولديغى گبى دنياده ده إسلاميت ملّيتيدر.
او ايكى تمثيلده، او ايكى عجيب قهرمانڭ پك عجيب قورقو و تلاشلرينه و ألملرينه سبب، اونلرڭ عدمِ إعتقادلرى و جهالتلرى و ضلالتلرى اولديغى گبى.. رسالۀِ نورڭ يوزر حجّتلرله إثبات ايتديگى بر حقيقتى كه، بو رسالهنڭ مقدّمهسنده بر ايكى مثالى سويلنمش. مسئله شودر كه:
كفر و ضلالت، بتون كائناتى أهلِ ضلالته بيڭلر مدهش دشمن طائفهلرى و سلسلهلرى گوسترييور. كور قوّت، سرسرى تصادف، صاغير طبيعت أللريله، منظومۀِ شمسيهدن طوت، تا قلبدهكى ورم ميقروبلرينه قدر بيڭلر طائفه دشمنلر بيچاره بشره هجوم ايتدكلرينى و إنسانڭ جامع ماهيتى و كلّى إستعداداتى و حدسز إحتياجاتى و نهايتسز آرزولريڭه قارشى متماديًا قورقو، ألم، دهشت و تلاش ويرمسيله كفر و ضلالت بر جهنّم زقّومى اولديغنى و بو دنياده ده صاحبنى بر جهنّم ايچنه قويديغنى.. دين و ايماندن خارج بيڭلر فن و ترقّياتِ بشريه او رستم و هركولڭ قهرمانلقلرى گبى بش پاره فائده ويرمديگنى گوستروب يالڭز إبطالِ حسّ نوعندن موقّةً او أليم قورقولرى حسّ ايتمهمك ايچون سفاهت و سرخوشلقله شيرينغه ايدييور.
ايشته ايمان و كفرڭ موازنهسى آخرتده جنّت و جهنّم گبى ميوهلرى و نتيجهلرى ويرديگى گبى؛ دنياده ده ايمان بر معنوى جنّتى تأمين و ئولومى بر ترخيص تذكرهسنه چويرمهسنى و كفر دنياده دخى بر معنوى جهنّم و حقيقى سعادتِ بشريهيى محو ايتمهسى و ئولومى بر إعدامِ أبدى ماهيتنه گتيرمسنى، قطعى و حسّ و شهوده إستناد ايدن رسالۀِ نورڭ يوزر حجّتلرينه حواله ايدوب قيصه كسييورز.
بو تمثيلڭ حقيقتنى گورمك ايسترسهڭز باشڭزى قالديريڭز، بو كائناته باقڭز. نه قدر شمندوفر مِثللو بالون، اوتوموبيل، طيّاره، برّيه و بحريه گميلر.. قرهده، دڭزده، هواده قدرتِ أزليهنڭ نظام و حكمتله خلق ايتديگى ييلديزلرڭ كرهلرينه و كائنات أجرامنه و حادثاتڭ سلسلهلرينه و متسلسل واقعاتلرينه باقڭز.
هم عالمِ شهادتده و جسمانى كائناتده بونلرڭ وجودى گبى، عالمِ روحانى و معنوياتده قدرتِ أزليهنڭ داها عجيب متسلسل نظيرهلرى وار اولديغنى عقلى بولونان تصديق ايدر، گوزى بولونان چوغنى گورهبيلير.
ايشته كائنات ايچندهكى مادّى و معنوى بتون بو سلسلهلر، ايمانسز أهلِ ضلالته هجوم ايدييور، تهديد ايدييور، قورقوتويور، قوّۀِ معنويهسنى زير و زبر ايدييور. أهلِ ايمانه دگل تهديد و قورقوتمق بلكه سَوينج، سعادت، اُنسيت، اُميد و قوّت ويرييور. چونكه أهلِ ايمان، ايمان ايله گورويور كه، او حدسز سلسلهلرى، مادّى و معنوى شمندوفرلرى، سيّار كائناتلرى مكمّل إنتظام و حكمت دائرهسنده برر وظيفهيه سَوق ايدن بر صانعِ حكيم اونلرى چاليشديرييور. ذرّه مقدار وظيفهلرنده شاشيرمييورلر، بربرينه تجاوز ايدهمييورلر. و كائناتدهكى كمالاتِ صنعته و تجلّياتِ جماليهيه مظهر اولدقلرينى گوروب قوّۀِ معنويهيى تماميله ألنه ويروب، سعادتِ أبديهنڭ بر نمونهسنى ايمان گوسترييور.
ايشته أهلِ ضلالتڭ ايمانسزلقدن گلن دهشتلى ألملرينه و قورقولرينه قارشى هيچ بر شى، هيچ بر فن، هيچ بر ترقّياتِ بشريه بر تسلّى ويرهمز، قوّۀِ معنويهيى تأمين ايدهمز. جسارتى زير و زبر اولور. فقط موقّت غفلت پرده چكر، آلداتير.
أهلِ ايمان، ايمان جهتيله دگل قورقمق و قوّۀِ معنويهسى قيريلمق، بلكه او تمثيلدهكى معصوم چوجق گبى فوق العاده بر قوّۀِ معنويه و بر متانتله و ايماندهكى حقيقتله اونلره باقييور. بر صانعِ حكيمڭ حكمت دائرهسنده تدبير و إدارهسنى مشاهده ايدر، أوهام و قورقولردن قورتولور. «صانعِ حكيمڭ أمرى و إذنى اولمادن بو سيّار كائناتلر حركت ايدهمزلر، ايليشهمزلر.» دييوب آڭلار. كمالِ أمنيتله حياتِ دنيويهسنده ده درجهسنه گوره سعادته مظهر اولور.
كيمڭ قلبنده ايماندن و دينِ حقدن گلن بو حقيقت چكردگى (وجداننده) بولونمازسه و نقطۀِ إستنادى اولمازسه، بِالبداهه تمثيلدهكى رستم و هركولڭ جسارتلرى و قهرمانلقلرى قيريلديغى گبى، اونڭ جسارتى و قوّۀِ معنويهسى مضمحل اولور و وجدانى تفسّخ ايدر. و كائناتڭ حادثاتنه أسير اولور. هر شيئه قارشى قورقاق بر ديلنجى حكمنه دوشر.
ايمانڭ بو سرِّ حقيقتنى و ضلالتڭ ده بو دهشتلى شقاوتِ دنيويهسنى رسالۀِ نور يوزر قطعى حجّتلرله إثبات ايتديگنه بناءً، بو پك اوزون حقيقتى قيصه كسييورز.
عجبا أڭ زياده قوّۀِ معنويهيه و تسلّىيه و متانته إحتياجنى حسّ ايتمش بو عصردهكى بشر، بو زمانده او قوّۀِ معنويهيى و تسلّىيى و سعادتى تأمين ايدن و إسلاميت و ايماندهكى نقطۀِ إستناد اولان حقائقِ ايمانيهيى بيراقوب، غربليلشمق عنوانى ايله إسلاميت ملّيتندن إستفاده يرينه، بتون بتون قوّۀِ معنويهيى قيروب و تسلّىيى محو ايدن و متانتنى قيران ضلالت و سفاهته و يالانجى پوليتيقه و سياسته طايانمق نه قدر مصلحتِ بشريهدن و منفعتِ إنسانيهدن اوزاق بر حركت اولديغنى؛ پك ياقين بر زمانده إنتباهه گلمش، باشده إسلام اولارق، بشر حسّ ايدهجك، دنيانڭ عمرى قالمشسه قرآنڭ حقائقنه ياپيشهجق.
* * *
(بديع الزمان ٣١ مارت وقعهسنده ياتيشديريجى اولديغنى إثبات ايدن ديوانِ حربِ عُرفيده ويرديگى إفاده و ويريلن برائت.)
٣١ مارت وقعهسنده بديع الزمان، ديوانِ حربِ عُرفيه سَوق ايديلييور. ويرديگى إفادهده، آناطولى بلكه عالمِ إسلام وسعتندهكى خدمتلرينى برر «جنايت» توصيفى ايله ذكر ايدهرك ياپديغى مدافعه نتيجهسنده، ٣١ مارت وقعهسنڭ مشوّقى دگل بِالعكس باصديريجيسى اولارق حركت ايتديگى ثابت اولديغندن حقّنده برائت قرارى ويريلوب تقديرله سربست بيراقيلييور. ملّت و مملكتڭ قورتولوش، سلامت و سعادتى يولندهكى مثبت فعاليتلرينى إنكار ايدنلرڭ يوزلرينه بر شامار اولارق -عكسيله مسمّا اولان- بو جنايتلرى آشاغىيه درج ايدييورز.
برنجى جنايت: گچن سنه بدايتِ حرّيتده أللى آلتمش تلغراف عموم شرق عشيرتلرينه صدارت واسطهسيله چكدم. مئالى شو ايدى:
«مشروطيت و قانونِ أساسى ايشيتديگڭز مسئله ايسه؛ حقيقى عدالت و مشورتِ شرعيهدن عبارتدر. حسنِ تلقّى ايديڭز. محافظهسنه چاليشڭز. زيرا، دنيوى سعادتمز مشروطيتدهدر. و إستبداددن هركسدن زياده بز ضررديدهيز.»
هر يردن بو تلغرافلرڭ جوابى، مثبت و گوزل اولارق گلدى. ديمك ولاياتِ شرقيهيى تنبيه ايتدم، غافل بيراقمدم. تا يڭى بر إستبداد اونلرڭ غفلتندن إستفاده ايتمهسين. نهمه لازم ديمهديگمدن جنايت ايشلهدم كه، بو محكمهيه گيردم...
ايكنجى جنايت: آياصوفياده، بايزيدده، فاتحده، سليمانيهده عموم علما و طلبهيه خطابًا متعدّد نطقلر ايله شريعتڭ و مسمّاىِ مشروطيتڭ مناسبتِ حقيقيهسنى ايضاح و تشريح ايتدم. و متحكّمانه إستبدادڭ، شريعتله بر مناسبتى اولماديغنى بيان ايتدم. شويله كه:
﴿سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ﴾
حديثنڭ سرّيله؛ شريعت عالمه گلمش، تا إستبدادى و ظالمانه تحكّمى محو ايتسين.
هر هانگى بر نطق ايراد ايتدم ايسه؛ هر بر كلمهسنه كيمسهنڭ بر إعتراضى وارسه، برهانِ قطعى ايله إثباته حاضرم. و ديدم كه: «أصل شريعتڭ مسلكِ حقيقيسى، حقيقتِ مشروطيتِ مشروعهدر.» ديمك مشروطيتى، دلائلِ شرعيه ايله قبول ايتدم. باشقه مدنيتجيلر گبى، تقليدى و خلافِ شريعت تلقّى ايتمدم. و شريعتى رشوت ويرمدم. و علما و شريعتى، آوروپانڭ ظنونِ فاسدهسندن إقتداريمه گوره قورتارمغه چاليشديغمدن جنايت ايتدم كه، بو طرز معاملهڭزى گوردم...
اوچنجى جنايت: إستانبولده يگرمى بيڭه ياقين همشهريلريمى، (حمّال و غافل و صافدل اولدقلرندن) بعض پارتيجيلر اونلرى إغفال ايله ولاياتِ شرقيهيى لكهدار ايتمهلرندن قورقدم. و حمّاللرڭ عموم يرلرينى و قهوهلرينى گزدم. گچن سنه آڭلايهجقلرى صورتله مشروطيتى اونلره تلقين ايتدم. شو مئالده:
«إستبداد، ظلم و تحكّمدر. مشروطيت، عدالت و شريعتدر. پادشاه، پيغمبريمزڭ أمرينه إطاعت ايتسه و يولنه گيتسه خليفهدر. بز ده اوڭا إطاعت ايدهجگز. يوقسه، پيغمبره تابع اولمايوب ظلم ايدنلر، پادشاه ده اولسهلر هايدوتدرلر. بزم دشمنمز جهالت، ضرورت، إختلافدر. بو اوچ دشمنه قارشى؛ صنعت، معرفت، إتّفاق سلاحيله جهاد ايدهجگز. و بزى بر جهتده تيقّظه و ترقّىيه سَوق ايدن حقيقى قارداشلريمز توركلرله و قومشولريمزله دوست اولوب أل أله ويرهجگز. زيرا خصومتده فنالق وار، خصومته وقتمز يوقدر. حكومتڭ ايشنه قاريشميهجغز. زيرا، حكمتِ حكومتى بيلمييورز...»
ايشته او حمّاللرڭ، آووستريايه قارشى (بنم گبى بتون آوروپايه قارشى) بويقوتاژلرى و أڭ مشوّش و هيجانلى زمانلرده عاقلانه حركتلرنده بو نصيحتڭ تأثيرى اولمشدر. پادشاهه قارشى إرتباطلرينى تعديل ايتمگه و بويقوتاژلرله آوروپايه قارشى حربِ إقتصادى آچمغه سببيت ويرديگمدن، ديمك جنايت ايتدم كه، بو بلايه دوشدم...
دردنجى جنايت: آوروپا، بزدهكى جهالت و تعصّب مساعدهسيله، شريعتى (حاشا و كلاّ) إستبداده مساعد ظن ايتدكلرندن، نهايت درجهده قلبًا اوزولمشدم. اونلرڭ ظنّنى تكذيب ايتمك ايچون، مشروطيتى هركسدن زياده شريعت نامنه آلقيشلادم. لٰكن ينه قورقدم كه، باشقه بر إستبداد تكرار او ظنّى تصديق ايدر دييه، نه قدر قوّتم وارسه آياصوفيه جامعنده مبعوثانه خطابًا فرياد ايتدم. و سويلهدم كه:
مشروطيتى، مشروعيت عنوانى ايله تلقّى و تلقين ايديڭز. تا يڭى و گيزلى و دينسز بر إستبداد، پيس أليله او مباركى أغراضنه سپر ايتمكله لكهدار ايتمهسين. حرّيتى، آدابِ شريعتله تقييد ايديڭز. زيرا جاهل أفراد و عوامِ ناس قيدسز حرّ اولسه، شرطسز تام سربست اولسه، سفيه و إطاعتسز اولور. عدالت نمازنده قبلهڭز درت مذهب اولسون. تا كه، نماز صحيح اوله. زيرا حقائقِ مشروطيتڭ صراحةً و ضمنًا و إذنًا درت مذهبدن إستخراجى ممكن اولديغنى دعوا ايتدم.
بن كه، بر عادى طلبهيم. علمايه فرض اولان بر وظيفهيى اوموزيمه آلدم، ديمك جنايت ايتدم كه، بو طوقادى ييدم.
بشنجى جنايت: غزتهلر ايكى قياسِ فاسد جهتيله و حيثيت قيريجى بر نشريات ايله أخلاقِ إسلاميهيى صارصديلر. و أفكارِ عموميهيى پريشان ايتديلر. بن ده غزتهلرله، اونلرى ردّ ايدن مقالهلر نشر ايتدم. ديدم كه:
أى غزتهجيلر! أديبلر أدبلى اولمالى، هم ده أدبِ إسلاميه ايله متأدّب اولمالى. و اونلرڭ سوزلرى، قلبِ عمومئِ مشتركِ ملّتدن بىطرفانه چيقمالى. و مطبوعات نظامنامهسنى، وجدانڭزدهكى حسِّ ديانت و نيّتِ خالصه تنظيم ايتملى. حالبوكه، سز ايكى قياسِ فاسدله، يعنى طشرايى إستانبوله و إستانبولى آوروپايه قياس ايدهرك أفكارِ عموميهيى باتاقلغه دوشورديڭز. و شخصى غرضلرى و فكرِ إنتقامى اويانديرديڭز. زيرا ألفبا اوقوميان چوجغه، فلسفۀِ طبيعيه درسى ويريلمز. و أركگه، تياتروجى قارى لباسى ياقيشماز. و آوروپانڭ حسّياتى، إستانبولده تطبيق اولونماز. أقوامڭ إختلافى؛ مكانلرڭ و أقطارڭ تخالفى، زمانلرڭ و عصرلرڭ إختلافى گبيدر. بريسنڭ لباسى، اوتهكينڭ أندامنه گلمز. ديمك فرانسز بيوك إختلالى، بزه تمامًا حركت دستورى اولاماز. ياڭليشلق، تطبيقِ نظريات و مقتضاىِ حالى دوشونمهمكدن چيقار.
بن كه اُمّى بر كويلىيم، بويله جربزهلى و مغالطهلى و أغراضلى محرّرلره نصيحت ايتدم؛ ديمك جنايت ايشلهدم...
آلتنجى جنايت: قاچ دفعه بيوك إجتماعلرده، هيجانلرى حسّ ايتدم. قورقدم كه، عوامِ ناس سياسته قاريشمقله آسايشى إخلال ايتسينلر. توركجهيى يڭى اوگرنن كويلى بر طلبهنڭ لساننه ياقيشهجق لفظلرله هيجانى تسكين ايتدم. أزجمله: بايزيدده طلبهنڭ إجتماعنده و آياصوفيه مولدينده و فرح تياتروسندهكى هيجانه يتيشدم. بر درجه هيجانى تسكين ايتدم. يوقسه بر فورطنه داها اولاجقدى.
بن كه، بدوى بر آدمم. مدنيلرڭ أنتريقهلرينى بيلديگم حالده ايشلرينه قاريشدم. ديمك جنايت ايتدم...
يدنجى جنايت: ايشيتدم، إتّحادِ محمّدى (عصم) ناميله بر جمعيت تشكّل ايتمش. نهايت درجهده قورقدم كه؛ بو إسمِ مباركڭ آلتنده بعضيلرينڭ بر ياڭليش حركتى ميدانه گلسين. صوڭره ايشيتدم: بو إسمِ مباركى بعض مبارك ذوات، (سهيل پاشا و شيخ صادق گبى ذاتلر) داها بسيط و صِرف عبادته و سنّتِ سنيهيه تبعيته نقل ايتمشلر. و او سياسى جمعيتدن قطعِ علاقه ايتديلر. سياسته قاريشميهجقلر. لٰكن تكرار قورقدم، ديدم: بو إسم عمومڭ حقّيدر، تخصيص و تحديد قبول ايتمز. بن ناصل كه، ديندار متعدّد جمعيته بر جهتده منسوبم. زيرا مقصدلرينى بر گوردم. كذالك او إسمِ مباركه إنتساب ايتدم. لٰكن تعريف ايتديگم و داخل اولديغم إتّحادِ محمّدينڭ (عصم) تعريفى بودر كه:
شرقدن غربه، جنوبدن شماله اوزانان بر سلسلۀِ نورانى ايله مربوط بر دائرهدر. داخل اولانلر ده بو زمانده اوچ يوز ميليوندن زيادهدر. بو إتّحادڭ جهت الوحدتى و إرتباطى، توحيدِ إلٰهيدر. پيمان و يمينى، ايماندر. منتسبلرى، قالوا بلادن داخل اولان عموم مؤمنلردر. دفترِ أسمالرى ده، لوحِ محفوظدر. بو إتّحادڭ ناشرِ أفكارى، عموم كتبِ إسلاميهدر. گونلك غزتهلرى ده، إعلاءِ كلمة اللّٰهى هدفِ مقصد ايدن عموم دينى غزتهلردر. قلوپ و أنجمنلرى، جامع و مسجدلر و دينى مدرسهلر و ذكرخانهلردر. مركزى ده، حرمينِ شريفَيْندر. بويله جمعيتڭ رئيسى، فخرِ عالمدر (عصم). و مسلگى، هركس كندى نفسيله مجاهده؛ يعنى أخلاقِ أحمديه (عصم) ايله تخلّق و سنّتِ نبويهيى إحيا و باشقهلره ده محبّت و (أگر ضرر ايتمزسه) نصيحت ايتمكدر. بو إتّحادڭ نظامنامهسى سنّتِ نبويه و قانوننامهسى أوامر و نواهئِ شرعيهدر. و قلنجلرى ده، براهينِ قاطعهدر. زيرا مدنيلره غلبه چالمق إقناع ايلهدر، إجبار ايله دگلدر. تحرّئِ حقيقت، محبّت ايلهدر. خصومت ايسه، وحشت و تعصّبه قارشى ايدى. هدف و مقصدلرى ده، إعلاءِ كلمة اللّٰهدر. شريعتده يوزده طقسان طوقوز أخلاق، عبادت، آخرت و فضيلته عائددر. يوزده بر نسبتنده سياسته متعلّقدر؛ اونى ده اولو الأمرلر دوشونسونلر.
شيمديكى مقصديمز، او سلسلۀِ نورانيهيى إهتزازه گتيرمكله، هركسى بر شوقِ خٰواهشِ وجدانيه ايله طريقِ ترقّيده كعبۀِ كمالاته سَوق ايتمكدر. زيرا إعلاءِ كلمة اللّٰهڭ بو زمانده بر بيوك سببى، مادّةً ترقّى ايتمكدر.
ايشته بن بو إتّحادڭ أفرادندنم. و بو إتّحادڭ تظاهرينه تشبّث ايدنلردهنم. يوقسه سببِ إفتراق اولان فرقهلردن، پارتيلردن دگلم.
الحاصل: سلطان سليمه بيعت ايتمشم. اونڭ إتّحادِ إسلامدهكى فكرينى قبول ايتدم. زيرا او ولاياتِ شرقيهيى ايقاظ ايتدى. اونلر ده اوڭا بيعت ايتديلر. شيمديكى شرقليلر، او زمانكى شرقليلردر. بو مسئلهده سلفلرم، شيخ جمال الدينِ أفغانى، علاّمهلردن مصر مفتيسى مرحوم محمّد عبده، مفرط عالملردن على سعاوى، خواجه تحسين و إتّحادِ إسلامى هدف طوتان نامق كمال و سلطان سليمدر كه، ديمش:
إختلاف و تفرقه أنديشهسى
كوشۀ قبرمده حتّى بىقرار أيلر بنى.
إتّحادكن صولتِ أعدايى دفعه چارهمز
إتّحاد ايتمزسه ملّت، داغدار أيلر بنى...
ياووز سلطان سليم
بن ظاهرًا بوڭا تشبّث ايتدم، ايكى مقصدِ عظيم ايچون:
برنجيسى: او إسمى تحديد و تخصيصدن خلاص ايتمك و عموم مؤمنلره شمولنى إعلان ايتمك. تا كه، تفرقه دوشمهسين و أوهام چيقماسين.
ايكنجيسى: بو گچن مصيبتِ عظيمهيه سببيت ويرن فرقهلرڭ إفتراقنڭ، توحيد ايله اوڭنه سد اولمقدى. وا أسفا كه، زمان فرصت ويرمدى. سيل گلدى، بنى ده ييقدى. هم ديردم: بر يانغين اولسه، بر پارچهسنى سوندورهجگم. فقط خواجهلق ألبسهم ده ياندى. و عهدهسندن گلهمديگم بر يالانجى شهرت ده مع الممنونيه رفع اولدى.
بن كه، عادى بر آدمم. بويله مجلسِ مبعوثان و أعيان و وكلانڭ أڭ مهمّ وظيفهلرينى دوشونديرهجك بر أمرى، عهدهمه آلدم. ديمك جنايت ايتدم(!)...
سكزنجى جنايت: بن ايشيتدم كه: عسكرلر بعض جمعيتلره إنتساب ايدييورلر. يڭيچريلرڭ حادثۀِ مدهشهسى خاطريمه گلدى. غايت تلاش ايتدم. بر غزتهده يازدم كه:
شيمدى أڭ مقدّس جمعيت، أهلِ ايمان عسكرلرڭ جمعيتيدر. عموم مؤمن و فداكار عسكرلرڭ مسلگنه گيرنلر، نفردن سرعسكره قدر داخلدر. زيرا إتّحاد، اخوّت، إطاعت، محبّت و إعلاءِ كلمة اللّٰه، دنيانڭ أڭ مقدّس جمعيتنڭ مقصديدر. عموم مؤمن عسكرلر تماميله بو مقصده مظهردرلر. عسكرلر مركزدر. ملّت و جمعيت اونلره إنتساب ايتمك لازمدر. سائر جمعيتلر، ملّتى، عسكر گبى مظهرِ محبّت و اخوّت ايتمك ايچوندر. امّا إتّحادِ محمّدى (عصم) كه، عموم مؤمنلره شاملدر. جمعيت و فرقه دگلدر. مركزى و صفِّ أوّلى غازيلر، شهيدلر، عالملر، مرشدلر تشكيل ايدييور. هيچ بر مؤمن و فداكار عسكر (ضابط اولسون، نفر اولسون) خارج دگل كه، تا إنتسابه لزوم قالسين. لٰكن بعض جمعيتِ خيريه، كندينه إتّحادِ محمّدى دييهبيلير. بوڭا قاريشمام.
بن كه، عادى بر طلبهيم. بويله بيوك علمانڭ وظيفهلرينى غصب ايتدم. ديمك جنايت ايتدم...
طوقوزنجى جنايت: مارتڭ ٣١ نجى گونندهكى دهشتلى حركتى، ايكى اوچ دقيقه اوزاقدن تماشا ايتدم. متعدّد مطالبى ايشيتدم. فقط يدى رنك سرعتله چوريلسه يالڭز بياض گورونديگى گبى؛ او آيرى آيرى مطلبلردهكى فساداتى بيڭدن بره اينديرن و عوامى آنارشيلكدن قورتاران و أفراد ألنده قالان عموم سياستى، معجزه گبى محافظه ايدن لفظِ شريعت يالڭز گوروندى.
آڭلادم ايش فنا، إطاعت مختل، نصيحت تأثيرسزدر. يوقسه هر وقت گبى، ينه او آتشڭ سوندوريلمسنه تشبّث ايدهجكدم. فقط عوام چوق، بزم همشهريلر غافل و صافدل؛ بن ده بر شهرتِ كاذبه ايله گورونويورم. اوچ دقيقهدن صوڭره چكيلدم. باقيركوينه گيتدم. تا بنى طانييانلر قاريشماسينلر. راست گلنلره ده قاريشمهمق توصيه ايتدم. أگر ذرّه مقدار دخلم اولسيدى، ذاتًا ألبسهم بنى إعلان ايدييور، ايستهمديگم بر شهرت ده بنى هركسه گوسترييوردى. بو ايشده پك بيوك گورونهجكدم. بلكه آياستفانوسه قدر تك باشمه اولسون حركت اوردوسنه قارشى مقابله ايدهرك إثباتِ وجود ايدهجكدم، مردانه ئولهجكدم. او وقت دخلم بديهى اولوردى. تحقيقه لزوم قالمازدى.
ايكنجى گونده بر عقدۀِ حياتمز اولان إطاعتِ عسكريهدن سؤال ايتدم. ديديلر كه: «عسكرلرڭ ضابطلرى عسكر قيافتنه گيرمش. إطاعت چوق بوزولمهمش.» تكرار سؤال ايتدم: «قاچ ضابط وورولمش؟» بنى آلداتديلر، ديديلر: «يالڭز درت دانه. اونلر ده مستبد ايمشلر. هم شريعتڭ آداب و حدودى إجرا اولونهجق.»
بن ده غزتهلره باقدم؛ اونلر ده او قيامى مشروع گبى تصوير ايدييورلردى. بن ده بر جهتده سَويندم. زيرا أڭ مقدّس مقصدم، شريعتڭ أحكامنى تمامًا إجرا و تطبيقدر. فقط إطاعتِ عسكريهيه خلل گلديگندن، نهايت درجهده مأيوس و متأثّر اولدم. و عموم غزتهلرله عسكره خطابًا نشر ايتدم كه:
«أى عسكرلر! ضابطلريڭز بر گناه ايله نفسلرينه ظلم ايدييورلرسه، سز او إطاعتسزلكله اوتوز ميليون عثمانلى و اوچ يوز ميليون نفوسِ إسلاميهنڭ حقلرينه بر نوع ظلم ايدييورسڭز. زيرا عموم إسلام و عثمانليلرڭ حيثيت، سعادت و بايراقِ توحيدى، بو زمانده بر جهتده سزڭ إطاعتڭزله قائمدر. هم ده شريعت ايستهيورسڭز. فقط إطاعتسزلكله شريعته مخالفت ايدييورسڭز.»
بن اونلرڭ حركتنى و شجاعتلرينى اوقشادم. زيرا أفكارِ عموميهنڭ يالانجى ترجمانى اولان غزتهلر، نظريمزه حركتلرينى مشروع گوسترمشلردى. بن ده تقدير ايله برابر، نصيحتمى بر درجه تأثير ايتديردم. عصيانى بر درجه باصديردم. يوقسه بويله آسان اولمازدى.
بن كه بِالفعل تيمارخانهيى زيارت ايتمش بر آدمم، «نهمه لازم، بويله ايشلرى عقلليلر دوشونسون» ديمهديگمدن جنايت ايتدم...
اوننجى جنايت: حربيه نظارتندهكى عسكرلر ايچنه جمعه گونى علما ايله برابر گيتدم. غايت مؤثّر نطقلرله سكز طابور عسكرى إطاعته گتيردم. نصيحتلرم تأثيرينى صوڭرهدن گوستردى. ايشته نطقڭ صورتى:
أى عساكرِ موحّدين! اوتوز ميليون عثمانلى و اوچ يوز ميليون إسلامڭ ناموسى و حيثيتى و سعادتى و بايراقِ توحيدى، بر جهتده سزڭ إطاعتڭزه وابستهدر. سزڭ ضابطلريڭز بر گناه ايله كندى نفسنه ظلم ايتسه، سز بو إطاعتسزلكله اوچ يوز ميليون إسلامه ضرر ايدييورسڭز. زيرا بو إطاعتسزلكله اخوّتِ إسلاميهيى تهلكهيه آتييورسڭز.
بيليڭز كه: عسكر اوجاغى جسيم و منتظم بر فابريقهيه بڭزر. بر چرخ إطاعتسزلك ايتسه، بتون فابريقه هرج و مرج اولور. عسكر نفراتى سياسته قاريشماز. يڭيچريلر شاهددر. سز شريعت ديرسڭز، حالبوكه شريعته مخالفت ايدييورسڭز و لكهدار ايدييورسڭز. شريعتله، قرآنله، حديثله، حكمتله، تجربه ايله ثابتدر كه: صاغلام ديندار، حقپرست اولو الأمره إطاعت فرضدر. سزڭ اولو الأمريڭز، استاديڭز؛ ضابطلريڭزدر.
ناصلكه ماهر مهندس، حاذق طبيب بر جهتده گناهكار اولسهلر، طب و هندسهلرينه ضرر ويرمز. كذالك منوّر الأفكار و فنِّ حربه آشنا، مكتبلى، حميتلى، مؤمن ضابطلريڭزڭ بر جزئى نامشروع حركتى ايچون إطاعتڭزه خلل ويرمكله عثمانليلره و إسلاملره ظلم ايتمهيڭز! زيرا إطاعتسزلك يالڭز بر ظلم دگل، ميليونلرجه نفوسڭ حقّنه بر نوع تجاوز ديمكدر. بيليرسڭز كه، بو زمانده بايراقِ توحيدِ إلٰهى سزڭ يدِ شجاعتڭزدهدر. او يدڭ قوّتى ده إطاعت و إنتظامدر. زيرا بيڭ منتظم و مطيع عسكر، يوز بيڭ باشىبوزوغه مقابلدر. نه حاجت، يوز سنه ظرفنده اوتوز ميليون نفوسڭ وجوده گتيرمديگى بويله پك چوق قان دوكديرن إنقلابلرى سز إطاعتڭزله قان دوكمهدن ياپديڭز.
بونى ده سويلهيورم كه: حميتلى و منوّر الفكر بر ضابطى ضايع ايتمك، معنوى قوّتڭزى ضايع ايتمكدر. زيرا شيمدى حكمفرما، شجاعتِ ايمانيه و عقليه و فنّيهدر. بعضًا بر منوّر الفكر، يوزه مقابلدر. أجنبيلر سزه بو شجاعتله غلبهيه چاليشييورلر. يالڭز شجاعتِ فطريه كافى دگل...
الحاصل: فخرِ عالمڭ فرماننى سزه تبليغ ايدييورم كه: إطاعت فرضدر. ضابطلريڭزه عصيان ايتمهيڭز. ياشاسين عسكرلر!.. ياشاسين مشروطۀِ مشروعه..!
ديمك كه بن، بو قدر عالم واركن، بويله مهمّ وظيفهلرى درعهده ايتديگمدن جنايت ايتدم..!
اون برنجى جنايت: بن ولاياتِ شرقيهده عشيرتلرڭ حالِ پريشانيتنى گورويوردم. آڭلادم كه: دنيوى بر سعادتمز، بر جهتله فنونِ جديدۀِ مدنيه ايله اولاجق. او فنونڭ ده غيرِ متعفّن بر مجراسى علما و بر منبعى ده مدرسهلر اولمق لازمدر. تا علماءِ دين، فنون ايله اُنسيت پيدا ايتسين. زيرا، او ولاياتده نيمبدوى وطنداشلرڭ زمامِ إختيارى، علما ألندهدر.
و او سائق ايله درسعادته گلدم. سعادت توهّمى ايله او وقتده (شيمدى منقسم اولمش، شدّتلنمش اولان) إستبدادلر، مرحوم سلطانِ مخلوعه إسناد ايديلديگى حالده؛ اونڭ ضبطيه ناظرى ايله بڭا ويرديگى معاش و إحسانِ شاهانهسنى قبول ايتمدم، ردّ ايتدم. خطا ايتدم. فقط او خطام، مدرسه علمى ايله دنيا مالنى ايستهينلرڭ ياڭليشلرينى گوسترمكله خير اولدى. عقلمى فدا ايتدم، حرّيتمى ترك ايتمدم. او شفقتلى سلطانه بوين أگمهدم. شخصى منفعتمى ترك ايتدم.
شيمديكى سيورىسينكلر بنى جبرله دگل، محبّتله كنديلرينه متّفق ايدهبيليرلر. بر بچق سنهدر بوراده مملكتمڭ نشرِ معارفى ايچون چاليشييورم. إستانبولڭ أكثريسى بونى بيلير.
بن كه بر حمّالڭ اوغلىيم. بو قدر دنيا بڭا ميسّر ايكن كندى نفسمى حمّال اوغللغندن و فقرِ حالدن چيقارمدم. و دنيا ايله كوكلشهمديگم و أڭ سَوْديگم موقع اولان ولاياتِ شرقيهنڭ يوكسك طاغلرينى ترك ايتمكله ملّت ايچون تيمارخانهيه، توقيفخانهيه و مشروطيت زماننده إشكنجهلى حپسخانهيه دوشمهمه سببيت ويرن اويله امورلره تشبّث ايتمكله بيوك بر جنايت أيلدم كه؛ بو دهشتلى محكمهيه گيردم..!
يارى جنايت: شويله كه: دائرۀِ إسلامڭ مركزى و رابطهسى اولان نقطۀِ خلافتى ألندن قاچيرمامق فكريله و سابق سلطان مرحوم عبد الحميد خان حضرتلرى، سابق إجتماعى قصوراتنى درك ايله ندامت ايدهرك قبولِ نصيحته إستعداد كسب ايتمش ظنّيله و «أصلح طريق، مصالحهدر» ملاحظهسيله، شيمديكى أڭ چوق أغراض و إنفعالاته مبدأ و تخم اولان بو وقوعه گلن شدّت صورتنى داها أحسن صورتده دوشونديگمدن، مرحوم سلطانِ سابقه، جريده لسانيله سويلهدم كه:
«منخسف ييلديزى دار الفنون ايت، تا ثريّا قدر عالى اولسون! و اورايه سيّاحلر، زبانيلر يرينه، أهلِ حقيقت ملائكۀِ رحمتى يرلشدير؛ تا جنّت گبى اولسون! و ييلديزدهكى ملّتڭ سڭا هديه ايتديگى ثروتنى، ملّتڭ باش خستهلغى اولان جهالتنى تداوى ايچون بيوك دينى دار الفنونلره صرف ايله ملّته إعاده ايت و ملّتڭ مروّت و محبّتنه إعتماد ايت. زيرا سنڭ شاهانه إدارهڭه ملّت متكفّلدر. بو عمردن صوڭره صِرف آخرتى دوشونمك لازم. دنيا سنى ترك ايتمهدن أوّل سن دنيايى ترك ايت! زكات العمرى، عمرِ ثانى (عمرِ ثانى) يولنده صرف أيله.
شيمدى موازنه ايدهلم: ييلديز، أگلنجه يرى اولمالى ويا دار الفنون اولمالى؟ و ايچنده سيّاحلر گزملى ويا علما تدريس ايتملى؟ و غصب ايديلمش اولمالى وياخود هديه ايديلمش اولمالى؟ هانگيسى داها اييدر؟ إنصاف صاحبلرى حكم ايتسين.»
بن كه بر گدايم، بر بيوك پادشاهه نصيحت ايتدم، ديمك يارى جنايت ايتدم.
جنايتڭ اوتهكى ياريسنى سويلهمك زمانى گلمدى.
يازيق! أيواهلر اولسون! سعادتمز اولان مشروطيتِ مشروعه، بر منبعِ حياتِ إجتماعيهمز و إسلاميته اويغون اولان معارفِ جديدهيه، ملّت نهايت درجهده مشتاق و صوصامش اولديغى حالده، بو حادثهده إفراطپرور اولانلر مشروطيته غرضلر قاريشديرمقله و فكرًا منوّر اولانلر ده دينسزجه حركاتِ لااباليانه ايله ملّتڭ رغبتنه قارشى مع التأسّف سد چكديلر. بو سدّى چكنلر، رفع ايتمليدرلر. وطن نامنه رجا اولونور.
أى پاشالر، ضابطلر! بو اون بر بچق جنايتڭ شاهدلرى بيڭلرله آدمدر. بلكه، بعضلرينه إستانبولڭ ياريسى شاهددر. بو اون بر بچق جنايتڭ جزاسنه رضا ايله برابر، اون بر بچق سؤالمه ده جواب ايسترم. ايشته بو سيّئاتمه بدل بر حسنهم ده وار. سويلهيهجگم:
هركسڭ شوقنى قيران و نشئهسنى قاچيران و أغراضلر و طرفدارلقلر حسّنى اويانديران و سببِ تفرقه اولان عرقجيلق جمعياتِ عواميهيى تشكيلنه سببيت ويرن و إسمى مشروطيت و معناسى إستبداد اولان و «إتّحاد و ترقّى» إسمنى ده لكهدار ايدن بورادهكى شعبۀِ مستبدانهيه مخالفت ايتدم.
هركسڭ بر فكرى وار. ايشته صلحِ عمومى، عفوِ عمومى و رفعِ إمتياز لازم. تا كه برى بر إمتياز ايله، باشقهسنه حشرات نظريله باقمقله نفاق چيقماسين.
فخر اولماسين، ديرم: بز كه حقيقى مسلمانز. آلدانيرز، فقط آلداتمهيز. بر حيات ايچون، يالانه تنزّل ايتمهيز. زيرا بيلييورز كه:
﴿اِنَّمَا الْحٖيلَةُ فٖى تَرْكِ الْحِيَلِ﴾
فقط مشروع، حقيقى مشروطيتڭ مسمّاسنه عهد و پيمان ايتديگمدن، إستبداد نه شكلده اولورسه اولسون، مشروطيت لباسى گيسين و إسمنى طاقسين؛ راست گلسهم سيلله وورهجغم.
فكرمجه مشروطيتڭ دشمنى؛ مشروطيتى غدّار، چركين و خلافِ شريعت گوسترمكله مشورتڭ ده دشمنلرينى چوق ايدنلردر. «تبدّلِ أسما ايله حقائق تبدّل ايتمز.»
أڭ بيوك خطا، إنسان كندينى خطاسز ظن ايتمك اولديغندن، خطامى إعتراف ايدرم كه؛ ناسڭ نصيحتنى قبول ايتمهدن ناسه نصيحتى قبول ايتديرمك ايستدم. نفسمى إرشاد ايتمهدن باشقهسنڭ إرشادينه چاليشديغمدن، أمرِ بِالمعروفى تأثيرسز ايتمكله تنزيل ايتدم.
هم ده تجربه ايله ثابتدر كه: جزا بر قصورڭ نتيجهسيدر. فقط بعضًا او قصور، ايشلنمهمش باشقه قصورڭ صورتنده كندينى گوسترر. او آدم معصوم ايكن جزايه مستحق اولور. اللّٰه مصيبت ويرر، حپسه آتار، عدالت ايدر. فقط حاكم اوڭا جزا ويرر، ظلم ايدر.
أى اولو الأمر! بر حيثيتم واردى، اونڭله إسلاميت ملّيتنه خدمت ايدهجكدم؛ قيرديڭز. كندى كندينه اولمش، ايستهمديگم بر شهرتِ كاذبهم واردى؛ اونڭله عوامه نصيحتمى تأثير ايتديرييوردم، مع الممنونيه محو ايتديڭز. شيمدى اوصانديغم بر حياتِ ضعيفم وار. قهر اولايم، أگر إعدامه أسيرگر ايسهم. مرد اولمايايم، أگر ئولمگه گولمكله گيتمزسهم.
صورةً محكوميتم، وجدانًا محكوميتڭزى إنتاج ايدهجكدر. بو حال بڭا ضرر دگل، بلكه شاندر. فقط ملّته ضرر ايتديڭز. زيرا نصيحتمدهكى تأثيرى قيرديڭز. ثانيًا: كنديڭزه ضرردر. زيرا خصمڭزڭ ألنده بر حجّتِ قاطعه اولورم. بنى محنك طاشنه وورديڭز. عجبا فرقۀِ خالصه ديديگڭز آدملر بويله محنگه وورولسهلر، قاچ دانهسى صاغلام چيقهجقدر.
أگر مشروطيت، بر فرقهنڭ إستبدادندن عبارت ايسه و خلافِ شريعت حركت ايسه:
﴿فَلْيَشْهَدِ الثَّقَلَانِ اَنّٖى مُرْتَجِعٌ﴾ (حاشيه)
___
(حاشيه): يعنى: بتون دنيا، جنّ و إنس شاهد اولسون كه، بن مرتجعم.
___
زيرا يالانلرله إتّحاد يالاندر و إفسادات اوزرينه مؤسّس اولان إسمِ مشروطيت فاسددر. مسمّاىِ مشروطيت؛ حق، صدق، محبّت و إمتيازسزلق اوزرينه بقا بولاجقدر.
مع التأسّف بونى كمالِ تلاش و تأسّفله إخطار ايدييورم كه: مثلا، بر عالمِ ذىتهوّر كه صفتِ علم كندينى فساد و فنالقدن منع ايتمش ايكن دائما اونڭ صفتِ تهوّرندن وجوده گلن فساد و فنالغڭ ذكرى وقتنده، اونى عالملكله ياد ايتمك و صفتِ علمه ايليشمك، ناصل علمه خصومت و عداوتى ايما ايدر. كذالك شريعتِ مطهّرهنڭ و إتّحادِ محمّدينڭ إسمِ مقدّسى كه فرقهلرڭ أغراضِ شخصيه و خلافِ شريعت ايله أكدكلرى تخمِ فسادى، بر ميليون فشنك هوايه آتيلديغى و عموم سياست و آسايش أفراد ألنده قالديغى و اورتهلق آنارشيست گبى اولديغى حالده، او مدهش فورطنه معجزۀِ شريعتله قانسز، خفيف گچديگى حالده، او مبارك نام ايله او مدهش فسادى بيڭدن بر درجهيه اينديرمكله برابر؛ دائما او إسمى غرض صاحبلرينه سپر گوسترمك، پك بيوك و تهلكهلى بر نقطهيه بلكه عقدۀِ حياتيهيه ايليشمكدر كه دهشتندن هر بر وجدانِ سليم تيترهيور، طاغدارِ تأسّف اولويور.
ثريّايى سوپورگه ياپمغه، اوفورمكله شمسى سوندورمگه إحتمال ويرن؛ بلاهتنى إعلان ايدر. مثلا آغرى طاغى ايله سبحان طاغى، ايكيسنى طارتهجق دهشتلى بر ترازينڭ برر كفهسنه قونولسهلر و جوِّ سماده زحالده طوران بر مَلك ده او ترازينڭ اوجنى طوتسه آغرى طاغى اوزرينه بر درهم علاوه اولونسه سبحان طاغى آسمانه، آغرى طاغى زمينه گلديگنى گورنلردن فكرى قيصه اولانلر، قيمت و ثقلتى، تمامًا او علاوهيه ويرهجكلر.
ايشته حيثيتِ عسكريه و حميتِ إسلاميه و شريعتِ محمّديه، او جسيم طاغلره بڭزر. أسبابِ خارجيه، بر درهم قيمتندهدر. بو قيمتسز أسبابى أساس طوتمق، إنسانيتڭ و إسلاميتڭ قيمتنى بيلمهمك و تنزيل ايتمكدر.
حقّڭ خاطرينى قيرميهجغم، حقيقتى سويلهيهجگم. زيرا حقّڭ خاطرى عاليدر، هيچ بر خاطره فدا ايديلمز. كيمڭ خاطرى قيريليرسه قيريلسين، يالڭز حق صاغ اولسون. شويله كه:
٣١ مارت حادثهسى دينيلن او صاعقه و مدهش فورطنه، أسبابِ عديده تحتنده اويله بر إستعدادِ طبيعىيى مهيّا ايتمشدى كه؛ نتيجهسى هرج و مرج اولديغى حالده، مِنْ عند اللّٰه أهلِ قيامڭ لساننه دائما معجزهسنى گوسترن إسمِ شريعت گلدى. او فورطنهيى غايت خفيف گچيرديگندن، نيسانڭ نصفندن صوڭرهكى غزتهلرى عند اللّٰه محكوم ايدييور. زيرا او حادثهيه سببيت ويرن يدى مسئله و اونڭله برابر يدى حال نظرِ مطالعهيه آلينسه، حقيقت تظاهر ايدر. اونلر ده بونلردر:
١ - يوزده طقسانى إتّحاد و ترقّينڭ عليهنده، هم اونلرڭ تحكّمى و إستبدادى عليهنده بر حركت ايدى.
٢ - فرقهلرڭ ميدانِ مناقشاتى اولان وكلايى تبديل ايدى.
٣ - سلطانِ مظلومى سقوطِ مصمّمدن قورتارمقدى.
٤ - حسّياتِ عسكريهنڭ و آدابِ ديندارانهلرينڭ مخالف تلقيناتنڭ اوڭنه سد چكمكدى.
٥ - پك چوق بويوتولن حسن فهمى بگڭ قاتلنى ميدانه چيقارمقدى.
٦ - قادرو خارجنه چيقانلرى و آلاى ضابطلرينى مغدور ايتمهمكدى.
٧ - حرّيتى، سفاهته شمولنى منع و آدابِ شريعتله تحديد و عوامڭ سياستِ شرعى بيلدكلرى يالڭز قصص و قطعِ يد حدّينى إجرا ايدى.
فقط زمين باتاقلق و طام و پلان سريلمشدى. مقدّس اولان إطاعتِ عسكريه فدا ايديلدى. اُسّ الأساس أسباب، فرقهلرڭ طرفدارانه و غرضكارانه مناقشاتى و غزتهلرڭ بلاغت يرينه مبالغات و يالان و إفراطپرورانه كشماكشلرى ايدى. بو مطالبِ سبعهده؛ ناصلكه يدى رنك چوريلسه يالڭز بياض گورونور، بونده ده يالڭز ضياىِ شريعتِ بيضا تجلّى ايتدى. زيرا فسادڭ اوڭنه سد چكدى.
الحاصل: سكز طوقوز آيده غزتهلرڭ هيجان ويريجى نشرياتيله و فرقهلرڭ جمعيتلره فدائى يازمقله و إنقلابى وجوده گتيرن ذواتڭ تحكّماتيله و إطاعتِ عسكريهيه منافى اولان حرّيتِ مطلقه أفراده سرايتله و آدابِ دينيهيه مخالف ظن ايتدكلرى شيلرى بعض دقّتسزلرڭ أفراده تلقيناتيله و إطاعت بوزولدقدن صوڭره مستبدلر، جاهل متعصبلر، دينده حسّاس، محاكمۀِ عقليهده نقصان اولانلر اييلك ظنّى ايله او باتاقلق زمينده تخم أكمگه باشلاماسيله و دولتڭ عموم سياستى جاهل أفرادڭ ألنده قالمقله و بر ميليونه ياقين فشنك هوايه آتيلمقله و داخل و خارج مدّعيلر پارمق وورمقله اورتهلق آنارشيستلك حالنه گيرديگندن بو حادثهنڭ إستعدادِ طبيعيسى، هرج و مرج و مداخلۀِ أجنبى ايكن مِنْ عند اللّٰه إسمِ شريعت، او متعدّد سببلردن چيقان أرواحِ خبيثه و منتشرهيى يووالرينه إرجاع ايله اون اوچ عصردن صوڭره بر معجزه داها گوستردى.
هم گچن إنقلابِ عظيمده اوردو و علمانڭ «مشروطيت، شريعته مستنددر.» دييه يوكسهلن صداسى، عموم أهلِ إسلامڭ وجدانلرينى مانيهتيزمهلنديردى. او إنقلاب، إنقلابلرڭ قاعدۀِ طبيعيهسنى خرق ايله شريعتڭ تأثيرِ معجزانهسنى گوستردى. و دائما ده گوسترهجكدر.
نسانڭ نصفِ آخرنده چيقان غزتهلرڭ أساسِ فكرلرينه معترضم. شويله كه:
حيات اونڭ يولنه فدا ايديلن و حياتدن بيڭ درجه داها يوكسك اولان حيثيت و إطاعتِ عسكريهيى -حياته فدا ايديلن و أهلِ وجدان نظرنده غايت خسيس اولان آمالِ نامشروعهيه- فدا ايتمگه إحتمال ويرديلر. هم ده حقائق و أحوال اونڭ جاذبهسنه تابع و او مركزه مربوط اولان شمسِ شريعت، سلطنته ويا خلافته ويا باشقه سياسته تابع و آلَت توهّميله، بر شمسِ منيرى، منكسف بر ييلديزه پيك و جاذبهسنه تابع إعتقاد ايتمك گبى گوسترمكله طريقِ ضلالته سلوك ايتديلر.
بتون قوّتمله ديرم كه: ترقّيمز، آنجق ملّيتمز اولان إسلاميتڭ ترقّيسيله و حقائقِ شريعتڭ تجلّيسيلهدر. يوقسه «يورويوشنى ترك ايتدى، باشقهسنڭ ده يورويوشنى اوگرنمدى» دييه اولان ضربِ مَثله ماصدق اولاجغز.
أوت هم شان و شرفِ ملّتِ إسلاميه، هم ثوابِ آخرت، هم حميتِ ملّيه، هم حميتِ إسلاميه، هم حبِّ وطن، هم حبِّ دين ايله متحسّس اولمالىيز. زيرا مُثَنَّا داها محكمدر.
أى پاشالر، ضابطلر! جنايتلريمه جزا و شيمدى سؤاللريمه ده جواب ايسترم. إسلاميت ايسه إنسانيتِ كبرا و شريعت ايسه مدنيتِ فضلى (أڭ فضيلتلى) اولديغندن؛ عالمِ إسلاميت، مدينۀِ فاضلۀِ أفلاطونيه اولمغه سزادر.(حاشيه)
___
(حاشيه): بو سؤاللر، قرق أللى معصوم محبوسڭ تخليهلرينه سبب اولدى.
___
برنجى سؤال: غزتهلرڭ آلداتمهلريله مشروع بيلهرك، بورادهكى گورهنهك و عاداته بناءً جريانِ عمومىيه قاپيلان صافدللرڭ جزاسى نهدر؟
ايكنجى سؤال: بر إنسان ييلان صورتنه گيرسه، ياخود بر ولى هايدوت قيافتنه گيرسه وياخود مشروطيت، إستبداد شكلنه گيرسه اوڭا تعرّض ايدنلرڭ جزاسى نهدر؟ بلكه حقيقةً اونلر ييلاندرلر، هايدوتدرلر و إستبداددرلر.
اوچنجى سؤال: عجبا مستبد يالڭز بر شخص مى اولور؟ متعدّد شخصلر مستبد اولماز مى؟ بنجه، قوّت قانونده اولمالى، يوقسه إستبداد منقسم اولمش اولور. و قوميتهجيلكله تام شدّتلهنير.
دردنجى سؤال: بر معصومى إعدام ايتمك مى، يوقسه اون جانىيى عفو ايتمك مى داها ضرردر؟
بشنجى سؤال: مادّى تضييقلر، أهلِ مسلك و فكره غلبه ايتمديگى گبى، داها زياده نفاق و تفرقه ويرمز مى؟
آلتنجى سؤال: بر معدنِ حياتِ إجتماعيهمز اولان إتّحادِ ملّت، رفعِ إمتيازدن باشقه نه ايله اولور؟
يدنجى سؤال: مساواتى إخلال و يالڭز بعضلره تخصيص و حقلرنده قانونى تماميله تطبيق ايتمك ظاهرًا عدالت ايكن، بر جهتده عجبا مساواتسزلقله ظلم و غرض اولماز مى؟ هم ده تبرئه و تخليه ايله معصوميتلرى تبيّن ايدن أكثر محبوسينڭ، بلكه يوزده سكسانى معصوم ايكن؛ عجبا أكثريت نقطۀِ نظرنده بو حال حكمفرما اولسه، غرض و فكرِ إنتقام اولماز مى؟ ديوانِ حربه دييهجگم يوق، إخبار ايدنلر دوشونسونلر.
سكزنجى سؤال: بر فرقه كنديسنه بر إمتياز طاقسه، هركسڭ أڭ حسّاس نقطۀِ عصبيهسنه دائما طوقونديره طوقونديره زورله هركسى مشروطيته مخالف گبى گوسترسه و هركس ده اونلرڭ كنديلرينه طاقديغى إسمِ مشروطيت آلتنده اولان معنّد إستبداده ايليشمش ايسه، عجبا قباحت كيمدهدر؟
طوقوزنجى سؤال: عجبا باغچوان بر باغچهنڭ قپوسنى آچسه، هركسه إباحه ايتسه، صوڭره ده ضايعات وقوع بولسه قباحت كيمدهدر؟
اوننجى سؤال: فكر و سوز حرّيتى ويريلسه، صوڭره ده مؤاخذه اولونسه، عجبا بيچاره ملّتى آتشه آتمق ايچون بر پلان اولماز مى؟ بويله اولماسه ايدى، باشقه بهانه ايله موقعِ تطبيقه قونولاجغى خياله گلمز مى ايدى؟
اون برنجى سؤال: هركس مشروطيته يمين ايدييور. حالبوكه يا مسمّاىِ مشروطيته كندى مخالف ويا مخالفت ايدنلره قارشى سكوت ايتسه، عجبا كفّارةِ يمين ويرمك لازم گلمز مى؟ و ملّت يالانجى اولماز مى؟ و معصوم اولان أفكارِ عموميه؛ يالانجى، بوڭاق و غيرِ مميّز عدّ اولونماز مى؟
الحاصل: شديد بر إستبداد و تحكّم، جهالت جهتيله شيمدى حكمفرمادر. گويا إستبداد و خفيهلك تناسخ ايتمش. و مقصد ده سلطان عبد الحميددن إستردادِ حرّيت دگلمش. بلكه خفيف و آز إستبدادى، شدّتلى و كثرتلى ياپمقمش!
ياريم سؤال: نازك و ضعيف بر وجود كه، سيورىسينكلرڭ و آريلرڭ ايصيرماسنه تحمّل ايدهمديگى ايچون، غايت تلاش و زحمتله اونلرى دفعه چاليشيركن برى چيقسه، ديسه كه: مقصدى سيورىسينكلرى، آريلرى دفع ايتمك دگل.. بلكه بيوك آرسلانى ايقاظ ايدوب كندينه مسلّط ايتمك ايستر. عجبا بويله ديمكله، هانگى أحمغى قانديرهجقدر؟
سؤالڭ ديگر ياريسى چيقمغه إذن يوقدر.
أى پاشالر، ضابطلر! بتون قوّتمله ديرم كه:
غزتهلرده نشر ايتديگم عموم مقالاتمدهكى عموم حقائقده نهايت درجهده مصرّم. شايد زمانِ ماضى جانبندن، عصرِ سعادت محكمهسندن عدالتنامۀِ شريعتله دعوت اولونسهم؛ نشر ايتديگم حقائقى عينًا إبراز ايدهجگم. اولسه اولسه او زمانڭ إلجاآتنڭ موداسنه گوره بر لباس گيديرهجگم.
شايد مستقبل طرفندن اوچ يوز سنه صوڭرهكى تنقيداتِ عقلا محكمهسندن تاريخ جلبنامهسيله جلب اولونسهم، ينه بو حقيقتلرى توسّع و إنبساط ايله چاتلايان بعض يرلرينى يامالامقله برابر، تازه اولارق اوراده ده گوسترهجگم. (حاشيه)
___
(حاشيه): شيمدى استاد بديع الزمان بو قرق بش سنهدهكى دهشتلى محكمهلرنده عينًا بو اون بر بچق جنايتلرينى و اون بر بچق سؤاللرينى او ديوانِ حربِ عُرفى گبى تكرار ايتمشدر و ايتمكدهدر.
نور طلبهلرى نامنه
خسرو
___
ديمك، حقيقت تحوّل ايتمز؛ حقيقت حقدر.
﴿اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ﴾
ملّت اويانمش، مغالطه و جربزه ايله إغفال اولونسه ده دوام ايتميهجكدر. حقيقت تلقّى اولونان خيالڭ عمرى قيصهدر. فوران ايدن أفكارِ عموميه ايله، او آلداتمالر و مغالطهلر طاغيلاجقدر و حقيقت ميدانه چيقهجقدر إن شاء اللّٰه
...
اميدم قويدر كه: چوق معصوملرڭ قلبلرندن حرارتِ حزن ايله تبخّر ايدن آى! واى! و آه! لر، رحمتلى بر بلوط تشكيل ايدهجكدر. و عالمِ إسلامدهكى يڭى يڭى إسلام دولتلرينڭ تشكّللريله او رحمتلى بلوط تشكّله باشلامشدر.
أگر مدنيت بويله حيثيت قيريجى تجاوزلره و نفاق ويريجى إفترالره و إنصافسزجهسنه إنتقام فكرلرينه و شيطانجهسنه مغالطهلره و ديانتده لااباليجهسنه حركتلره مساعد بر زمين ايسه؛ هركس شاهد اولسون كه، او سعادتسراىِ مدنيت تسميه اولونان بويله محلِّ أغراضه بدل، ولاياتِ شرقيهنڭ حرّيتِ مطلقهنڭ ميدانى اولان يوكسك طاغلرندهكى بدويت و وحشت چاديرلرينى ترجيح ايدييورم. زيرا بو ميمسز مدنيتده گورمهديگم حرّيتِ فكر و سربستئِ كلام و حسنِ نيّت و سلامتِ قلب، شرقى آناطولينڭ طاغلرنده تام معناسيله حكمفرمادر.
* * *